قازاق حالقىنىڭ مۇسىلماندىق جولى

0 256

ادامزات بالاسىنىڭ وتكەن تاريحىنا كوز جۇگىرتىپ قارايتىن بولساق، تاريح ساحناسىنا قانشاما مەملەكەتتەر كەلىپ، جوق بولعانىن كورەمىز. سول سەكىلدى ورتا ازيادا مەكەندەگەن مەملەكەتتەر تۇركى قاعاناتى، باتىس تۇركى قاعاناتى، شىعىس تۇركى قاعاناتى، تۇركەش قاعاناتى، قارلۇق قاعاناتى، قيماق جانە وعىز قاعاناتتارى بولدى. جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتەر V-XI عاسىرعا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ جەر بەتىنەن كەلمەسكە كەتكەن. مەملەكەتتەردىڭ كۇيرەۋىنىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى بار. بىراق ءدىن ەشقاشان مەملەكەتتىڭ كۇيرەۋىنە سەبەپ بولماعان. كەرىسىنشە حالىقتىڭ بىرىگۋى مەن كۇشەيۋىنە ۇلكەن ءرول اتقارعانىنا تاريحي دەرەكتەر كۋا. ونداي تاريحي دەرەكتەرگە توقتالماستان بۇرىن قازاق حالقى قالاي مۇسىلمان بولدى دەگەن ساۋال­عا جاۋاپ بەرۋدى ءجون كوردىم. سەبەبى الەۋمەتتىك جەلىلەردە يسلام ءدىنىن داتتاپ، اتەيستىك، كوك تاڭىرلىك سەنىم-نانىمداردى قازاق قوعامىنا سىڭدىرمەكشى ارەكەت بايقالادى. بۇنى قالىپتاسقان قازاقي بولمىسقا جاسالىنىپ جاتقان شابۋىل دەپ بىلەمىن. ەندى يسلام ءدىنى ەلىمىزگە قالاي كەلگەنىنە كوز جۇگىرتسەك. يسلام ءدىنى كەلمەي تۇرىپ تۇركىلەر كوك تاڭىرلىك سەنىمگە تابىنعان. بىراق يسلام عۇلامالارى دىندەردى ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرادى: 1) اللانىڭ تاراپىنان جىبەرىلگەن مونوتەيستىك دىندەر (ياھۋدي، حريستيان، يسلام). 2) اللا تاراپىنان جىبەرىلمەگەن جاساندى دىندەر (انيميزم، فەتيشيزم، توتەميزم، بۋدديزم، يندۋيزم ت.ب.). ءبىر ءدىندى ءدىن دەپ ايتۋ ءۇشىن قۇداي تۇسىنىگى، پايعامبارى، قاسيەتتى كىتابى (جازبا ماتىندەر), مورالدىق قاعيدالارى، زاڭدارى، قاسيەتتى كۇندەرى مەن مەيرامدارى، ءدىني قۇلشىلىقتارى سەكىلدى ءدىني اتريبۋتتارى بولۋى قاجەت. ال مۇنداي اتريبۋتتار بولماسا، وندا ول نانىم-سەنىم بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىعان وراي، كوك تاڭىرلىك ءدىن بولىپ ەسەپتەلمەيدى، نانىم-سەنىم عانا. تۇركەش قاعاناتى (704-756 ج.ج.) تۇسىندا ارابتار ورتا ازيانى جاۋلاۋ، يسلام ءدىنىن جايۋ جانە تەرريتورياعا يەلىك ەتۋ ماقساتىندا ومەيادتار مەملەكەتىنىڭ التىنشى حاليفاسى ءۋاليد يبن ابدۋلمالىك (705-715) داۋىرىندە 705 جىلى اراب قولباسشى قۋتايبا يبن مۋسليم ءال-باحيلي باستاعان اسكەر تۇركەش قاعاناتىنىڭ اسكەرىمەن سوعىسىپ، 705 جىلى بۇحارانى، 711 جىلى كۋرھ، ءباجا، سامارحاند، سۋعد قالالارىن باسىپ الادى. بۇل ۋاقىتتا تۇركەش قاعاناتىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى ءماز ەمەس ەدى. سەبەبى 715-738 جىلدارى تۇركەش قاعاناتىنىڭ سۇلۋ قاعانى باتىستان ارابتارمەن، شىعىستان تاڭ اۋلەتىمەن (قىتاي مەملەكەتى), سولتۇستىك شىعىس تۇركى قاعاناتتى مەملەكەتتەرىمەن ءۇش باعىتتا سوعىسىپ جاتقان كەز. سۇلۋ قاعان ءوزىنىڭ جەرىن جاۋدان قورعاۋ ماقساتىندا ءتۇبى ءبىر شىعىس تۇرىك قاعاناتىنا ەلشى جىبەرىپ جانە نەكە بايلانىس ارقىلى كەلىسىم ورناتادى. وسىدان كەيىن 723 جىلى تۇركەش قاعاناتى فەرعاناداعى قارلۇق تايپالارى مەن شاش قالاسىنىڭ تۇرعىندارىمەن تىزە قوسىپ بىرلىكتىڭ ارقاسىندا اراب اسكەرىن جەڭەدى. وكىنىشكە قاراي، تۇركەش قاعاناتىنىڭ سۇلۋ قاعانى 737 جىلى ءوزىنىڭ قولباسشىسى بۇعا-تارحاننىڭ قولىنان قازا تاپقاننان كەيىن تۇركەش قاعاناتىندا بيلىككە تالاس باستالادى. تۇركەش قاعاناتىندا ءومىر سۇرگەن ءار تايپا ءوزىنىڭ رۋلاسىنىڭ قاعان بولۋىن قالايدى. وسى ۋاقىتا 746 جىلى جەتىسۋ، التاي مەن تارباعاتاي ايماقتارىنان قارلۇقتار تايپاسى كەلىپ قونىستانىپ جاتقان ەدى. تۇركەش تايپاسى ارابتارمەن جانە ءوزارا بيلىككە تالاسىپ قىرىلىستاردان السىرەگەن ۋاقىتتا قارلۇق تايپاسىنا بەلسەندى قارسىلىق كورسەتە المايدى. تۇركەش قاعاناتىنىڭ ىشكى ساياسي تۇراقسىزدىعىن تاڭ (قىتاي) يمپەرياسى پايدالانىپ، شىعىس تۇركىستانداعى ۋاليلەرى 748 جىلى اسكەرىن سۋياب قالاسىنا اتتاندىرىپ، سۋياب قالاسىن باسىپ الىپ، شاش قالاسىنىڭ اكىمىن دارعا اسادى. ونىڭ بالاسى اراب قولباسشىلارىنان كومەك سۇرايدى. شايقاس قارساڭىندا 749 جىلى اراب حاليفالىعىندا ۇزاققا سوزىلعان تاققا تالاس اياقتالىپ، ابباسي مەملەكەتىنىڭ حاليفاسى بولىپ ءابۋ ءال-ابباس ءاس-ساففاح تاعايىندالادى. وسى جەردە اراب حاليفاتىنا تالاسقان تايپالارعا توقتالىپ وتسەك. اراب حاليفاتىندا ەكى تايپا بيلىككە تالاسادى – ومەيادتار مەن ابباسيلەر. ومەيادتار قۇرايش تايپاسىنىڭ ەكى ۇلكەن تارماعىنىڭ ءبىرى ومەيادتار تايپاسىنىڭ باسشىسى ماعاۋيانىڭ ۇرپاعى حاليفاتتى 91 جىل باسقارسا، ال ابباسيلەردىڭ تەگى مۇحاممەد پايعامباردىڭ اعاسى ابباسقا بارىپ تىرەلەدى. ابباسيلەر حاليفاتتى 524 جىل باسقارادى. ال ەندى ارابتار مەن تۇركى تەكتى تايپالار بىرىگىپ، تاڭ (قىتاي) يمپەرياسىن قالاي جەڭگەنىنە توقتالىپ وتسەك. 751 جىل اتلاح قالاسىنىڭ ماڭىندا تۇركەش قاعاناتى مەن ارابتار بىرىگىپ، قىتاي قولباسشىسى گاۋ شياندەننىڭ (گاو سيان-چجي) قاراماعىنداعى 70 مىڭ اسكەرمەن 5 كۇن سوعىسادى. شايقاس بارىسىندا قارلۇق تايپاسى جاپپاي ارابتارعا بولىسىپ، ەكى جاقتان تان (قىتاي) اسكەرىن قىسپاققا الادى. ابباسي حاليفاتىنىڭ قولباسشىسى زياد يبن ساليح قاراماعىنداعى اسكەر شايقاس بارىسىندا قىتاي اسكەرىنىڭ 50 مىڭىن ءولتىرىپ، 20 مىڭىن تۇتقىنعا الادى. شايقاستا جەڭىلگەن تاڭ (قىتاي) پاتشالىعى بۇدان كەيىن كەزەڭدە ءوز قۇدىرەتىنەن ايىرىلادى. وسى كەزدەن باستاپ تۇركىلەرگە يسلام ءدىنى تاراي باستادى. وسى تاريحي وقيعادا ايتىلا بەرمەيتىن جايت – قازاق دالاسىنا يسلام دىنىندەگى قانداي ءمازحاب تاراعاندىعى. سەبەبى ابباسي حاليفاتىنىڭ رەسمي ماليكي ءمازھابىن ۇستانعان. ابباسيتتەر داۋىرىندە يمام اعزام ابۋ حانيفا حاليفات تاراپىنان قىسىمعا ۇشىراپ قايتىس بولعان. دەگەنمەن دە، ءابۋ حانيفانىڭ شاكىرتتەرى يسلام ءدىنىن تۇركىلىك داستۇرلەرمەن ۇشتاستىرىپ يسلام ءدىنىن تاراتقان دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ارابتار مەن تۇركىلەردىڭ 751 جىلعى تاريحي وقيعاسى بۇكىل ورتا ازيانىڭ مادەني جانە ساياسي كارتاسىن ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىراتۋعا سەبەپ بولدى. وسى ءبىر تۇرىكتەر مەن ارابتاردىڭ جەڭىسىنەن كەيىن تاڭ (قىتاي) پاتشالىعى مىڭ جىلعا دەيىن قازاق جەرىنە اتتاپ باسپاعان، ال يسلام ءدىنى بۇل جەرلەردە كەڭىنەن تاراعان جانە قالالار از ۋاقىتتا اسەم دە كورىكتى بولىپ دامىدى. بۇلاي بولىپ جاتقان مادەني وزگەرىستەرگە ابباسي حاليفاتىنىڭ قوسقان ۇلەسى كوپ. دەسە دە، ورتا ازياداعى تۇركى قاعاناتى، باتىس تۇركى قاعاناتى، شىعىس تۇركى قاعاناتى، تۇركەش قاعاناتى، قارلۇق قاعاناتى، قيماق جانە وعىز مەملەكەتتەرى ابباسي حاليفاتىنىڭ وتارىنا اينالىپ، تاريح ساحناسىنان كەلمەسكە كەتتى. دەگەنمەن ءار ۇلت، ءاربىر تايپا ەركىندىك پەن تاۋەلسىز ەل بولۋدى اڭسايتىنى جانە سول جولدا قاسىق قانىن توگەتىنى سەكىلدى. ابباسي حاليفاتىنداعى تۇركى تەكتى تايپالار دا بۇل جولدا تايىنىپ قالمادى. 833 جىلى ابباسيلەردىڭ حاليفاسى مۋعتاسيم داۋىرىندە اسكەردىڭ ءارتۇرلى ۇلتتاردان قۇرىلۋى سەنىمسىز بولعاندى­عىن ويلاپ، تەك تۇركى جاۋىن­­گەرلەردەن قۇرىلعان جەكە اسكەر بولۋدى قالايدى. بۇل داۋىردە ارنايى جاساقتىڭ قولباسشىلىعىندا افشين جانە ءاشناس اتتى تۇركى تەكتى قولباسشىلار بولدى. اراب قولباسشىلارى تۇگەلدەي ورىندارىنان الىندى. بۇل تۇركى تايپالارىنىڭ مەملەكەتتىك، اسكەري سالادا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن جانە جەكە مەملەكەت قۇرۋعا دەگەن قادامدارىنىڭ ءبىرى بولدى. ابباسي بيلىگىنىڭ كەيبىر كەزەڭدەرىندە ءبىر قاراعاندا استاناعا باعىنىشتى بولعانىمەن، شىنتۋايتىندا، ءوز الدىنا تاۋەلسىز تۇركى تەكتى مەملەكەتتەر قۇرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا تۇلىندار (873-905), يحشيديا (935-969), عازاناۋيلەر (988-1160), قاراحانيدتەر (942-1212), حورەزمشاح (1097-1230), سەلجۇقتار (1038-1157) مەملەكەتتەرىن مىسال رەتىندە كەلتىرسەك بولادى. اتالعان مەملەكەتتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۋاتتى يمپەرياعا اينالعان قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسىنا يەلىك ەتكەن – قاراحانيدتەر مەملەكەتى. ەڭ العاشىندا تۇركى تەكتى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى يسلام ءدىنىنىڭ حانافي ءمازحابىن ۇستاندى. IX-X عاسىرلارعا قاراي يسلام ءدىنى حانافي مازحابىنداعى سوپىلىق ءىلىمنىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسى قالىپتاسىپ، تۇركى تەكتى حالىقتىڭ اراسىندا كەڭ تارالدى. ماسەلەن، قاراحان مەملەكەتى كەزىندە (1123-1197ج.ج.) حانافي مازحابىنداعى اتاقتى ويشىل، بالا كەزىندە قۇراندى تولىق جاتتاعان، فيلوسوف فيكھ سالاسىنىڭ عالىمى، يسلام الەمىندە شەيح-ۋل-يسلام دەگەن اتاق العان بۋرحانۋددين ءال-مارگاني ءومىر سۇرگەن. ونىڭ «ءال حيدويا في شارح بيدويا ءال مۋبتادي» دەگەن اتاقتى ەڭبەگى بۇگىنگى تاڭعا دەيىن قولدانىستا ءجۇر. سونىمەن قاتار سوپىلىق تاريحاتتىڭ وكىلدەرى ابدۋلحالىق گيجدۋاني، قوجا احمەت ياساۋي قاراحانيدتەر – مەملەكەتىنىڭ تۇسىندا يسلام ءدىنىنىڭ كەڭ تارالۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسقان دانىشپان تۇلعالار. دەگەنمەن، قاراحان مەملەكەتىنىڭ باسقارۋشىسى ساتۋك بۇگرا حان قايتىس بولعاننان كەيىن ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا بيلىككە تالاسۋ ناتيجەسىندە قۇلدىراپ، 1040 جىلى باتىس جانە شىعىس حاندىقتارى بولىپ ەكىگە ءبولىندى. حالىق دانالىعىندا ايتىلعانداي: «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەمەكشى، 1089 جىلى باتىس-قاراحان مەملەكەتى سەلجۇقتارعا، 1141 جىلى شىعىس-قاراحان مەملەكەتى قاراقىتايلارعا تاۋەلدى بولسا، 1210 جىلى حورەزمشاحتىڭ قول استىنا وتەدى. وسىلاي بيلىك باسىنداعىلاردىڭ تالاسىنىڭ كەسىرىنەن يمپەريالىق مەملەكەت قۇلدىراپ، مىڭداعان ادام قايتىس بولىپ، قىزدارى كۇڭ، ۇلدارى باسقا مەملەكەتكە قۇل بولعانى وتە ايانىشتى. بۇنىمەن قويماي، ءXIIى عاسىردا ابباسيلەر حاليفاتى مەن تۇركى تەكتى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىن موڭعولدار باسىپ الادى. شىڭعىس حان ۇلان-عايىر جەردى جاۋلاپ العاننان كەيىن ورتا ازيادا جوشى ۇلىسى (1206-1291), شاعاتاي ۇلىسى (1222-1370), وردا ەجەن ۇلىسى (1242-1446), شايباني ۇلىسى (1243-?), كوك وردا ابىلقايىر حاندىعى (1428-1468), نوعاي ورداسى (1440-1634), موعولستان (1348-1514), تاشكەنت حاندىعى (1501-1627) مەملەكەتتەرى تاريح ساحناسىنا شىعادى. موڭعولداردىڭ يمپەرياسى دا بيلىككە تالاسۋ ناتيجەسىندە ايماقتارعا ءبولىنىپ كەتەدى. وسىنداي دۇربەلەڭ زاماندا كوك وردا حانى ابىلقايىر داۋىرىندە 1465-1466 جىلى قازاق حاندىعى قۇرىلادى. تۇركى تەكتى قازاق ۇلتىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتى وسى زاماننان باستاپ قالىپتاستى. وعان دەيىن تۇركى تەكتى مەملەكەتتەر ءبىر ۇلت بولىپ بولىنبەگەن جانە تايپاارالىق قۇراما مەملەكەتتە ءومىر ءسۇردى. قازاق تايپالارى (قىپشاق، الشىن، ارعىن، دۋلات، ءۇيسىن، قاڭلى، نايمان، كەرەي، جالايىر، قوڭىرات، مەركىت، قاتاعان، تورە، قوجا، تولەڭگۇت، قاراقالپاقتار) ءبىر جاعادان-باس، ءبىر جەڭنەن-قول شىعارىپ، ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىگىپ نايزانىڭ ۇشىمەن، بىلەكتىڭ كۇشىمەن قازاق حاندىعىن قۇردى. بىراق قازاق حاندىعى مەملەكەتىنىڭ عۇمىرى ۇزاققا سوزىلمادى. سەبەبى تاريحقا كوز جۇگىرتىپ قاراساق، تۇركى مەملەكەتتەرى يسلامعا دەيىن دە، كەيىن دە، مونارحيالىق باسقارۋ جۇيەسىن اتادان بالاعا بيلىكتى مۇرا جولمەن قالدىرۋ، رۋشىلدىق، تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تەرريتوريا ءۇشىن سوعىسۋى، لايىقسىز ادامداردىڭ بيلىككە كەلۋى مەملەكەتتىڭ كۇيرەۋىنە الىپ كەلدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. مەملەكەتتەردىڭ كۇيرەۋىنە ءدىننىڭ تامشىداي سەبەبى جوق. كەرىسىنشە مەملەكەت­تىڭ كۇيرەۋىنە بيلىك با­سىن­دا­عىلار وزدەرىنىڭ ساياسي ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن حالىق اراسىنا جىك سالۋ، جاقتاس­تار جيناۋ ارقىلى، ەل نەشە ءتۇرلى توپتارعا، ۇيىمدارعا ءبولىنۋدىڭ ناتيجەسىندە سەبەپكەر بولىپ وتىرعان. «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەمەكشى، بيلىك باسىنداعىلار ەلدى قالاي باسقارادى، مەملەكەتتىڭ دە عۇمىرى سونداي بولادى دەپ ويلايمىن. XX عاسىردىڭ 91-جىلدارىندا قازاق ۇلتىنىڭ ماڭدايىنا تاۋەلسىز ەل بولۋدى ماڭ­دايىنا جازعان ەكەن.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «سىندارلى ون جىل» كىتابىندا: «قازاقستان اۋماعىندا يسلام حانافيتتىك دەپ اتالاتىن ءدىني-قۇقىقتىق مەكتەپ پەن سوپىلىقتى ناسيحاتتايتىن يدەولوگيانىڭ نەگىزىندە قالىپتاستى» دەپ اتاپ وتەدى. مىنە، وسى سوپىلىقتىڭ ونىڭ نيەتىنىڭ ارقاسىندا يسلام ءدىنىن قابىلداعان قازاقتار قۇران جانە حاديس ەرەجەلەرىنىڭ نەگىزىندە، يسلامعا دەيىنگى ءداستۇرلى ىرىم-جورالعىلاردى ورىنداپ وتىرعان. وسىلايشا قازاقتار وزدەرى ءۇشىن جاڭا يسلام ءدىنىن قابىلداعانىمەن، ءوز بابالارى – تۇركىنىڭ كوشپەلى تايپالارىنىڭ رۋحاني مۇراسىنان دا كوز جازعان جوق.

ەرزات جاقىپوۆ،
ءدىنتانۋشى، گۋمانيتارلىق
عىلىمدار ماگيسترى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

five × 3 =