QAZAQ EKONOMÏKASINIÑ OFSET SAYASATI DEGENİMİZ NE?

0 108

Özgege qol jayğannan otandıq öndiris örge baspaydı. Ol üşin ofset sayasatı bastı ekonomïkalıq bağdar bolwı kerek.
Täwelsiz el bolğalı beri talay bağdarlamanıñ atın jattadıq qoy. Qaysıbiri este qaldı deysiñ?! Keybiri közdegen mejege tïse, keybiri qur qağaz betterin toltırwdan asıp kete almadı. Al tüptiñ tübinde barlıq ekonomïkalıq bağdarlama, el önerkäsibin damıtwğa bağıttalwı kerek.

Al osı önerkäsipti damıtw üşin eñ birinşi sol önerkäsiptiñ öni­­min tutınatın narıq qajet. Na­­rıq degen – qaltasında aqşa­sı bar bazardağı halıq qana emes. Ol – sırtqı eksporttıq na­rıq, iş­ki önerkäsiptik narıq, ïnfra­qurılımdıq narıq. Qızıl tilge sal­saq, salınatın joldar, arası qo­sılmağan awmaqtardı jalğaytın temirjol, önimiñdi sırtqı narıqqa şığaratın vagondar tağısın tağı… Bizdiñ ekonomïkamızda domïnant röli memlekette. Odan basqa şara da joq. Sebebi, el ekonomïkasın munay men gaz qalıptastırıp keledi, al ol narıqtı memleket wısında ustap otır. Sondıqtan eñ ülken ta­bıs közi memleket qazınasına jï­nalatındıqtan, bul sektordağı eñ­ köp şığın da sol memlekette.

Önerkäsiptiñ damwına ıqpal ete­tin ekinşi faktor ol – ïnvestïcïya. Ol jaña öndiris orındarınıñ aşılwına salınatın ïnvestïcïya, sonday-aq, eskirgen öndiris ornın jañartwğa salınatın ïnvestïcïya bolwı mümkin. Ïnvestïcïyanı qalıptastıratın eñ birinşi önerkäsiptik täjirïbe jäne qabilet. Bizdiñ memleketimizde, ökinişke qaray, önerkäsiptik täjirïbe men qabilet jetispewşiligi bar. Odan keyin, ärïne, nesïege qol jetimdik. Nesïeniñ arzan bolğanı da jaqsı, biraq ol keyingi mäsele. Öytkeni, bul faktordıñ oñdı şeşilwiniñ özine, qalay etkende de, eñ birinşi sol täjirïbe men qabilet qajet. Nesïeniñ bağasınıñ joğarı bolwı, nesïeniñ täwekeliniñ joğarı bolwınan. Bul endi ob'ektïvti sebep. Swb'ektïvti sebep, nesïeni sırttan qımbatqa alwımız. Onıñ da sebebi, sol – eldiñ täwekeliniñ joğarı bolwı. Äytpese, bankrot bolıp jatqan grek eliniñ qolında bizdegi bardıñ birde-birewi joq bolsa da, bizden arzan nesïe alıp qarıq bolıp jattı emes pe?! Bizge ne jetispedi? Önerkäsiptik täjirïbe men qabilet. Bizdiñ özindik turaqtı önerkäsiptik damw bağıtımız ben sayasatımız joq. Sondıqtan da, täwekelimiz joğarı. Nesïe bizge qımbatqa ke­le­di.

Jaraydı. Endi sonda ne istewimiz kerek? Sırtqı elderdiñ täjirïbesin zertteytin jaqsı dästürimiz bar edi. Tağı da sonı qoldanw kerek. Biraq biz mümkindikterimizdi ünemi köz al­­dımızda ustay bilwimiz kerek, sosın onı bizdiñ elge layıqtawımız ke­­rek. Model'dep onı testten öt­­ki­zwi­miz kerek. Sol sınaqtan ötki­zilwi tïis bağıttardıñ biri – of­set sayasatı.

Ofset sayasatı

Tüsiniktemesi memlekettik satıp alwlar (äsirese, ïmport) barısında konkwrsqa qatısatın kompanïyalardıñ, tapsırıs üşin alatın qarjınıñ zañmen bekitken belgili bir payızdıq quramın otandıq önerkäsip salasında jumsawı. Tenderge qatıswşı kompanïya (otandıq kompanïya nemese şeteldik) tapsıratın önimniñ öndirisinde otandıq önerkäsip salasın qoswı kerek. Osı arqılı otandıq önerkäsip salasına qosımşa jumıs kölemi beriledi, häm önerkäsip salasında qosımşa narıq payda boladı.

Bul twralı aytılmay jürgen joq. Aytılıp keledi. Biraq äli künge deyin naqtı eşqanday qadam joq. Atap aytqanda, 2007 jılı «Samurıq- Qazına» AQ Töra­ğası Q.Kelimbetov Prezïdent janın­dağı şetel ïnvestorları keñesiniñ 20-şı otırısındağı bayandamasında osı mäselege toqtal­ğan eken.

Ol Elbasınıñ bergen tapsırmasın ayta kelip: «Siz memlekettik kompanïyalardıñ satıp alwlarınıñ nätïjesinde tüsetin payda, deldaldardıñ qaltasında emes, otandıq önerkäsiptik kä­sip­orındarda qalwı tïis. Al iri ïm­­port­tıq qural-jabdıqtardı satıp alwda, olardıñ Qazaqstanda ornala­swın, jïnalwın jäne olardıñ kü­timin uyımdastırwdı qolğa alwı­mız­ kerek dediñiz» dep edi.

Biz bul mäseleni qalay şeşemiz?

Bügin memlekettik kompanïyalar jergilikti qamtwdı arttırwda ülken mümkindikterge ïe. Mäselen, sol «Samurıq-Qazına» qordağı satıp alwlar elimizdiñ işki narığındağı suranıstı arttırwdıñ ülken jolı. Mısalğa, 2007 jılı Qordıñ tört iri kompanïyasınıñ («QazMunayGaz», «Qazaqtelekom», «Qazaqstan temirjolı», «KEGOK») satıp alwları 663 mlrd teñgeni (5,53 mlrd dollar) qurağan.

Bulardıñ işindegi ïmporttıñ alatın kölemi qomaqtılığımen közge tüswde. Mısalğa, temirjol salasındağı jük vagondarınıñ qosalqı bölşekterin satıp alwdıñ 84 payızı ïmporttaladı. Lokomotïv salasında ïmporttıñ kölemi 77 payızdı qurasa, jol şarwaşılıqtarında 55 payızdı quraydı. «KEGOK» AQ joğarı kernewli qural-jabdıqtardı, qosalqı bölşekter men arnayı tehnïkalardı satıp alwında 80 payızın ïmport quraydı.

Ofset sayasatınıñ tağı bir erekşeligi ïmportqa täweldilikti azaytadı. Eger ofsettik talap bolmasa, sırttağı öndirisşiler önimderdi el işinde öndirwge qulıq tanıtpaydı. Sebebi, olar öz eliniñ ekonomïkasınıñ damwın, öz önerkäsibin jumıspen qamtamasız etwdi, öz jumıssızdarın jumıspen qamtwdı oylaydı. Sırtqa dayın küyinde satqan är önim, elge oralğan valyuta, elde tölengen salıq eldiñ önerkäsibiniñ jäne jıl sayın joğarı oqw ornın tämamdap şığatın dïplomdı jas mamandardı jumıspen qamtamasız etw degen söz.

Soñğı jıldarı memlekettik satıp alwlarda jergilikti qamtw bo­yın­şa ülken ister atqarıldı, ärï­ne. Äsirese, munay-gaz salasında jumıs isteytin kompanïyalardıñ satıp alwlarında jergilikti qam­tw­da qadağalawdı üyrendik. Biraq jer­gilik­ti qamtw degen otandıq narıqta ön­diriletin tawarlardı ğana qam­tï­dı. Munay-gaz salasındağı kom­­panïyalar nemese memlekettik kom­­panïyalar satıp alw boyınşa ten­­der jarïyalağanda, otandıq ön­­diris salasında bar tawarlardı işki narıqtan alwları qajet, al otandıq narıqta joq joğarı tehnologïyalıq tawarlardı sırttan alwdı jalğastıra beredi.

Ofset sayasatın jüzege asırw üşin bïlikte sayasï erik bolwı kerek. Bul memlekettik ïdeologïyağa aynalwı kerek. Äñgimemizdiñ basında aytıp öttik: bizdiñ ekonomïkamızda bügingi tañda memleket domïnant rölin oynap keledi. Sondıqtan osı mümkindikti paydalanıp, memlekettiñ barlıq salalarındağı satıp alwlarda ofset sayasatın engizip, onı qatañ qadağalaw kerek. Osı arqılı elimizge qosımşa ïnvestïcïyamen birge, şeteldik täjirïbe men qabilet te keletin boladı.

Naqtı qadamdar

Bizdiñşe, ol üşin aldımen Pre­m'er-mïnïstrdiñ qaramağında ar­­nayı agenttik aşılwı kerek. Bul agenttik barlıq memlekettik me­­­kemelerdiñ satıp alw josparla­rın jïnaqtap, olardıñ işindegi ta­warlardıñ, qural-jabdıqtardıñ barlığın taldaytın boladı. Sodan soñ, älgi agenttik jïnaqtalğan mälimetterden suranısqa ïe tawarlardıñ qaysıların elimizde öndirip otırğanımızdı nemese öndirile alatınımızdı anıqtaydı. Kelesi äreket, är sala boyınşa ofset payızın anıqtaw boladı. Mäselen, munay-gaz salasında bul körsetkiş 40 payız bolsa, qurılıs salasında 100 payızğa jetwi kerek degendey. Agenttik moynına jükteletin jäne bir mindet, ärbir tender barısında tenderge qatısatın kompanïyalarmen kelissöz jürgizw men ofset quramın anıqtaw bolwı kerek..

Joğarıda bïliktiñ sayasï erigi bolwı kerek degenimiz de osı. Sebebi, bul – korrwpcïyanıñ tamırına balta şabatın sayasat. Äri elimizdiñ önerkäsibin damıtwdıñ adwındı jolı. Bul sayasattıñ qasında üdemeli ïndwstrïaldı-ïnnovacïyalıq damw bağdarlaması jayına qaladı. İlgeride atap ötken aytqan ïnvestorlar keñesiniñ otırısında sol kezdegi Ïndwstrïya jäne sawda mïnïstri V.Şkol'nïk te ofset sayasatı twralı bayandama jasağan bolatın. Sol bayandamasında ofset sayasatın damıtw üşin qajetti şarttardıñ işinde ofset sayasatı twralı bölek zañ qabıldanwı kerektigin atap ötip edi.

Bul sayasattı barlıq batıs elderi qoldanıp jür. Mäselen, Türkïya. Ofset sayasatın engizwdi äskerï önerkäsip salasında bas-tadı. Amerïkadan alınatın F-16 uşaqtarınıñ keybir bölşekterin öz işinde öndiretin bolğan. Eyrbas uşaqtarınıñ öndirisine de qatısqan. Qazir basqa önerkäsip salalarında da ofset sayasatın engizwge kirisip jatır. Osı bağıttı bizge tereñ zerttewimiz kerek. Kedendik odaqtağı ornımızdı osı sayasat arqılı nığaytıp alwımızğa boladı.

Bekjan DOSIM

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

2 × 3 =