قازاق ەكونوميكاسىنىڭ وفسەت ساياساتى دەگەنىمىز نە؟

0 108

وزگەگە قول جايعاننان وتاندىق ءوندىرىس ورگە باسپايدى. ول ءۇشىن وفسەت ساياساتى باستى ەكونوميكالىق باعدار بولۋى كەرەك.
تاۋەلسىز ەل بولعالى بەرى تالاي باعدارلامانىڭ اتىن جاتتادىق قوي. قايسىبىرى ەستە قالدى دەيسىڭ؟! كەيبىرى كوزدەگەن مەجەگە تيسە، كەيبىرى قۇر قاعاز بەتتەرىن تولتىرۋدان اسىپ كەتە المادى. ال ءتۇپتىڭ تۇبىندە بارلىق ەكونوميكالىق باعدارلاما، ەل ونەركاسىبىن دامىتۋعا باعىتتالۋى كەرەك.

ال وسى ونەركاسىپتى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى سول ونەركاسىپتىڭ ءونى­­مىن تۇتىناتىن نارىق قاجەت. نا­­رىق دەگەن – قالتاسىندا اقشا­سى بار بازارداعى حالىق قانا ەمەس. ول – سىرتقى ەكسپورتتىق نا­رىق، ءىش­كى ونەركاسىپتىك نارىق، ينفرا­قۇرىلىمدىق نارىق. قىزىل تىلگە سال­ساق، سالىناتىن جولدار، اراسى قو­سىلماعان اۋماقتاردى جالعايتىن تەمىرجول، ءونىمىڭدى سىرتقى نارىققا شىعاراتىن ۆاگوندار تاعىسىن تاعى… ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا دومينانت ءرولى مەملەكەتتە. ودان باسقا شارا دا جوق. سەبەبى، ەل ەكونوميكاسىن مۇناي مەن گاز قالىپتاستىرىپ كەلەدى، ال ول نارىقتى مەملەكەت ۋىسىندا ۇستاپ وتىر. سوندىقتان ەڭ ۇلكەن تا­بىس كوزى مەملەكەت قازىناسىنا جي­نالاتىندىقتان، بۇل سەكتورداعى ەڭ­ كوپ شىعىن دا سول مەملەكەتتە.

ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتە­تىن ەكىنشى فاكتور ول – ينۆەستيتسيا. ول جاڭا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيا، سونداي-اق، ەسكىرگەن ءوندىرىس ورنىن جاڭارتۋعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا بولۋى مۇمكىن. ينۆەستيتسيانى قالىپتاستىراتىن ەڭ ءبىرىنشى ونەركاسىپتىك تاجىريبە جانە قابىلەت. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدە، وكىنىشكە قاراي، ونەركاسىپتىك تاجىريبە مەن قابىلەت جەتىسپەۋشىلىگى بار. ودان كەيىن، ارينە، نەسيەگە قول جەتىمدىك. نەسيەنىڭ ارزان بولعانى دا جاقسى، بىراق ول كەيىنگى ماسەلە. ويتكەنى، بۇل فاكتوردىڭ وڭدى شەشىلۋىنىڭ وزىنە، قالاي ەتكەندە دە، ەڭ ءبىرىنشى سول تاجىريبە مەن قابىلەت قاجەت. نەسيەنىڭ باعاسىنىڭ جوعارى بولۋى، نەسيەنىڭ تاۋەكەلىنىڭ جوعارى بولۋىنان. بۇل ەندى وبەكتيۆتى سەبەپ. سۋبەكتيۆتى سەبەپ، نەسيەنى سىرتتان قىمباتقا الۋىمىز. ونىڭ دا سەبەبى، سول – ەلدىڭ تاۋەكەلىنىڭ جوعارى بولۋى. ايتپەسە، بانكروت بولىپ جاتقان گرەك ەلىنىڭ قولىندا بىزدەگى باردىڭ بىردە-بىرەۋى جوق بولسا دا، بىزدەن ارزان نەسيە الىپ قارىق بولىپ جاتتى ەمەس پە؟! بىزگە نە جەتىسپەدى؟ ونەركاسىپتىك تاجىريبە مەن قابىلەت. ءبىزدىڭ وزىندىك تۇراقتى ونەركاسىپتىك دامۋ باعىتىمىز بەن ساياساتىمىز جوق. سوندىقتان دا، تاۋەكەلىمىز جوعارى. نەسيە بىزگە قىمباتقا كە­لە­دى.

جارايدى. ەندى سوندا نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ سىرتقى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەيتىن جاقسى ءداستۇرىمىز بار ەدى. تاعى دا سونى قولدانۋ كەرەك. بىراق ءبىز مۇمكىندىكتەرىمىزدى ۇنەمى كوز ال­­دىمىزدا ۇستاي ءبىلۋىمىز كەرەك، سوسىن ونى ءبىزدىڭ ەلگە لايىقتاۋىمىز كە­­رەك. مودەلدەپ ونى تەستتەن ءوت­­كى­زۋى­مىز كەرەك. سول سىناقتان وتكى­زىلۋى ءتيىس باعىتتاردىڭ ءبىرى – وف­سەت ساياساتى.

وفسەت ساياساتى

تۇسىنىكتەمەسى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار (اسىرەسە، يمپورت) بارىسىندا كونكۋرسقا قاتىساتىن كومپانيالاردىڭ، تاپسىرىس ءۇشىن الاتىن قارجىنىڭ زاڭمەن بەكىتكەن بەلگىلى ءبىر پايىزدىق قۇرامىن وتاندىق ونەركاسىپ سالاسىندا جۇمساۋى. تەندەرگە قاتىسۋشى كومپانيا (وتاندىق كومپانيا نەمەسە شەتەلدىك) تاپسىراتىن ءونىمنىڭ وندىرىسىندە وتاندىق ونەركاسىپ سالاسىن قوسۋى كەرەك. وسى ارقىلى وتاندىق ونەركاسىپ سالاسىنا قوسىمشا جۇمىس كولەمى بەرىلەدى، ءھام ونەركاسىپ سالاسىندا قوسىمشا نارىق پايدا بولادى.

بۇل تۋرالى ايتىلماي جۇرگەن جوق. ايتىلىپ كەلەدى. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى ەشقانداي قادام جوق. اتاپ ايتقاندا، 2007 جىلى «سامۇرىق- قازىنا» اق ءتورا­عاسى ق.كەلىمبەتوۆ پرەزيدەنت جانىن­داعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 20-شى وتىرىسىنداعى بايانداماسىندا وسى ماسەلەگە توقتال­عان ەكەن.

ول ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرماسىن ايتا كەلىپ: «ءسىز مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋلارىنىڭ ناتيجەسىندە تۇسەتىن پايدا، دەلدالداردىڭ قالتاسىندا ەمەس، وتاندىق ونەركاسىپتىك كا­سىپ­ورىنداردا قالۋى ءتيىس. ال ءىرى يم­­پورت­تىق قۇرال-جابدىقتاردى ساتىپ الۋدا، ولاردىڭ قازاقستاندا ورنالا­سۋىن، جينالۋىن جانە ولاردىڭ كۇ­تىمىن ۇيىمداستىرۋدى قولعا الۋى­مىز­ كەرەك دەدىڭىز» دەپ ەدى.

ءبىز بۇل ماسەلەنى قالاي شەشەمىز؟

بۇگىن مەملەكەتتىك كومپانيالار جەرگىلىكتى قامتۋدى ارتتىرۋدا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە يە. ماسەلەن، سول «سامۇرىق-قازىنا» قورداعى ساتىپ الۋلار ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىنداعى سۇرانىستى ارتتىرۋدىڭ ۇلكەن جولى. مىسالعا، 2007 جىلى قوردىڭ ءتورت ءىرى كومپانياسىنىڭ («قازمۇنايگاز»، «قازاقتەلەكوم»، «قازاقستان تەمىرجولى»، «كەگوك») ساتىپ الۋلارى 663 ملرد تەڭگەنى (5,53 ملرد دوللار) قۇراعان.

بۇلاردىڭ ىشىندەگى يمپورتتىڭ الاتىن كولەمى قوماقتىلىعىمەن كوزگە تۇسۋدە. مىسالعا، تەمىرجول سالاسىنداعى جۇك ۆاگوندارىنىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن ساتىپ الۋدىڭ 84 پايىزى يمپورتتالادى. لوكوموتيۆ سالاسىندا يمپورتتىڭ كولەمى 77 پايىزدى قۇراسا، جول شارۋاشىلىقتارىندا 55 پايىزدى قۇرايدى. «كەگوك» اق جوعارى كەرنەۋلى قۇرال-جابدىقتاردى، قوسالقى بولشەكتەر مەن ارنايى تەحنيكالاردى ساتىپ الۋىندا 80 پايىزىن يمپورت قۇرايدى.

وفسەت ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. ەگەر وفسەتتىك تالاپ بولماسا، سىرتتاعى وندىرىسشىلەر ونىمدەردى ەل ىشىندە وندىرۋگە قۇلىق تانىتپايدى. سەبەبى، ولار ءوز ەلىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن، ءوز ونەركاسىبىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدى، ءوز جۇمىسسىزدارىن جۇمىسپەن قامتۋدى ويلايدى. سىرتقا دايىن كۇيىندە ساتقان ءار ءونىم، ەلگە ورالعان ۆاليۋتا، ەلدە تولەنگەن سالىق ەلدىڭ ونەركاسىبىنىڭ جانە جىل سايىن جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ شىعاتىن ديپلومدى جاس مامانداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز.

سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا جەرگىلىكتى قامتۋ بو­يىن­شا ۇلكەن ىستەر اتقارىلدى، ءاري­نە. اسىرەسە، مۇناي-گاز سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋلارىندا جەرگىلىكتى قام­تۋ­دا قاداعالاۋدى ۇيرەندىك. بىراق جەر­گىلىك­تى قامتۋ دەگەن وتاندىق نارىقتا ءون­دىرىلەتىن تاۋارلاردى عانا قام­تي­دى. مۇناي-گاز سالاسىنداعى كوم­­پانيالار نەمەسە مەملەكەتتىك كوم­­پانيالار ساتىپ الۋ بويىنشا تەن­­دەر جاريالاعاندا، وتاندىق ءون­­دىرىس سالاسىندا بار تاۋارلاردى ىشكى نارىقتان الۋلارى قاجەت، ال وتاندىق نارىقتا جوق جوعارى تەحنولوگيالىق تاۋارلاردى سىرتتان الۋدى جالعاستىرا بەرەدى.

وفسەت ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بيلىكتە ساياسي ەرىك بولۋى كەرەك. بۇل مەملەكەتتىك يدەولوگياعا اينالۋى كەرەك. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتىپ وتتىك: ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت دومينانت ءرولىن ويناپ كەلەدى. سوندىقتان وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، مەملەكەتتىڭ بارلىق سالالارىنداعى ساتىپ الۋلاردا وفسەت ساياساتىن ەنگىزىپ، ونى قاتاڭ قاداعالاۋ كەرەك. وسى ارقىلى ەلىمىزگە قوسىمشا ينۆەستيتسيامەن بىرگە، شەتەلدىك تاجىريبە مەن قابىلەت تە كەلەتىن بولادى.

ناقتى قادامدار

بىزدىڭشە، ول ءۇشىن الدىمەن پرە­مەر-ءمينيستردىڭ قاراماعىندا ار­­نايى اگەنتتىك اشىلۋى كەرەك. بۇل اگەنتتىك بارلىق مەملەكەتتىك مە­­­كەمەلەردىڭ ساتىپ الۋ جوسپارلا­رىن جيناقتاپ، ولاردىڭ ىشىندەگى تا­ۋارلاردىڭ، قۇرال-جابدىقتاردىڭ بارلىعىن تالدايتىن بولادى. سودان سوڭ، الگى اگەنتتىك جيناقتالعان مالىمەتتەردەن سۇرانىسقا يە تاۋارلاردىڭ قايسىلارىن ەلىمىزدە ءوندىرىپ وتىرعانىمىزدى نەمەسە وندىرىلە الاتىنىمىزدى انىقتايدى. كەلەسى ارەكەت، ءار سالا بويىنشا وفسەت پايىزىن انىقتاۋ بولادى. ماسەلەن، مۇناي-گاز سالاسىندا بۇل كورسەتكىش 40 پايىز بولسا، قۇرىلىس سالاسىندا 100 پايىزعا جەتۋى كەرەك دەگەندەي. اگەنتتىك موينىنا جۇكتەلەتىن جانە ءبىر مىندەت، ءاربىر تەندەر بارىسىندا تەندەرگە قاتىساتىن كومپانيالارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ مەن وفسەت قۇرامىن انىقتاۋ بولۋى كەرەك..

جوعارىدا بيلىكتىڭ ساياسي ەرىگى بولۋى كەرەك دەگەنىمىز دە وسى. سەبەبى، بۇل – كوررۋپتسيانىڭ تامىرىنا بالتا شاباتىن ساياسات. ءارى ەلىمىزدىڭ ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ ادۋىندى جولى. بۇل ساياساتتىڭ قاسىندا ۇدەمەلى يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جايىنا قالادى. ىلگەرىدە اتاپ وتكەن ايتقان ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا سول كەزدەگى يندۋستريا جانە ساۋدا ءمينيسترى ۆ.شكولنيك تە وفسەت ساياساتى تۋرالى بايانداما جاساعان بولاتىن. سول بايانداماسىندا وفسەت ساياساتىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى شارتتاردىڭ ىشىندە وفسەت ساياساتى تۋرالى بولەك زاڭ قابىلدانۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتىپ ەدى.

بۇل ساياساتتى بارلىق باتىس ەلدەرى قولدانىپ ءجۇر. ماسەلەن، تۇركيا. وفسەت ساياساتىن ەنگىزۋدى اسكەري ونەركاسىپ سالاسىندا باس-تادى. امەريكادان الىناتىن F-16 ۇشاقتارىنىڭ كەيبىر بولشەكتەرىن ءوز ىشىندە وندىرەتىن بولعان. ەيرباس ۇشاقتارىنىڭ وندىرىسىنە دە قاتىسقان. قازىر باسقا ونەركاسىپ سالالارىندا دا وفسەت ساياساتىن ەنگىزۋگە كىرىسىپ جاتىر. وسى باعىتتى بىزگە تەرەڭ زەرتتەۋىمىز كەرەك. كەدەندىك وداقتاعى ورنىمىزدى وسى ساياسات ارقىلى نىعايتىپ الۋىمىزعا بولادى.

بەكجان دوسىم

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

one × 3 =