قازاق ادەبيەتى ەسكىلىكتىڭ كولەڭكەسىندە قالعان

سادىق شەرىمبەك، IT مامانى، بلوگەر:

0 551

قوعامدا جاڭاشا ويلايتىن، وزىندىك پىكىرى مەن ويىمەن، باستامالارىمەن ساناعا سەرپىن بەرىپ جۇرگەن جاستار بار. سولاردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز سادىق شەرىمبەك.
سادىق شەرىمبەك – «Intellect Incubator» قوعامدىق ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلتايشىسى جانە اتقارۋشى ديرەكتورى. «ايتا بەر» تانىمدىق بلوگ تۇعىرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. Astana Internet Forum’12, TECHNOLOGYx كونفەرەنتسيالارىنىڭ باستاماشىسى جانە ۇيلەس­تىرۋشىسى. بلوگەر، اۋدارماشى، مەديا ترەنەر، بىرقاتار ءبىلىم بەرۋ جوبالارىنىڭ اۆتورى.
تاياۋدا «ءجۇز» اتتى كىتابىن شىعارىپ، ەل اۋزىنا ىلىككەن زامانداسىمىزدى ەرەكشە ويلارى ءۇشىن اڭگىمەگە تارتىپ، وي ءبولىسۋدى ءجون كوردىك.

– ءسىز ءبىر كىتاپ شىعا­رىپ، دۇركىرەتىپ تانىس­تىرىلۋىن وتكىزىپ كەلەسىز. كىتاپتىڭ ساتىلۋ باعاسىن 4000 تەڭگە دەپ بەلگىلەپسىز… ال ەلگە تانىمال كاسىبي جازۋشىلار شىعارعان كىتابىن 2000-عا دا ساتا المايدى. نەگە؟
– ءيا، مەن دە قازىر ءوز زامانداستارىمىز اراسىندا كىتاپ شىعارىپ، بىراق كىتابىن 2000 تەڭگەدەن قىمباتقا ساتا المايتىنداردى كورىپ ءجۇرمىن. بۇل – مەنەدجمەنت پەن دۇرىس ماركەتينگ بولماعاننان. نەگىزى، قازىر قازاق قوعامىندا 2000-2500 تەڭگەلىك كىتاپ بولماعانى دۇرىس. ونسىز دا جازىلىپ جاتقان كىتاپتار كوپ ەمەس قوي. جانە اۆتور ونى سونشا ەڭبەكتەنىپ جازىپ جاتقاننان كەيىن، ولار ءوز باعاسىن ءتيىستى دەڭگەيدە قويۋى كەرەك. 4000 تەڭگە دەگەن قازىرگى ۋاقىت ءۇشىن دۇرىس باعا.
– ونى نەگە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرسىز؟
– الماتىدا باقىتجان بۇقارباي دەگەن زا­مان­­داسى­مىزدىڭ «Amal­books» كومپانياسى الەۋ­مەتتىك ساۋالناما ءجۇر­گىزگەن. ناتيجەسىندە قازىر­گى وقىرمان وقىعىسى كە­لە­تىن كىتاپتار 200-250 بەت كولەمىندە جانە ونىڭ باعا­سى 3500 بەن 4500 تەڭ­گە ارالىعىندا دەگەن قورى­تىندى شىعارعان.
نەگىزى، جازۋشىلار الەۋ­­مەتتىك زەرتتەۋلەرگە سۇيەنىپ ىزدەنۋى قاجەت. قازاق ەشقاشان ادەبيەتتە جامان بولعان جوق. قازاق­تىڭ ادەبيەتى سالىستىرمالى تۇردە مىقتىراق بولدى. قازىرگى ادەبيەتتەن دە الاتىنىمىز كوپ. بىراق ديدار امانتاي اعامىز ايتپاقشى، «قازاق ادە­بيەتى ءالى كۇنگە دەيىن اۋەزوۆتىڭ شەكپەنىنەن شىعا الماي جاتىر». بىزگە، ءسوز جوق، موبيليزاتسيا كەرەك. ادەبيەت سالاسىنا رەفورما قاجەت. ال بايقاساڭىز، بىزدە ءالى كەڭەس وكىمەتىنەن قالعان جازۋشىلىق جۇيە ساقتالىپ وتىر. ول قارتايىپ كەتكەن. كە­ڭەس زامانىنىڭ ءبىر ارتىق­شىلىعى جالپى جازاتىن اۋديتوريانى يگەرىپ وتىراتىن. ال ءبىزدىڭ سول كەزدەن قالعان بۋىن وكىلدەرىنىڭ جاسى ۇلعايعان. ولار بەر­گى بۋىندى يگەرە الماي وتىر. قالامگەرلىكتىڭ ءوزىن، مەنىڭشە، فۋتبول­داعىداي ليگا-ليگاعا ءبولىپ تاستاۋعا بولادى. جاستاردىڭ، ورتا بۋىننىڭ، ۇلكەندەردىڭ ليگاسى دەپ. قازىر ۋاقىت بۇرىنعىداي ەمەس. بىزگە اۋديتوريانى، وقىر­ماندى، قوعامدى كوبىرەك زەرتتەپ، ءبىلىپ الۋ كەرەك.
بايقاساڭىز، قازىر جاستار­دىڭ شىعارمالارى گازەت ارقىلى دا، كىتاپ ارقىلى دا تانىلىپ جاتقان جوق. ولاردىڭ ءبارى ينتەرنەتتە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجۇر. ال ونىمەن تانىسىپ وتىرعان كىم بار؟ ەشكىم جوق. ۇلكەن بۋىن ىشىندە وزىنەن كەيىنگى كەلە جاتقان قالامگەرلەردى ىزدەپ، وقىپ، پىكىر ايتىپ جاتقاندار دا جوقتىڭ قاسى.
– ءسىز شىعارعان كىتاپ كوركەم شىعارما ەمەس. بىراق وعان ۇركە قارا­عاندار كوپ جانە كەيدە «جازۋشىنىڭ شارۋاسىنا ارالاسىپ نەسى بار، ءوز ىسىمەن اينالىسپاي ما» دەگەن پىكىرلەر ايتىلۋدا.
– بلوگەرلەر جۇمىس ىستەي باستاعاندا دا جۋرناليس­تەر تاراپىنان سونداي قاۋىپ بولعان. «بۇلار ءبىزدىڭ نانىمىزدى تارتىپ الىپ جاتىر» نەمەسە «بلوگەرلەر ەشقاشان جۋرناليست بولا المايدى» دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلدى. راس، بلوگەر جۋرناليست بولا المايدى. بىراق، ەكەۋىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەكى ءتۇرلى. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى باسەكەنى قويۋ كەرەك. ءبىر شىندىق: بلوگەرلىك پايدا بولۋى جۋرناليستيكا دامۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتتى. بۇرىن ينتەرنەتكە ۇركە قاراعان جۋرناليستەر بلوگەرلەردىڭ ينسترۋمەنتتەرىن يگەرۋ ارقىلى كاسىبي جاعىنان ءوستى. جۋرناليستەرگە ول پايدالى بولدى.
قازىر، بايقاساڭىز، جالپى ينتەرنەتتەن حاباردار، جازۋعا تالپىنىسى بار ادامداردىڭ كىتابى ءوتىپ جاتىر. قانداي اتاقتى، ءتىپتى مىقتى بولسا دا كاسىبي جازۋشىلاردىڭ كىتابى ولاي وتپەيدى. دەمەك، بۇنىڭ دا كاسىبي جازۋشىلىققا پايداسى بولادى. قازىر ءبىر-ەكى جىل جازۋشىلار ءبىزدىڭ «داراقى ادەبيەتىمىزبەن»، «كوشە ادەبيەتىمەن» كۇرەسە باستايدى. بىراق كۇرەسۋدىڭ، پىكىرتالاستىڭ ناتيجەسىندە ءبىر اقيقات كورىنىپ شىعادى. سودان ولار ەڭ بولماعاندا «مىنالاردىڭ تەحنولوگياسى جاقسى ەكەن» دەگەن ۇيعارىمعا كەلەدى. ولار بىزدەن تەحنولوگيانى الادى، ينتەرنەت جازۋشىلار ولاردان فورما الادى. ءبىز كاسىبي جازۋشى بولىپ كەتپەيمىز، جازۋشىلار ينتەرنەت مامانى بولىپ كەتپەيدى، بىراق ورتادا جاقسى تاجىريبە الماسۋ بولىپ، الداعى بەس جىل ىشىندە قازاقستاندا جازۋشىلىق سالاسى جاڭا تەحنولوگيامەن دامي باس­تايدى. ءبىز كاسىبي اۆتورلاردى كوبىرەك وقي باستايمىز. ايتپادى دەمەڭىز.
– ادامنىڭ دامۋىنا، جىگەرلەنۋىنە ىق­پال ەتە المايتىن نامىس نامىس ەمەس شى­عار. ءسىز­دىڭ شىعارىپ وتىر­عان كىتابىڭىز جازۋ­شى­­لاردىڭ نامىسىن جانىپ، قامشىلاپ، ولاردىڭ زامانعا يكەمدەلىپ وزگە­رۋىنە، دامۋىنا تۇرتكى بولۋ امالى ما؟
– كىتاپتىڭ ماقساتى تەك قانا تاربيەلەۋ ەمەس. كىتاپ ءارتۇرلى فاكتور بەرۋى مۇمكىن. بىرەۋى ماحابباتتى، شىنايى جاقسى كورۋدى تۇسىندىرەدى، بىرەۋى قامشى سەكىلدى وياتادى، بىرەۋى كاسىپتى قالاي جاساۋدى ۇيرەتەدى.
مەنىڭ كىتابىمنىڭ ميسسياسى جاي عانا قوعامدا وزگە ويدىڭ دا بولاتىنىن، بارلىق نارسەگە بىرجاقتى قاراماي، ءار قۇبىلىسقا سىني پايىممەن، وبەكتيۆتى تۇردە قاراۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتۋ. كەز كەلگەن نارسەنى سىناۋعا بولادى. ءابسوليۋتتى دۇرىستىق جوق. «ول پالەنشە عوي، سونىڭ دەڭگەيىنە جەتىپ الۋ كەرەك»، «سونداي جاساپ الىپ بارىپ پىكىر ايت» دەگەندى قويعان دۇرىس. ويتكەنى ادامنىڭ تىم بولماعاندا تۇتىنۋشى، وقىرمان رەتىندە پىكىر ايتۋعا حاقىسى بار.
– زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، قازىر قانداي كىتاپتار وقىلادى؟
– حالىقتىڭ دەرتى قانداي بولسا، وقيتىن ادەبيەتى دە سونداي بولادى. قازىر كوپشىلىكتىڭ نەسيەسى، قا­رى­زى بار، سوندىقتان كا­سىپكەرلىك ادەبيەت ولارعا ءدال ۋاقىتىندا كەلدى. حالىق قازىر وسى تاقىرىپتا وقىپ جاتىر. سۇرانىستاعى ەكىنشى تاقىرىپ – ءدىني ادەبيەت. شىعىپ جاتقان قازاقشا كىتاپتاردىڭ جارتىسىنان كوبى – ءدىني ادەبيەت جانە ولار ساتىلىپ جاتىر. ودان كەيىن عىلىمي-فانتاستيكالىق شىعارمالار، پسيحولوگيا­لىق جازبالار سۇرانىستا.
بىراق كىم تەحنيكانى مەڭ­گەرگەن، سولار «تاۋارىن» وتكىزىپ جاتىر. قازىر كىتابى ينتەرنەتپەن ساتىلىپ جات­قان­داردىڭ ەشقايسىسى كاسىبي جازۋشى ەمەس. بىراق، سوندا دا ولار كىتاپتارىن 4000-5000 تەڭگەدەن ساتىپ ءجۇر.
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا 1940-1991 جىلعى ادەبيەتتى جوق­قا شىعارىپسىز.
– اتالعان كەزەڭدەگى ادەبي شىعارمالاردىڭ 80 پايىزى قازىرگە جارامايتىنى شىندىق.
– سول 80 پايىزدى جازعان قالامگەرلەردىڭ كوبى قا­زىر قاريالارىمىز عوي. كوڭىل­دەرىنە تيەدى دەپ تە قورىقپايسىز با؟
– مەن ول ادەبيەتتى مۇلدەم جوققا شىعارمايمىن. ءار شىعارما ءوز فۋنكتسياسىن اتقاردى. ولار ءوز داۋىرىندە قاجەت بولدى. سول تۇستا پايداسى ءتيدى. بىراق ءار زامانعا ءوز قاھارماندارى كەرەك. قازىرگى بۋىنعا، مىسالى، «راۋشان كوممۋنيستى» وقىتۋ – كەشىرىلمەس كۇنا. ويتكەنى ول جەردەگى يدەولوگيا مۇلدەم باسقا. قازىرگى قۇندىلىقتار مۇلدەم باسقا. قازىرگى قو­عامعا ەسكىلىكتى اكەپ تاڭۋعا بولمايدى. ءبىز دامۋعا تەجەۋ قويماۋىمىز كەرەك.
– سونىمەن، ءسىز تەحنو­كرات­سىز. جازۋعا دا بەيىم­­سىز جانە شىعارعان كىتابى­ڭىزعا سۇرانىس تۋدىرا ال­دىڭىز… ەندى سىزدەن ءۇي­رەنەر بولساق، قازىر جازۋشى قالاي جاقسى ءومىر سۇرە الادى، فورمۋلاسىن جاساپ بەرەسىز بە؟
– بىزگە ءىت سالاسىنا ەش­كىم اقشا بولگەن جوق. مەن ءىت مامانى بولىپ، ءوزىم جوبا جاساسام، ولار «مىنە، اقشا، سەن ونى قاي­تارماي-اق قوي» دەمەيدى. ال جازۋشىلارعا «4000 كىتابىڭدى شىعارامىز، ساعان 100 كىتاپ بەرەمىز، سونى ساتىپ اقشاسىن ال» دەيدى. قالاماقى بەرەدى. ءبىزدىڭ ادەبيەت قازىر دوتاتسيامەن جۇمىس ىستەپ تۇر. مەنىڭشە، مۇنى توقتاتۋ كەرەك. بىردە-ءبىر جازۋشىعا قالاماقى بەرىلمەيتىن بولسا، ولار جانتالاسىپ تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەيدى. سودان سوڭ، ءتىپتى كوبى ادەبيەتتەن كەتىپ قالادى، ەڭ سوڭىندا وسى كاسىپكە ماحابباتى بارلار عانا قالادى. باتىستىڭ جازۋشىلارىن الايىق. ول جاقتا كىتاپتى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعارۋ دەگەن اتىمەن جوق. وزدەرى شىعارادى، سونى ساتىپ، وزدەرى سودان پايدا تابادى. بولماسا، ستسەناري جازىپ ساتادى. ءوندىرىس بار. بىزدە اقىندار دا انگە ءسوز جازىپ، اقشا تاۋىپ ءجۇر عوي. جازۋشىلار نەگە تىم بولماسا سوندايمەن اينالىسپاسقا؟! قازىر ءبىز قازاق كينو ءونىم­دەرىنە كوڭىلىمىز تولماي جاتادى. ەڭ بولماعاندا، جازۋشىلار سول فيلمدەرگە دۇرىس ديالوگ جاساپ بەرسە، بولادى عوي. ولار وزدەرى دە تابىس تابار ەدى، كينونىڭ دا جاقسى شىعۋىنا ىقپال ەتەر ەدى. نەگە ولار وتىرىپ الىپ ۇكىمەتتەن اقشا سۇراي بەرۋى كەرەك؟
– ەسەپپەن جاسالعان دۇنيە شىنايىلىعىن جوعالتادى. جازۋشى جاقسى شىعارما جازۋدى ەمەس، «وسى وتە مە، وتپەي مە» دەگەندى ويلاپ وتىرىپ جازسا، ادەبيەتتى دامىتۋعا ۇلەس قوسا الادى دەپ ويلايسىز با؟
– جازۋشى ادام «مەن جاز­سام، وقىلا ما، جوق پا؟» دەپ باس قاتىرماۋ كەرەك. كىتاپ ساتۋمەن دە اينالىسپاۋى كەرەك. ولار تەك ادەبي اگەنتتىكتەرمەن جۇمىس ىستەۋدى جولعا قويىپ السا جەتكىلىكتى. قالامگەردىڭ اتىن برەندكە اينالدىراتىن، ولاردىڭ جازبالارىنان تسيتاتا كەلتىرىپ وتىرىپ، تاراتاتىن ۇيىمدار بولۋى كەرەك. سولارمەن ءتىل تابىسا بىلگەن جازۋشى تەك قانا شىعارماشىلىقپەن اينالىسادى. وقىلاتىنداي جاقسى دۇنيە جازۋعا تىرىسادى.
تاياۋدا ءبىر باعدارلاماعا قوناققا كەلگەن موڭعول اقىنىمەن تانىستىم. ورىسشا سويلەسىپ وتىرعانبىز. اڭگىمە اراسىندا كىشكەنە قينالىپ اعىلشىنشا قوسىپ جىبەردىم. سويتسەم، ول دا ورىسشاعا ناشار، اعىلشىنشاعا جاقسى ەكەن. ءارى قاراي اعىلشىنشا سويلەسىپ كەتتىك. سوندا «موڭعول ادەبيەتى قاشان دامي باستادى» دەپ سۇرا­دىم. ول «ورىستىق فورمادان قول ۇزگەن كۇننەن باستاپ» دەپ جاۋاپ بەردى. «قازىر ءبىزدى الەم وقيدى. ويتكەنى ورىس­تان باس تارتىپ، ءوز تۇبىمىزگە – كوشپەندى رۋحىمىزعا ورال­دىق» دەدى. ولاردىڭ شىعارمالارىن جاپونيا، كورەيا، امەريكا – ءبارى وقيدى ەكەن، ويتكەنى كوشپەندى رۋحى قىزىقتىرادى. ولاردىڭ ادەبيەتى بىزدىكىنە قاراعاندا شەت تىلدەرىنە كوبىرەك اۋدارىلادى.
موڭعول مەن قازاق – ءبىر رۋحتاعى ۇلت. ءبىزدى ءبولىپ تۇراتىن ءدىن عانا. الايدا قازاقستاندا ورىستىق فورمانىڭ اسەرى كوبىرەك ساقتالعاندىقتان، ءبىز ونشا وتپەي وتىر ەكەنبىز.
سۇراققا قايتا ورالسام، ءبىزدىڭ جازۋشىلار مار­كەتينگتى مەڭگەرۋى كەرەك. قازىر كوبى كىتاپتى ۇيىنە تاۋ قىلىپ جيناپ قويىپ وقيدى. بىراق كەرەك نارسەنى وقىمايدى. ەكى اپتا ۋاقىتىن ءبولىپ، ماركەتينگ، مەنەدجمەنت دەگەندى ۇيرەتەتىن كۋرستارعا بارسا نەمەسە ينتەرنەتتەن وقىسا، ءتۇسىنىپ قالار ەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن باتىس الەمىنىڭ جازۋشىلارى ونىڭ فورمۋلاسىن جاساپ، ورنى-ورنىنا قويىپ قويعان. بىزدە سونىڭ ءوزىن وقىپ، ىزدەنۋ جوق. قالامگەرلەردىڭ ىزدەنۋگە قۇلقى جوق. ويتكەنى مەملەكەتتەن كومەك كۇتىپ وتىرا بەرەدى. ءبىز قازاقتار ءداستۇرلى انشىلەرگە، اقىن­دارعا، جازۋشىلارعا قا­رىز سياقتىمىز. «سەندەر ءبىزدى وقىمايسىڭدار، تىڭ­دامايسىڭدار» دەيدى. قىزىقتىرا الماسا، قالاي وقيمىز؟ اياتجان احمەتجان «ءداستۇرلى انشىلەر كەدەي بولىپ جۇرگەنىنە وزدەرى كىنالى. ءداستۇرلى ءان تىڭدايتىن ادام جوق ەمەس، ماركەتينگ جوق» دەگەن.
ال قازىر جازۋشىلارىمىز قايتىپ ءجۇر؟
شىعاراتىن 1000-2000 كىتابى ءۇشىن مادەنيەت مينيسترلىگىنە، اعا-كوكە­لەرىنە، تۋىستارىنا بارادى، «مەنىڭ ءبىر كىتابىم شىعىپ جاتقان ەدى، سو­عان قولداۋ كورسەتىپ جىبەر­سەڭىز» دەپ جالىنىپ حات جازادى. كومەكتەسكەن ادامىنا كىتاپتىڭ ءبىر بەتىن ارناپ، ونى ماقتاپ تاعى بىردەڭە جازادى. ادامنىڭ قۇنىن وسىنشا تومەندەۋگە تۇرا ما؟ ودان دا ەكى-ءۇش اپتا كىشكەنە وقىپ، ءۇي­رەنىپ، ماسس-مەديادا ءوز تۇلعاسىن قالىپتاستىرىپ، ءوز-وزىنە جۇمىس ىستەمەي مە؟ ءبىز ەسكىلىكپەن ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. ادەبيەتىمىز دە ەسكىلىكتىڭ كولەڭكەسىندە قالعان.
– ادەبيەتتى دە بيزنەس­كە اينالدىرۋعا بولادى دەپ وتىرسىز عوي. بەلگىلى جازۋشى الىبەك اسقاروۆ «18 ميلليون حالىقپەن ۇلكەن بيزنەس جاساۋ دا قيىنداۋ» دەپ ەدى…
– تۇركى حالىقتارىمەن بىرىگۋ كەرەك. تۇركى ەلدە­رىنىڭ تىلدەرىنە اۋدارۋ كەرەك. ولاردا 500-600 ميلليون وقىرمان بار.
جالپى، ماركەتينگتىك قادام – جاقسى قادام. «مىناۋ دۇرىس ەمەس، مىناۋ دۇرىس» دەگەن اڭگىمە ايتۋعا بولمايدى. راس، ءبارى گۋماندىقتىڭ شەڭبەرىندە بولۋى كەرەك. بىراق ەركىندىك قاجەت. ءبىز قازاق قازىر تار شەڭبەردە اينالىپ ءجۇرمىز. بەينەلەپ ايتساق، گۋماندىق شەڭبەرى ءبىر قۇشاق بولسا، ءبىز سونىڭ ىشىندەگى الاقانداي جەردى اينالىپ ءجۇرمىز. ودان ءسال سىرتقا شىعىپ، ادام­دىقتى بۇزباي ءومىر سۇرۋگە، دامۋعا بولاتىنىن ەسكەرمەي كەلەمىز.
جازۋشىلارىمىز دا سولاي. وتە مىقتى جازاتىن، يدەيا ايتۋ، ويلاردى قابىستىرۋ، سالىس­تىرۋ، تالداۋ جاعىنان مىقتى ازاماتتار كوپ. بىراق كوبى كەڭەس وكىمەتى قالىپتاستىرعان پريزمامەن قارايدى. ىشتەي مازاحيست. كەدەي بولىپ ءومىر سۇرۋدەن ءلاززات الادى. جازۋشى سولاي ءجۇرۋى كەرەك دەپ ويلايدى. كومپيۋتەر ءتىلىن تۇسىنبەيتىنىن، جازۋدان باسقا ەشنارسە بىلمەيتىنىن ماقتانىشپەن ايتادى… ال بۇقارا قاتتى­راق اي­عاي­لاعانعا قارايدى عوي. قازىر اقپارات وتە كوپ. اراسىنان ىزدەپ تاۋىپ وقي المايدى. ادە­بيەتتىڭ يگىلىگىن جۇزەگە اسىرعىمىز كەلسە، جاق­سى ادەبيەتتى وقىر­مان­نىڭ قولىنا اپارىپ بەرۋ كەرەك. قىس­قاسى، قا­لامگەرلەر وقشاۋ­لانباي، وقىرما­نىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋى قاجەت.

اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا بايىربەك

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى