قارتتارىن قاڭعىرتپاعان حالىق ەدىك

0 342

امال نەشىك؟.. ايتپەسە، قازاقتا قارتتار ءۇيى قاي زامان­دا بولىپتى؟! ورىستىڭ وتارىنا تۇسكەننەن كەيىن عوي، قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن بۇل مەكەمەنىڭ پايدا بولعانى. بوداندىقتىڭ قامىتىن بويىمىزدان سىپىرعاندا دا قالار ەمەس. جيىرما جىلدان اسىپ بارادى. ەندى قالمايتىن دا شىعار، ءسىرا! ويتكەنى، قارتتار ۇيىنەن مەكەنىن تاپقان قاريالارىمىزدىڭ سانى الپىستان اسىپ جىعىلادى… جىلداعىدان كوبەيمەسە، ازايماعان. ءبىر عانا ەلوردادا!

وقشاۋ ۇيدە ءومىر بار

استانادان شەتكەرەك. «كوكتال» تۇرعىنالابى. وقشاۋىراق ورىن تەپكەن ءۇش قاباتتى ەڭسەلى عيمارات. ەل ىشىندە قارتتار ءۇيى اتالىپ كەتكەنىمەن، رەسمي اتاۋى – قارتتار مەن مۇگەدەكتەرگە ارنالعان مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مە­كەمە. بىرنەشە جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ، تۇساۋىن كەسىپ، قامكوڭىل قارتتاردىڭ باتاسىن العان. مەكە­مە باسشىسى كەنجەبولات باپىشەۆ ايتقانداي، بۇل مەكەمەدە تۇرۋشىلارعا قانشا جەردەن جاعداي جاسالعانىمەن، جار سالىپ ناسيحاتتايتىن ورىن ەمەس. راس، مەملەكەت قامقورلىعىنا الدى، قىرۋار قارجى بولىنۋدە. ول قاراجاتقا قارتتار مەن مۇگەدەكتەردىڭ جاعدايى جاسالۋدا. بىراق… بىراقتىڭ استارىن ءسال كەيىنىرەك باعامدايسىز.

كەنجەبولات ساپارۇلى ايتادى، بۇل جەردە دە ساپىرىلىسقان تىرشىلىك. قاريالار بالا سياقتى، مۇگەدەكتەر شى­دامسىز، اشۋلانشاق كەلەدى. ال ولارمەن جۇمىس ىستەۋ، باعىپ-قاعۋ قانداي قيىن بولسا، ايتىپ جەتكىزۋ دە سونشالىقتى…

بەس ۋاقىت تاماقتانادى ولار. ەرىكتەرىنە قاراي قىدىرادى، قالانى ارالاي­دى. ارا-تۇرا كونتسەرتتىك قويىلىمدار تاماشالايدى. جاعدايلارى بارىنشا نازارعا الىنعان.

تالايلى تاعدىرلار توعىسى

باس-اياعى 340 ادام. ەڭ جاسى 26-دا بولسا، قاريالاردىڭ ۇلكەنى 99-دا. 112-ءسى مۇگەدەكتەر. ال الگى 340-تىڭ ناقتى 76-سى مۇسىلمان باۋىرلارىمىز بولىپ شىقتى. ونىڭ 60-تان استامى قازاق قارتتارى.

كەنجەبولات ساپارۇلى ايتادى، مۇنداعىلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ تاعدىرى ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايدى. ارقايسىسى ءارتۇرلى جولمەن كەلگەن. الاي­دا، ەشقايسىسىنىڭ ءومىرى وكىنىشسىز، ماشاقاتسىز، قيىنسىز ەمەس. ءبارىنىڭ كەۋدەسىندە – قىجىل، كوڭىلىندە قام بار.

«الگىندە ايتقانىمداي، بۇل جار­نامالايتىن مەكەمە ەمەس. دەسە دە، حالىقارالىق مۇگەدەكتەر قاۋىمداستىعىنا كىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر­مىز. قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جۇمىس ىستەۋدەمىز. سونىمەن قاتار، مەكەمەنىڭ جانى­نان جارتىلاي ستاتسيونارلىق، اقىلى ستاتسيونارلىق ورتالىق اشتىق. العاشقىسىنا قابىلدانۋشىلار تاڭەرتەڭ كەلەدى، كەشكى ۋاقىتتا ۇيلەرىنە قايتادى. ولاردىڭ ارتىقشىلىعى سول، بالا-شاعاسىنىڭ قاسىندا. ال اقىلى ورتالىققا جازىلعان 18 قارتىمىز بەن مۇگەدەگىمىز كۇندىز-ءتۇنى ءوزىمىزدىڭ قامقورلىقتا»، دەيدى مەكەمە باسشىسى. بىراق، بارلىق قارتتار مەن مۇگەدەككە كوزقاراس ءبىر، الالاۋ جوق، بىردەي نا­زاردا.

«كەشتەۋ بولسا دا قاۋىشتىق…»

تىرشىلىك بار جەردە جۇپتاسۋ دا بار. قارت بولسا دا، مۇگەدەك بولسا دا مۇنداعىلار جۇرەكتەرىنىڭ قالاۋىنا ەرىپ، سىڭارلارىن تاپقان. قىرىققا جۋىق جۇپ ءبىر بولمەدە، ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا عۇمىر كەشۋدە. ماسەلەن، تۋماسىنان سۋ قاراڭعى حاسان مولداحمەتوۆ پەن الدە، ورىس، الدە، ۋكراين (ۇلتىن ءوزى دە بىلمەيدى) كسەنيا ۆيگۋليارنايا مۇسىلمانشا نەكەلەرىن قيدىرعان. قالىڭدىق سول كەزدە يسلام ءدىنىن قابىلداعان. ەرىنە ۇيىپ بەس ۋاقىت نامازىن وقيدى. سوسىن كسەنياعا كەنجەبولاتتىڭ ءوزى اقسانا دەپ ازان شاقىرتىپ، ات قويعان كورىنەدى. «شە­شەمنەن ەرتە قالدىم. ەسەيە كەلە اكەم قايتىس بولدى. سوسىن تۋىستارىما سالماق سالعاندى ءجون كورمەي، وسىن­دا ات باسىن تىرەگەن ەدىم. قازاقتىڭ مەيىرىمىن كوپ كورگەن، قازاقپەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ وسكەن اقسانامەن تا­نىستىم، تابىستىق، تۇسىنىستىك. مەنەن 15 جاس ۇلكەندىگى بولسا دا، جاراسىپ كەتتىك. 1997 جىلدان بىرگەمىز»، دەيدى وتاعاسى حاسان.

قارتتار ءۇيى قوعامنىڭ قاسىرەتى

«وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن، وسى مەكەمەگە باسشىلىققا كەلەر الدىندا انام ايتىپ ەدى: «ە-ە، بالام، وتە اۋىر جۇمىسقا باراسىڭ. قارتتار بالا سەكىلدى بولىپ كەلەدى. كەز كەلگەن كىشىگىرىم نارسەگە شارت سىنىپ، اشۋلانا قالۋى مۇمكىن. تۇسىنىستىكپەن قارا. كەشىرىمدى، قايىرىمدى بول»، دەپ. بۇل – ماعان اماناتتاي سەزىلدى. مارقۇم انامنىڭ اماناتىن ارقالاپ جۇرگەندەي بولام قازىر.

تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان تۇستا، ەل ىشىندە توقىراۋ باستالدى. نارىقتىق زامان جەكە ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەدى عوي. سوندا كاسىپكەرلىككە بەت بۇرىپ، قوناقۇي اشقانمىن. قوناقۇيىمنىڭ جانىندا جەتىم-جەسىرلەرگە، قارت-مۇگەدەكتەرگە ارنالعان بولمە بولا­تىن. بىرنەشە قامكوڭىلدى قاناتىمنىڭ استىنا العانىم بار-تىن. سوندىقتان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ، قاريالاردىڭ ءومىرى ماعان بۇرىننان تانىس»، دەيدى كەنجەبولات ساپارۇلى.

وسىلاي دەسەك تە، قارتتار ءۇيى – قوعامنىڭ قاسىرەتى. بۇل قاسىرەتتىڭ قانشا ۋاقىتقا سوزىلارى جاراتقانعا ايان. قاسىرەت دەيتىنىمىز قاريا – ەلدىڭ قازىناسى ەمەس پە؟.. ال قازاق جەتىمى مەن جەسىرىن، قاراۋسىز قالعان قارتىن قاڭعىرتقان، قىنجىلتقان حالىق ەمەس. بۇل جۇعىمسىز قاسيەت وزگەدە بولسا دا، وزىمىزگە جات ەدى. الگى «بىراقتىڭ» استارى وسى. جات قىلىق جانىمىز­دان تابىلدى. تابىلماسا، قازىنالى قاريالار «قارتتار ۇيىنە شۇبىرار ما ەدى؟!

كەنجەبولات ساپارۇلى ايتادى، ءبىر كۇندەرى قارتتار ءۇيى دەگەن جوعالادى. قارتتار ءۇيى تەك قارتتاردىڭ باس قوساتىن ورتالىعىنا عانا اينالا­دى. بالالارىنىڭ، نەمەرەلەرىنىڭ، شوبەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا ويناپ، كۇلىپ، جادىراپ وتىرعان اقساقالدىلارىمىز بەن اقجاۋلىقتىلارىمىز مۇندا تەك باس قوسۋ ءۇشىن، ۋاقىتتارىن قىزىقتى وتكىزۋ ءۇشىن عانا كەلەتىن بولادى. مۇقتاجدىقپەن ەمەس، ءبىر-بىرىنە سىرىن ايتىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋ ءۇشىن عانا كەلەدى.

لايىم، سولاي بولعاي!

P.S.

قاريا باقىتى – نەمەرەسىنىڭ يسىنە ءسۇيسىنىپ، شوبەرەسىنىڭ كۇلكىسىنە شومىلۋ. ونىڭ اڭسار نيەتىن، مەيىربان كوڭىلىن، ايالى الاقانىن قارتتار ۇيىنە ايىرباستاساق، ەلدىگىمىزگە دە، ارىمىز بەن نامىسىمىزعا دا سىزات تۇسكەنى، سىن بولعانى.

راس، قارتتار ۇيىندەگى اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىز ۇل-قىزدارىنا كىنا ارتقىسى كەلمەيدى. جانىنا بالاعان جالعىزىن، بالكىم، جالماۋىزىن كىم جازعىرسىن؟! شەرمەندە اتا-انا وعان اۋزى بارماسى انىق. قاريالاردىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەدە مۇرتى مايعا مالى­نىپ، بارلىق جاعدايى جاسالىپ وتىرعانىمەن، ونىڭ بارلىعىنىڭ قۇنى نەمەرەسىنىڭ ءيسىنىڭ جانىندا كوك تيىن. ول ءوز ۇرپاعىنىڭ، مەيلى تاعدىرى ونى بالا-شاعاسىن باعىپ-قاعۋعا دا جازباسا، ورتاسىندا بولعىسى كەلەدى، ساعىنادى، سارعايادى. «اكە-شەشەڭ جىندى بولسا، بايلاپ باق» دەگەن وسيەت بىزگە ايتىلسا كەرەك-ءتى…

قارتتار ۇيىندەگى قازاق قارتتارى الپىس-تان اسىپ جىعىلادى!..

اسحات رايقۇل

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

5 × five =