ҚАРАБАҚ ӘЛДЕ АРЦАХ?

0 97

КСРО күйреуі алдында елді әлеуметтік-ұлттық сеңжүрістер қақырата бастағаны белгілі. Желтоқсан оқиғасы саяси өмірде оғаш оқиға көрінгенімен, жылдар бойы жиналған, тек қана мылтықтың үңірейген аузының үрейлі кейпімен «шешіліп келген» мәселелердің мемлекет қазанынан тасуы қисынды еді. Кетеуі кете бастаған алып ел кенет ұлтаралық татулық көп жағдайда  фикция екенін анық көргенде, не істерін білмей қалды. «Армян, қалмақ, грузин. Орыс пенен украинның» дегенмен,терезесі тең жатпағаны, әншейін ұрансөз екені белгілі боп қалды. Осындай оқиғалардың бірі – Таудағы Қарабақ оқиғасы. Әуелде соңғы күндерін қалт-құлт етіп күнелтіп жатқан КСРО, кейін Тәуелсіз Қазақстан саяси келіссөздер тұрғысында шыныққан мәселе. Мыңдаған адам өмірін жалмап кеткен қайғылы мәселе. КСРО-ның жымын сыртқа білдіріп алып, абыройды айрандай төккен мәселе. Таудағы Қарабақ оқиғаларының 19 жылдығында кейінге бір көз тастауды жөн көріп отырмыз.

Неден басталғаны белгісіз

Біреулердің жан жарасы боп отыр­­­ған мәселені көлденең көк­ атты­­ның «әкел, мен шешіп бе­­ре­­йін!»­ деуі ұяттан бұрын орынсыз бо­­­­лар. Сондықтан, Әзірбайжан мен­­­ Армения арасындағы жер дауын өзімізге тек статисттің рөлін ғана алып бажайласақ.
Қызығы сол, бұл мәселеде тіпті «Таулы Қарабақ» дей отырып, біздер топонимнің әзірбайжандық нұсқасын алған болып шығамыз да, оның армянша атауы «Арцах» екенін қаперімізге алмай, бүйрегі бұрды деген кінәратқа қалуымыз кә­­дік. Есесіне Жазықтағы Қарабақ (қа­­зақилатып, «Ойдағы Қарабақ» де­­гіміз де келген) қазір армян ба­қы­лауында, бірақ атауы сол кү­­йін­де. Екі ағайынның дауында басу айтқаннан артық қимыл сөлекет боп тұрғаны да сол.

Дегенмен, бұл мәселені екі­ жақ­­­­­­­тың да ұлтшыл (әлде ұлт­жан­­ды?)­­ топтары әбден өңін айнал­­ды­­­рып, өз пайдасына қайта жазып­ шық­­қа­­ны­ сондай, келесідей парадоксқа кезігесіз: сонша материалды қорытып болып, жарытып ештеңе айта алмайтыныңызды мойындайсыз. Әйтпесе, оқыған соңғы материалдың әсерінің жете­гін­де кетіп, біржақты боп кету қаупі бар.

Зерттеуге тіпті әлі де советтік аузын айға білеген басылымдар да көмектеспейді. Онда Таудағы Қарабақ мәселесі сол мәселеден гөрі, оны дүрліге жазып жатқан капиталистік елдерді айыптауға бағытталған. «Бұл әкімшілік-әміршілік саясаттың салқыны, ондай проблема кез келген елде бар; біздің Қарабақты қайдағы «Либерасьон» жазғаны тіпті қисынсыз» деп қорынады 1988 жылғы бір санда «Правда» газеті. Ең қызығы, әзірбайжандар да, армяндар да, тіпті, мемлекеттік басылымдардағы мақалалардың – қарсы жақтың ықпалымен жазылғанын; армяндар автордың Мәскеудегі әзірбайжан диас­­порасымен байланысын айтса, әзір­­байжандар өз кезегінде армян­дар­дың ықпалын «әшке­ре­лейді».

Мұндайда бас редакторға «мұны жаза алмайды екем, қауіпті тақырып» деп мойындап,­ шарасыздық танытуға ынта да пайда болады.

Сондықтан ба, әйтеуір әлемдік дереккөздермен бекітілген, тарап­тар­дың екі жағы да мойындайтын даталар мен оқиғалар бойынша жазып шыққаннан басқа амал көрінбейді.

Жер дауы

Таудағы Қарабақтың екі ұлы ха­­лық арасындағы текетірес бол­­уы­ ықылым заманға жетелейді. Бас­­­пасөз беттерінде қылаң бере баста­­ға­ны сол, XX ғасырдың басы болса ке­­рек. 1905-1907 жылдары Тау­лы­­ Қарабақта әзірбайжан-армян қақ­­ты­­ғыстары орын алған, бұл жәйт де­­ректі дәлелденген. Бірақ, Ресей им­­периясының ұлттық саясаты аз­­дап болса да бейтарап болғанға ұқсайды: әйтеуір Мәскеу, Петербор басылымдары жаңалық ретінде хабарлағаны болмаса, аналитикалық тәпсір жасауға тырыспаған.

Әттеген-айы сол: осындай ұлт­ара­­лық ірі мәселені төңкерістен ке­­йінгі Советтер Одағы одан сайын у­­­­шық­­ты­­­рып қойған. Қараңызшы: 1921 жыл­­дың 3 маусымында РКП(б)-ның Кавказдық өкілдігі оны әй-шай­­ға қарамастан (советтер қашан са­­на­­­­сып еді) Армения пайдасына ше­­­шеді де… кенет дәл осы ұйым 5 шіл­­­­де­­де қайта қарап, енді Қарабақты – Әзір­­байжандыкі дейді! Бұл әрине, екі жаққа да ауыр соққы болғаны белгілі: шешім ашық референдум әлде жергілікті халықтың ықыласын білдіретін сауалнама негізінде емес, жоғарыдан «қойып қалу» арқылы шешіледі. Алысқа бармай, жарты ғасырдай бұрын Солтүстік және Оңтүстік аймақтардағы жерлерден қаламның бір-ақ шимайымен айрыла жаздаған қазақ үшін мұның психологиялық ауырлығы айтпаса да түсінікті.

Бұл мәселе осылайша қызыл империяның тегеурінді күшімен өз қазанында өзі қайнап қала берсе керек. Саяси бақылау босап, «аза­­мат­­тық қоғамға» тіл біте бас­та­ған горбачевтік «қайта құру» заманына тиесілі 1987 жылы бұл мәселе кенет бүкіл 15 одақтас республикаға бас­­пасөз беттерінен белгілі боп қала­­ды. Совет адамы пиардың ал­­­ғаш­­қы нұсқасымен сол кезде таныс­­са керек: көше-көшеде біресе мәселе­­нің әзірбайжандық нұсқасы, біресе армяндық нұсқасы жазылған том-том кітаптар тегін таратыла бастайды. Саяси популизмнің де бастауы қылаң береді: осы күні белгілі болып отырғандай, кейбір «сарапшылар» мұндай кітаптарды тапсырыспен, Қарабаққа бармақ түгілі, әзірбайжанды армяннан айыра алмайтын халдегі адамдардың жазғаны белгілі болып қалды.

Алматыдағы Желтоқсан оқиға­сы­­­нан кейін, «советтер елінде де мұн­­­дай болуы мүмкін екен ғой!» де­­­­гізген оқиға осы. Теледидардан тан­­кі­лер мен әдетте бірінші, және көп жағ­­дайда – жалғыз зардабын шегетін халықтың бейшара халі алғашқы рет көрсетіліп, «СССР – оплот ми­­ра!» деген пафосты ұранды күл-тал­­қан етіп жоққа шығарды. Беймаза уақыт­­тар басталды…

Қайғылы бейбіт мерзім

1988 жылы 7 желтоқсанда Ар­­ме­­­­­нияның Спитак қаласы жер сіл­­кі­­нісінен жермен-жексен болып қирап қалды. Қарабақ мәселесі сап ты­­йылғандай көрінді: бұрын-соңды бол­­маған апат (25 мың адам өліп, 500 мыңнан астам үй-күйсіз қалды) қар­­сы тараптарды да, бейтараптарды да­ абдыратып-ақ тастады. КСРО-ның гуманитарлық көмекке алақан жай­­­­дырғаны да осы тұс: «құйтырқы капиталистерден» көмек алуға дегенмен тура келді.

Бұл ретте Қазақстанның да орасан зор көмегін атап өтпесе қиянат. Әрбір мекеме, әрбір азамат көмек қолын созды. Ұн, дәрі дәрмек, тез құрылатын ағаш үйлер (бұл кезде оның өндірісі қолға алынған болатын) тиеген қазақстандық автоколонналар легі грузин тас жолында бірнеше шақырымды құраған. Әрі сол уақыттарда елді тапшылықтың қыспаққа алғанын ескерсек, дархандығымызға тіпті шәк келтіруге болмайды.

Осындай, қайғылы бейбітшілік кезеңінен кейін КСРО сияқты алып ел соққы үстіне соққы алып, ақыры 1991 жылы тарап тынды. Сол-ақ екен, Қарабақ мәселесі қайтадан қайғылы қақтығыстарға ұласты.

Бүгін…

Бүгін Таудағы Қарабақ ешкім мо­­йындамаған республика. Мойын­да­­мағанда, Абхазия Республикасы, Оңтүстік Осетия сияқты өздері мо­­йын­­­­далмаған «мемлекеттермен»­­ мо­­йындалған. 2005 жылғы са­­нақ бойынша елде 137 мың армян мен … 6 әзірбайжан тұрады. Бұдан аталмыш мәселені Армения пайдасына шешілген екен деп қорытынды шығаруға болмайды.

Таулы Қарабақ шекарасы әлемдегі ең әсіре әскерилендірілген шекара (жер көлемін адам басына шаққанда, Қытай мен Үндістанның шекарасындағы ахуалға бара-бар). Екі тараптың да ішінде мәселені қоздырып жүрген ұлтшыл топтар, әсіре радикалдар жетерлік. Және олар көше атысынан әлдеқашан халықаралық аренаға көшкен. БҰҰ-дан бастап, Eurovision сияқты бейсаяси шараға дейін екі ел бір-бірінің бастамасына «жоқ!» деген дауыс берумен келеді. Бұған саяси ұпай жинағыштардың «Қарабақты өз пайдамызға шешіп берем!» деген популизммен айналысып жүргенін қосыңыз.

Көбейіп кетті демеңіз, бірақ бұған халықаралық ірі ойыншылардың мүддесін тағы қосыңыз. Таудағы Қарабақтың түрлі уақытта КСРО мен АҚШ, Ресей мен Түркия, Ресей мен NATO, Әзірбайжан мен АҚШ (жұптарды жалғастыра беруге болады) арасындағы саяси саудада қарабақыр тиынның рөлін атқарып жүрген жайы да бар. Осындай мәселелерге арасында үңіліп қойсақ, отанымыз Қазақстанда насихатталып жүрген толеранттылық пен ұлтаралық татулықтың гуманистік ой толғаулардан емес, шынайы өмір қажеттілігі және жасампаздықтың басты шартынан шыққанын анық көресіз. Көресіз де, қазақ болсаңыз «шүкір» дейсіз.

Оқырманымыз мақаладан сандық дәлелдер мен кім бастады, кім аяқтады деген түйінді сұрақтарға ақыры жауабын таба алмай бара жатқан да болуы мүмкін. Ендеше, олар атымен жоқ. Немесе тым көп. Сенім жоқ. Онсыз да ауыр тақырыпты қанын сорғалатып, бауырлас халықтарға бір ұшының тиіп кетуін жөн санамадық. Себебі бізде шынымен, Жамбыл атамыз жырлағандай – «Армян, қалмақ, грузин. Орыс пен украинның Терезесі тең жатыр»…

Ерлан ОСПАН

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

15 − 13 =