Qar qalıñ dep qamıqpa

örkenïetti elder tabïğat qubılısımen qalay küresip jatır?

0 29

Qar bügin de tütep tur. Elordağa qañtar ayında 53 mm qar jawğan. Bul – üş aydıñ norması. 04.11.18-07.02.19 jıl aralığında 1 604 762 m3 qar jawıp, sırtqa tasılsa, bïıl osı waqıt işinde (04.11.19 – 07.02.20 j.) odan 2 ese köp, 3 197 841 m3. qar şığarılğan. «Qazgïdromet» mamandarınıñ aytwınşa, Arqağa 1964 jıldan beri däl munday qalıñ qar tüspegen. Al Hokkaydonıñ (Japonïya aralı) astanası Sapporoğa qıstıñ üş ayında 300 mm qar jawğan. Bul – Nur-Sultan qalasınıñ jawın men qardı qosa eseptegendegi bir jıldıq norması. Qañtardıñ soñın ala üş kün boyı soqqan alapat boran bizdi äjeptäwir sastırğanı ayan, ow, sonda japondıqtardıñ jağdayı qalay boldı eken dep eleñdedik. Osıdan keyin, qıstıñ probleması tek bizde ğana ma, özge örkenïet­ti jurt qarmen qalay küresip jatır degen sawalğa jawap izdedik.  Jalpı, qısı qattı elderdiñ eşqaysınıñ şekesi şılqıp otırğan joq. «Qardıñ problemasın» şeşw üşin barşa memleketter byudjetten qomaqtı qarjı böledi. Mäselen, Kanadada qısta joldı qardan tazalaw­ğa jılına 1 mlrd dollar qarastırğan. Şvecïya jıl sayın osı maqsatqa 200 mln evro arnaydı – bul qala byudjetiniñ jartısına jwıq aqşa. Merïlend ştatı jol arşwğa bir jılda 50 mln dollar, Vïrdjïnïya ştatı 79 mln dollar jumsaydı.

Kanada

Kanadanıñ klïmatın Ortalıq Qazaqstannıñ jağdayımen salıstırıp jatadı. Üyeñki japıraq­tar elinde qardıñ qalıñ tüsetindigi sonşalıq, tabïğattıñ qubılısımen küresw memlekettik deñgeyge deyin köterilgen. Qar tazalawğa jergilikti bïlik te, halıq ta jumıldırıladı. Bul elde qardı ädettegidey ädispen tazalawmen qatar, qar eritkiş tehnïkalar keñinen qoldanıladı. Eñ birinşi ret, ötken ğasırdıñ 70-jıldarı osı öñirde qar eritkiş tehnologïya dünïege keldi. Keşen sağatına 350 tonna qardı sw qılıp ağızıp jiberwge qabiletti.
Büginde barşa älemde osı tehnologïya üzdik sanaladı. Ol qarı qalıñ, tasımaldawğa qolaysız äri ekonomïkalıq tïimsiz aymaqtarda keñinen paydanıladı. Batıs elderiniñ köpşiligi qardı qala sırtına tasımay, mümkindiginşe üyilgen ornında eritip, sosın käriz nemese nösersw jüyesine ağızıp jibergendi tïimdi köredi. Qar 4 satılı süzgiden ötedi, öytkeni qalanıñ barlıq turmıs-tirşiliginiñ «nätïjesi» – kölikterdiñ janar-jağarmay qaldığı, tütin tozañı, hïmïyalıq rea­gentter qospası, basqa da qoqır-soqırdıñ bäri qar üstine şögedi. Köktemde qar erigende ol jerdiñ üstine qalıp, ekologïyalıq apatqa urındıradı.
Ayta keteyik, Nur-Sultan qalası da 2015 jılı kanadalıq eki qar eritkiş «TRECAN 60-PD» tehnïkasın satıp alğan. Jäne önimdiligi odan tömen tağı bir «qar eritkiş» bar. Änew­küngi alapat borandarda polïgondarğa aparar jol jïi jabılıp, kölik qozğalısı qïındağan künderi astanalıq kommwnaldıq qızmetterge naq osı «qar eritkişter» köp kömek qıldı. Qazir elordada 5 polïgon bar, onıñ ekewi awzı-murnına şığıp toldı, bïıl jañadan tağı bir polïgon aşıldı.

Skandïnavïya jäne Ortalıq Ewropa elderi

Skandïnavïya (Danïya, Fïnlyandïya, Şvecïya) – qar qalıñ jawatın öñir. Ayrıqşa atap öterligi, memleketterde köktayğaqtıñ aldın alw üşin jolğa reagentter sebilmeydi. Türli hïmïyalıq qospalar qorşağan ortağa zïyan keltiredi äri döñgelek pen ayaqkïimniñ erte jelinwine äser etedi, tipti üy haywanattarın tabanın küydiretini twralı derekter az emes. Sondıqtan Skandïnavïyada onı paydalanwğa tıyım salınğan.
Hel'sïnkï (Fïnlyandïya) – Ewropadağı qar eñ köp tüsetin memleket. Qar küreytin tehnïka men jumısşılar küni-tüni küzette. Qarmen küresw isinde qalalıq bïlik pen üy basqarwşılığınıñ jawapkerşiligi teñdey. Üy şarwa­şılıqtarı awlalardı, ğïmarattardıñ şatırların tazalaw üşin jumısşı jaldaydı. Jïnalğan qardı polïgondarğa şığaradı. Qala merïïiniñ mindeti – köşe qarı. Bir qızığı, maşïnalar joldı arşığanda 80-90 km/sağ. jıldamdığımen jüytkip jüredi eken. Bul arnayı tehnïkanıñ qwatı qanşalıqtı küşti ekenin körsetse kerek.
Şvecïyanıñ awmağı uzınınan da, köldeneñinen de meteostancïyalar torabımen (800-den astam) şırmalğan desek, artıq aytqandıq emes. Qar taza­law, boran-dawıldardan saqtanw şaralarınıñ bäri meteostancïya­lardıñ awa rayı twralı habarlama­larına qarap uyım­das­tı­­rıladı. Alınğan aqparattar negizinde joldıñ jağdayı baqılanadı. Şvecïyada reagentterdiñ ornına jolğa ıstıq swğa aralastırılğan qum şaşıladı. Bul qospa joldıñ tutqırlığın 7 künge deyin saqtap, kölik apattarın kemitwge ıqpal etedi.
Ekologïyağa zïyandılığına baylanıstı reagentterden Ortalıq Ewropa da, mäselen, Germanïya da, Avstrïya da bas tartqan. Atalğan memleketterde qar qarapayım täsildermen taza­lanadı, joldarğa tür­pili materïal­dar – gravïya nemese tas qïır­şıqtar sebiledi. Onı qayta jïnap alıp, birneşe märte paydalanwğa boladı.
Degenmen, TMD-nıñ barlıq qalalarında derlik reagentter paydalanılatının, onıñ işinde Nur-Sultan qalasında jolğa natrïy hlorïdi, tuz ben qum aralas­tırılğan qospa sebiletinin eske sala ketken jön.Japonïya

Bul memlekettiñ qïınnan qïsın tabatın tapqır­lığına tañ qalasıñ. Tipti qarapayım qardıñ özinen aqşa jasap otır. Künşığıs eliniñ soltüstik qïı­rındağı Hokkaydo aralında joldan tazalanğan qar onıñ eki qaptalına üyile beredi eken. Qıstıñ ortası awğanda ol bïiktigi 5-6 metrge jetetin jal bolıp qalıptasadı. Mine, osı tamaşanı körw üşin şetelden twrïster köptep keledi eken.
Japonïyada qalalıq qız­metter qardan küretamır joldardı arşwmen aynalısadı. Jumıstı negizinen jurt uyqıda jatqanda, tüngi mezgilde atqaradı. Awla işin tazalaw – turğındardıñ mindetinde. Joğarıda aytıp ötkenimizdey, bul elde qardıñ basım böligi tasımaldanbaydı, joldıñ eki qaptalına üyiledi. Degenmen japon qalalarınıñ köpşilik köşe joldarı men trotwarları qısta astınan qızdırıladı. Sonıñ nätïjesinde jawğan qar birden erip kete beredi. Munday qızdırılatın joldar Kanadada, AQŞ-ta, Fïnlyandïyada, Norvegïyada bar.

Ïslandïya

Jolı bolğan memlekettiñ biri – osı. Ïslandïyada jerastı ıstıq sw közderi köp. Atqarwşı bïlik tabïğattıñ sıyın köpqabattı ğïmarattardı jılıtwğa jäne elektr energïyasımen jabdıqtawğa paydalanadı. Sonday-aq qarmen küreste de utımdı qoldanadı. Üylerge ıstıq sw jetkizetin qubırlar köşe joldarınıñ boyımen, asfal't astımen tartılğan. Geotermal'dıq közderdiñ arqasında bul elde qısta jolğa töseytin reagenttiñ de, qum men qïır­şıq tastıñ da, tipti qar tazalaytın maşïnalardıñ da qajeti joq: jawğan qar özi erip ketedi. Tabïğï qubılıs ïslandıqtardıñ üyine jılw men elektr energïyası bolıp kirip, köşesin qar jamılwdan qutqarıp otır.AQŞ

Amerïkanıñ soltüstik ştattarında qar tazalaw üş deñgeyge bölingen: kommwnaldıq qızmetter bastı köşeler men iri magïstral'dı tazalaydı, şağın joldar men kişigirim köşeler – jeke kompanïyalardıñ enşisinde, al öz üyleriniñ aynalasına turğındardıñ özderi jawaptı. Eger üy ïesi 24 sağat işinde awlasın qardan arşıp qoymasa, ayıppul töleydi. Bul jüye tazartw jumıstarınıñ jedel jürgizilwin qamtamasız etedi. Aspannan aqtütek tütep ötkennen keyin üş sağattıñ işinde qalalardıñ ortalıq köşeleri tegis tazalanıp boladı.
AQŞ-ta köşe joldarın qardan arşwğa arnalğan TowPlow tirkemesi oylap tabılğan. Bul qurılğını tirkegen bir maşïna «üş tazalağıştıñ» jumısın atqaradı. Kölik joğarğı jıldamdıqpen jetkende tirkeme kese-köldeneñ burılıp, joldıñ birneşe jolağın qatarınan tazalap ketip bara jatadı.

Mäskew

Ädette qar töpelep jaw­ğan künderi Mäskew bïligi tabïğat qubılısımen küreske 10-15 mıñ birlik tehnïka, 45-50 mıñ jol jäne awla tazalawşını şığaradı. Merïydiñ mälimdewinşe, eger tötenşe jağday twınday qalsa, jumısşı sanın odan da köbeyte alatın körinedi.
Qar tazalaw jumıstarına qanşama adam küşi men tehnïka jumıldırılatını, aqşa şığındalatını öz aldına, Mäskew bïligi üşin jawğan qardı üyetin jer tabwdıñ özi kürdeli problemanıñ birine aynalğan. Eger elordada qıs bastalğalı 3 mln şarşı metr qar tasıl­ğanın eskersek, Mäskewde tek soñğı bir täwliktiñ işinde 500 mıñ şarşı metr qar şığarılğan. Täwlik sayın munşa qar tüsetin bolsa, onı ornalastıratın polïgon şaq kele me?! Polïgondar problemasın şeşw üşin Resey astanası 2000-şi jıldardıñ basınan beri mobïl'di jäne stacïonarlıq qar eritkiş stancïyalardı paydalanıp keledi. Olardıñ uzın-sanı 200-den asadı. Biraq qar aptalap jawğan küni onıñ öz mäseleni şeşwge jetkilikti emes. Ğalamdardağı aşıq derekközderdiñ mälimetine süyensek, iri megapolïs qar tazalaw jumıstarına bir jılda 10-15 mlrd rwbl' jumsaydı eken.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

18 − thirteen =