«قالدىرعان ءىزىڭ ماڭگىلىك…»

0 242

بۇل كۇندەرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ءىرى عالىم جانە ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم سالاسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلى احمەتوۆ 70 جاسقا تولار ەدى. اللانىڭ جازۋىمەن، ناعىز كۇشى كەمەلىنە تولعان كەزدە ومىردەن ءوتتى، ودان بەرى 8 جىل بولىپتى. قايراتكەر عالىم جايلى دوستارى مەن ارىپتەستەرى جازعان ەستەلىكتەرىن ۇسىنامىز.ادام – قوعام بايلىعى، ەڭبەك ءامىرشىسى. مىنە، وسىنداي قاعيدانى جادىنا بەرىك ۇستاعان تۇلعا-تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ اكادەميگى – ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلى احمەتوۆ.
زەردەلىلىك پەن زيالىلىعى، پاراساتتىلىق پەن قاراپايىمدىلىعى، بىلىمدىلىگى مەن بىلىكتىلىگى جوعارى تۇلعالارمەن تانىس بولماساڭ دا، ءار ۋاقىتتا قوعامنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە تانيتىنىمىز بەلگىلى. ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلى ەسىمىن مەن دە وسىنداي ادامداردىڭ قاتارىنان تانىپ، ەستىپ جۇرەتىنمىن. ال ونىمەن ۇزەڭگىلەس، قىزمەتتەس، اعا-ءىنى بولىپ، باۋىر باسىپ، ارالاس بولعان ۋاقىتىم 1997 جىلدارى باستالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزىمدە ول كىسى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالعان ەدى. قازاق ەلىنىڭ تاريحى جاڭا مىڭجىلدىققا بەت بۇرىپ، ەلوردا، باس قالامىز استانا بوي كوتەرىپ، جاڭا عاسىر عۇمىرىن باستاپ كەتكەن كەز بولاتىن. ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ كەزەكتى كەڭەسى بولىپ، اكادەميك ءو.جولداسبەكوۆ مەنى اتالمىش اكادەميانىڭ اكادەميالىق كە­ڭەسشىسى رەتىندە سايلادى. مىنە، وسى جەردە بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترى ب.جۇماعۇلوۆ مەنى ينجەنەر-ەكونوميست رەتىندە وسى تاۋ تۇلعا اعامىز ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلىمەن تانىستىرىپ ەدى. لەنسوۆەت اتىنداعى لەنينگراد تەحنولوگيالىق ينستيتۋت تۇلەگى، گيدروميلەراتسيا – قۇرىلىس عىلىمىنا عىلىمي تىڭ جاڭالىقتار ەنگىزگەن عالىم، باسقارۋ مەكتەبىن مىقتى مەڭگەرگەن بىلىكتى باسشى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءماجىلىس پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتىق دارەجەسى بار اعامىز ءبىزدى ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىمەن، اقجارقىندىلىعىمەن، اقكوڭىلدىك قاسيەتىمەن بىردەن باۋراپ الىپ، ارقاشان مينيستىرلىكتەگى باستاما ىستەرىمىزدىڭ اقىلشىسى بولا ءبىلدى.
ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلىنىڭ ەڭ باستى قاسيەتى – جاڭا ءىستىڭ جارشىسى، قويىلعان ماسەلەگە تەرەڭ پايىم، نازىك سەزىممەن دەن قويىپ، ءادىل دە تۋرا شەشىم قابىلداي بىلەتىن اقيىق مىنەزىمەن ەرەكشەلەنەتىن.
ءوزىنىڭ جاسامپازدىعى مەن تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلى قوعامنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىندە ۇرپاق تاربيەسى حاقىندا سۇبەلى ءىس جاساپ، ءوز ءداۋىرىنىڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرگەن ارقالى عيبراتتى ىستەرىنە تالاي كۋا بولدىق. جوعارى مەكتەپتىڭ جاڭا زامان تالابىنا ساي قىزمەت ەتۋ تۋراسىندا ۇلكەن جاڭعىرتۋ جاسادى. مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاۋ، نارىقتىق ەكونوميكادا سەرپىلىس جاساۋ، الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرى مەن قوعامدىق سانانى قايتا قالىپتاستىرۋ جولىندا ەڭبەگى ەرەسەن زور بولدى.
اشەكەڭنىڭ ادامي تابيعاتىندا باتىلدىق رۋحى بيىك بولدى. جاسقانۋ، اينالاسىنا الاڭداۋ، بىرەۋدىڭ سوزىنە قوسىلا سالۋ – ول ءۇشىن جات مىنەز بولاتىن. ۇلكەن جاۋاپتى ىستە بولسىن، ءبىر ساتتىلىك ىستە بولسىن ول ىجداھاتتىلىق پەن زەرەكتىلىك قاسيەتىمەن، ءار جۇمىستىڭ مازمۇنىن كاسىبي دەڭگەيدە ىستەيتىن، تياناقتىلىق تانىتىپ، زور يدەيالاردىڭ اۆتورى بولاتىن جانە ونىڭ مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋىن قاداعالايتىن.
ەر قازاقتىڭ نارى، ساڭلاق ءىرىسى بولعان ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلى – ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن شىعىسىندا، ارقا مەن وڭتۇستىگىندە جوعارى مەكتەپتى باسقارىپ، وڭ وزگەرىستەر اكەلگەن ىسكەر باسشى بولدى. اسىرەسە، ول ستۋدەنت جاستار قامىن كوبىرەك ويلايتىن، ولاردىڭ كۇش-جىگەرىن سولاردىڭ سانالى تاربيە الۋىنا جۇمساعان جان. جاستار مەن عالىمداردىڭ تەرەڭ ءبىلىم، ۇلتتىق ەستەتيكالىق تاعىلىمى جوعارى مامان بولۋى ءۇشىن جاڭاشىلدىقپەن ەڭبەك ەتىپ، جاساعان قىزمەتى جاسامپاز بولدى. ول – ءتورت مونوگرافيا، 200-دەن اسا عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورى.
ەل، جەر ارالاپ، شەت ەلگە بارعاندى قاتتى ۇناتاتىن. شەت جەردىڭ جاڭالىعىن، تابىسىن كورىپ كەلىپ، ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرۋعا، ۇلتتىق تۇرعىدا جاڭعىرتىپ دامىتۋعا جانى قۇمار، ەلىنە بەرەرى ءالى مول ۇلتجاندى ازامات بولدى.
ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلىنىڭ ساۋلەلى قىزمەتىن، ياعني ەڭبەكتەگى جانە قوعامدىق-ساياسي جوعارعى قىزمەتىنە ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆ ءدان ريزاشىلىق بىلدىرسە، قر ۇكىمەتى تاراپىنان دا جوعارى باعاعا يە بولدى.ول «پاراسات»، «قۇرمەت» وردەندەرىمەن، «استانا»، «قر تاۋەلسىزدىگىنە 10 جىل»، «التىن بارىس»، «ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى» اتتى مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلى ۇلدارى باقىتجان مەن عالىمجاندى ۇيلەندىرگەن اسقار تاۋداي اكە، نەمەرەلەرىنىڭ ءتاتتى كۇلكىسىنە جانى راحاتتانىپ قۋاناتىن ابزال اتا، جارى دينا سمايىلقىزىنا ماحابباتى اق جارقان اسىل جان بولدى. كيىم كيىسى، ءجۇرىس-تۇرىسى بايسالدى، سۇلۋ، تەكتىلىگى جوعارى، كەلبەتتى زامان تۇلعاسى ەدى.

ەرلان ارىن،
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى، پروفەسسور

ول وسىنداي جان ەدى

كەشە عانا جانىڭدا ءجۇرىپ، ساعان ءارى دوس، ءارى جولداس رەتىندە قىمبات بولعان ادام تۋرالى ەستەلىك، ارناۋ ءسوز ايتۋ وتە قيىن.

قاتارىمىزدان و دۇنيەگە كەتىپ قالعان ادامداردى ادەتتە تەك قانا جاقسى تۇرعىدان ەسكە الامىز. ول تۋرالى وسى ەستەلىكتى باستاماي تۇرىپ، مەن ءوزارا قارىم-قاتىناس­تىرىمىزدى ويشا ەسىمە ءتۇسىردىم. سونداعى تۇسىنگەنىم، ول كىسىنىڭ ءوز ءىس-ارەكەتىمەن نەمەسە سوزىمەن بىرەۋدى رەنجىتكەن، كوڭىلىن قالدىرعان كەزى بولماعان ەكەن. ول وزگە تۋرالى ەشقاشان دا جامان ايتپايتىن.
ءاشىمجان سۇلەيمەن­ۇلى­مەن مەن 1999 جىلى ءبىز­دىڭ جاڭا ەلوردامىز استانا قالاسىندا، پارلامەنتتەگى دەپۋتتاتتىق قىزمەتىنەن كەيىن ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان كەزىندە تانىستىم. مەن ول كەزدە مينيسترلىكتىڭ كادر قىزمەتىن باسقاراتىنمىن. ءبىر كۇنى، كەشكە قاراي سول كەزدەگى ءمينيسترىمىز
ق.ە.كوشەرباەۆ ءا.س.احمەتوۆكە تانىستىرۋ پاراعىن دايىنداۋدى تاپسىردى. كەلەسى كۇنى ول كىسى كەلىپ، قاراپايىم تۇردە ءوزىن احمەتوۆ دەپ تانىس­تىردى.
سول ساتتە ول دا، مەن دە جاي عانا ارىپتەس قانا ەمەس، جاقىن كورشى، ۇلكەن دوستار بولاتىنىمىزدى بىلگەن جوقپىز.
العاشقى اسەر جالعان دەپ دۇرىس ايتىلعان. بۇل، اسىرەسە، ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلىمەن تانىستىعىمىزدا ايرىقشا ءبىلىندى، ول كىسى سىرت كوزگە قاراعاندا قاتاڭداۋ، ازداپ قاباعى تۇيىلگەن، سوزگە ساراڭ كىسى بولىپ كورىنگەنىمەن، ونىمەن جاقىن قارىم-قاتىناستا بولعانداردىڭ ءبارى ونى اشىق-جارقىن، جومارت ادام رەتىندە ەسىنە الادى.
ول كىسىنىڭ ەستە قالعان ەرەكشەلىكتەرى كوپ ەدى.
بىرىنشىدەن، ادامگەرشىلىگى. بۇل قاسيەتتى دۇنيەنىڭ بايلىعىنا ساتىپ الا المايسىڭ. بۇل قاسيەت اشەكەڭە ءتان ەدى. ول جولداسىنا كەز كەلگەن ۋاقىتتا قولدان كەلەتىن كومەگىن ۇسىنۋعا ءازىر ەدى. دوستارى مەن ارىپتەستەرىنىڭ اراسىنان وزىنە عانا ءتان سۇيكىمدىلىگى مەن تارتىمدىلىعى مەن ەرەكشەلەنەتىن. ول بوس ۋاقىتىن ەشقاشاندا جالعىز وتكىزبەيتىن. تۇسكى نەمەسە كەشكى اس، بيليارد نەمەسە كەشكىلىكتى سەرۋەندەۋلەردىڭ بارلىعىن ول ارقاشاندا دوس­تارى ءۇشىن ۇيىمداستىرىپ جۇرەتىن.
ونىڭ جىميىپ كۇلگەنى قانداي ەدى دەسەڭىزشى؟! سونداي ادەمى جىميىس تەك سوندا عانا بولاتىن. ەگەر ونى قىسقاشا عانا سيپاتتاۋ كەرەك بولسا بىلاي دەۋگە بولادى: «ءومىردى جاقسى كورەتىن جانە وتە اقىلدى ادام بولاتىن».
ەكىنشىدەن، ونىڭ دوس­تىقتاعى تۇراقتىلىعى، جولداستارى مەن ارىپتەستەرى اراسىندا سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتىپ، تەز ءتىل تابىسۋ دا وعان ءتان ەرەكشەلىك ەدى.
ونىڭ دوستارىنىڭ ۇلتى دا، جاسى دا، جۇمىس ىستەيتىن سالاسى دا ءارتۇرلى بولاتىن…
سونىمەن قاتار، جوعارى دەڭگەيدەگى كاسيبىلىك، جۇمىسقا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن قاسيەتىن ايتۋعا بولادى. قازاقستانداعى جوعارى ءبىلىم سالاسىن دامىتۋدا ءاشىمجان سۇلەيمەنۇلىنىڭ ەڭبەگى زور. حالىق اراسىندا «ادامدى بىلگىڭ كەلسە، قولىنا بيلىك بەر» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان. ستۋدەنتتىك كەزىنەن ول ءوزىن تاماشا ۇيىمداستىرۋشى، ماقساتىنا ساي ەڭبەك ەتەتىن عالىم جانە پەداگوگ رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. وعان ۇلكەن ۇجىمداردى باسقارۋ سەنىپ تاپسىرىلاتىن جانە دە ول ونى ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. بىراق وسى ۇجىمداردى باسقارۋ كەزىندە بىردە-ءبىر كىسى دۇرىس شەشىم قابىلدامادىڭىز، دۇرىس ىستەمەدىڭىز دەپ ايتقان ەمەس. كەرىسىنشە ول اقتاۋدا، وسكەمەندە، تاراز بەن استانادا ءوز مۇراسى ءتارىزدى تاماشا وقۋ كورپۋس­تارىن، ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار مەن زاماناۋي زەرتحانالار مەن كىتاپحانالار قالدىردى، ولار پروفەسسورلىق-وقىتۋشى قۇرام مەن ستۋدەنتتەردىڭ ەسىندە ۇزاق ۋاقىت ساقتالادى دەپ سەنەمىن.
ول كىسىنىڭ ءومىر جولىنا كوز جۇگىرتە وتىرىپ، وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىم دامۋىنىڭ تۇتاس ءبىر كەزەڭى ونىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى دەپ ايتۋعا بولادى. ستۋدەنتتەردى مازالاپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن جاقسى بىلەتىن، ولاردى تاربيەلەۋگە ءوزىنىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن. ولارعا دەگەن قامقورلىعىن ايامايتىن، ولاردى تاربيەلەۋدە جاڭا ءىس-تاجىريبەدەن قاشپايتىن. كوپ جىلعى جوعارى بىلىكتى عالىم-پەداگوگتىق تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىنىڭ ناتيجەسىندە ول ۇلتتىق دەڭگەيدەگى پروفەسسور، بىرقاتار عىلىمي قاۋىمداستىقتاردىڭ پروفەسسورى مەن اكادەميگى بولدى.
سوندىقتان ونىڭ بەدەلى ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا، كوپ جىل بويى ستۋدەنت-تۇلەكتەر اراسىندا جوعارى بولىپ قالا بەرەتىندىگىنە كۇمانىمىز جوق. ونىڭ تاربيەسىن كورگەن قانشاما شاكىرتتەرى بەلگىلى ماماندار مەن باسشىلارعا اينالدى. سانىنا جەتۋ قيىن. ال قانشاما پەداگوگتار مەن عىلىمداردى دايارلادى دەسەڭشى؟! ولاردىڭ وزدەرى بۇگىنگى كۇنى جاس بۋىن مامانداردى دايارلاۋدا جانە دە وزدەرىنىڭ ۇستازىن ارقاشاندا تەك جاقسىلىقپەن ەسكە الادى دەپ ويلايمىن.
اشەكەڭنىڭ ومىرلىك جوس­پارلارى كوپ ەدى. ەسىمدە، «نۇر وتان» حدپ اتىنان ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا ۇمىتكەرلەر تىزىمىنە ەنگىزىلگەندە قاتتى قۋانىپ ەدى. ول پارلامەنتتىك قىزمەتكە قايتا كەلىپ، تاجىريبەسىن ىسكە اسىرۋدى ارمانداپ ەدى. ءىس جۇزىندە بۇعان ءبىر قادام قالعان، ءبىز ءبارىمىز سەنىپ، ۇمىتتەنىپ ەدىك.
اشۋلانعان جاعدايدا دا، تەز قايتاتىن، قاتەلىكتەردى كەشىرە بىلەتىن جانە ارقاشاندا بىرەۋگە اشۋىن ساقتامايتىن. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ بىرگە وتكىزگەن جىلدارىمىز ۇمىتىلماستاي بولىپ ەستە قالدى. داستارقان باسىندا ارقاشاندا ەستە قالاتىن تاپقىر جانە قايتالانباس تىلەكتەر ايتۋشى ەدى.
مەن اشەكەڭنىڭ وتباسىمەن جانە ونىڭ تاماشا جۇبايى دينا سمايىل­قىزىمەن جاقسى دوستىق قارىم-قاتىناس ورناعانى ءۇشىن تاعدىرىما ريزامىن. ول كىسىنىڭ مەيرامگۇل مەن بالالارىما قالاي ىقىلاس-قۇرمەتپەن قارايتىنى ەسىمدە. كەزدەسكەن سايىن ول عاجايىپ جىلى سوزدەردى تاۋىپ ايتاتىن. ونداي نارسەلەر ەشقاشاندا ۇمىتىلمايدى.
ونىڭ نار تۇلعاسىنىڭ جارىعى ۋاقىتقا بەرىلمەي، ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە قالا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن!

سەرىكجان قاناەۆ،
ساياسي عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى، پروفەسسور

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

eleven − four =