QALAMINA SÜYENGEN QAYRATKER

0 323

Jazwşı, pwblïcïst, önertanw ğılımında öşpes qoltañbasın qaldırğan ğalım, kïnoger  Kamal Smayılov twralı estï qalsam, meniñ oyıma mına bir ömirimniñ jarqın säti orala ketedi.
«Jas Alaş», «Qazaq ädebïeti» ga­zet­te­riniñ şığarmaşılıq mektebinen ötkennen keyin Älïhan Bäymenov bastap, zïyalı ağalar toptasqan partïyanıñ ba­sılımı – «Aq jol Qazaqstanda» qız­met etip jürgem. Jas adamnıñ maksï­malïst bolwı – zañdı. Eldegi barlıq mäsele bizge qarap turğanday, ne jazsaq ta, janımızdı salıp otırıp jaza­tınbız. Rasında da, qazaqtıñ bizden bas­qa süyeneri joqtay, käsibimizge sonşalıq adal bolwğa tırıswşı ek…
2003 jıldıñ Nawrız toyın partïya ökilderi Almatıdağı taw jaqtıñ lebi esip turatın «Alaşa» meyramhanasında ötkizetin boldı. Oğan şeteldik meyman­darmen qatar, özimizdiñ ult zïyalıları da şaqırıldı. Nebir ığaylar men sı­ğaylardıñ arasında qazaq jwrnalïs­tïkasına qazıq bolğan müyizi qarağay­day tanımal tulğalar da, jwrnalïs­tï­kanıñ jiligin şağıp, mayın işken qıra­ğı qalamgerler de bar. Tabïğat ayasın­dağı bölek-bölek ğïmarattardan tura­tın meyramhananıñ är-är jerinde qo­naqtar top-tobımen öz betinşe tamaq­tanıp, äñgime-düken qurıp, emin-erkin toy­lap jat­qan. Meyramhana şığıs mädenïetine say bezendirilgen eken. Işi murajayday jarqıraydı. Janımda sol kezde T.Jürgenov atındağı Qazaq ulttıq öner akademïyasınıñ «Öner otawı» attı basılımında qızmet ete­tin zamandas qız – aqın Jazïra Ahme­tova bar, älgi qabırğanı jağalay qoyıl­ğan jädiger­lerdi tamaşalay bas­tadıq. Bir kezde zaldıñ şetki burı­şın­da ülken kisiler­men otırğan Nur­töre Jüsip ağamız: «Mına balalar – bizdiñ qızdarımız», – dep dawıstap qaldı. Jalt burılsaq, janındağı Töregeldi Şarmanov pen Kamal Smayı­lovqa ädeyilep bizdi tanıstırıp jatır eken. Kim biledi, ülken ağalarına kelip sälem bersin dep, ün­degeni şığar… Biz de tüsine qoydıq ta, ağalardıñ qasına tayap, amandasa bas­tadıq. Bul kezde «Aq jol Qazaqstan­nıñ» bas redaktorı, jwrnalïstïkada talay jasqa ülgi bolıp, ıqpal etken, özindik mektebi bar Nurtöre ağamız bolsa bizdi jeke-jeke tanıstırwğa köşti.
– Mine, mına bala…
Osı kezde özin onşa tanımay turğa­nın bildi me, janımdağı qurbı qız:
– Jazïra Ahmetova, – dep sañq ete qaldı. – Men «Öner otawı» gaze­tinde isteymin. Sizderdiñ izbasarlarıñızbın.
– Al mına bala, – dep, Nurtöre ağa sözin sabaq­tay berdi. – Bizdiñ «Aq jol Qazaqstannıñ» Asta­nadağı tilşisi – Näzïra…
Sol-aq eken:
– Bayırbek pe? – dep Kamal Smayı­lov sözdi özi ilip aldı.
Söytip, mağan jılı jüzben şwaq şaşa qara­dı da:
– Ïä, bul qız jaqsı jazadı! – dep külim­siredi…
Jaqsı adamnan jaq­sı söz estw – bir ğanïbet. Jaman adamnan jaqsılıq körw de – ökinişti.
Jamannıñ jaqsılığın qaytip ayta­sıñ?..  «Ol onşa unamsız tulğa bolsa da, meni qoldap edi, köterip edi, mağan demew bolıp edi» dewden basqa amal bar ma?.. Al, jaqsınıñ jaqsılığın qwa­nıp, maqtanışpen, şattanıp otırıp ayt­pay­sıñ ba? Ïä, jaqsınıñ öziñe iste­gen jaqsılığın nurıñ tasıp otırıp jet­kizesiñ.
Bügin men de, qazaqqa ölşewsiz eñbek etken teñdessiz tulğa Kamal Smayılov twralı şwaqtanıp otırıp bayandawğa osı sättiñ arqasında mümkindik aldım.

* * *
Qazaqtıñ muñın birew jılap, birew küñirenip, endi birew külip otırıp aytadı.
Jazwşı, pwblïcïst Kamal Smayılov osılardıñ soñğısına jaqın kelwşi edi. Qalamgermen «Egemen Qazaqstan» gaze­tinde eki jılday hat jazısıp, eldiñ mu­ñın muñdap, joğın joqtasqan Şer­han Murtaza ağamızdıñ üzeñgiles dosı­na bir jolı: «Sen ötkende künniñ şwağı­na te­meki tutatıp turğanday söylep ediñ» dep, kinämşildik tanıtwı da sondıqtan.
Rasında da, Kamal Smayılov şı­ğar­ma­şılığı tulğanıñ optïmïst bolğa­nın birden ayğaqtaydı. Jan-äleminiñ arğı tükpirinde ult bolaşağı turğı­sın­dağı asqaq arman, ülken ümit, tipti keyde küdik jatsa da, qalamger kürsiniske boy aldır­maydı. Öziniñ asqarday armanın jazba­larına arqaw etedi. Söytip, keyingi jasqa, el bïlewşilerge jol körsetip, bağdar beredi.
1993 jılı jazğan «Qazaqtar jäne älemdik deñgey» degen maqalasında ja­zw­şınıñ: «Endi täwelsizdik keldi. Erkindikpen birge jawapkerşilik, ülken mindet tüsti moyınğa. Osı turğıdan oy­la­saq, ne bar, ne joğın saralaytın kez keldi», – dep  ulttıñ eñsesin köterw üşin jaña söz bastağanı esimizde. Osı­layşa Kamal Smayılov täwelsizdik alıp, äli es jïya almay jatqanda erte­rek eñse köterw üşin eldiñ sanasına türtki bolwğa tırısqan. «Burın bärin Keñes Odağınıñ kölem deñgeyimen salıstıratın, ölşeytin edik. Endigi esep ölşem dünïejüzilik-älemdik tur­ğıdan jürgizilwi tïis» dep, sananı otar­lıqtan azat etwge talpınğan. Buğan qosa avtor qazaqtıñ bodandıq jılda­rında-aq juldızı janıp, qabilet-qa­rımı men qızmetimen şet elderge deyin tanılğan tulğaların tizip şıqqan. Sala-sala boyınşa, tipti, şeteldik körer­menderdi tänti etken bïşi-küyşilerimizge deyin atap ötip, qazaqtıñ älemdegi eşbir elden kem emestigin däleldegen.
«Qazaqstannıñ jahandandırw däwirin­degi jeti jobası», «Qazaqstan wranı jäne basqa bağalı metaldar», «Ğarış jäne Qazaqstan», «Wran qanşa tura­dı?»… Osı sındı maqalalarınıñ bärin­de de altın qursaq Qazaqstannıñ damw­ğa qanşalıq mümkindigi bar ekenin sara­lağan.
Öziniñ ozıq oylı, jañaşıl tulğa eke­nin qalamger basqa salada da däleldedi.
Kögildir ekranda tuñğış qazaq mwl't­fïl'mi – «Qarlığaştıñ quyrığı nege ayır?» dünïege kelwine tikeley ıqpal ja­sadı. Kïno jönindegi memlekettik komï­tetti basqarğan tusta «Qız Jibek», «Ata­mannıñ aqırı» fïl'mderin tüsirwge mu­rındıq bolğan. Onıñ sırtında Kamal ağamız «Atameken», «Taqïyalı perişte», «Kökserek», «Qaraş-qaraş oqïğası», tağı da basqa ulttıq mädenïetimizdiñ maq­tanışına aynalğan körkem fïl'm­der­diñ dünïege kelwine bastamaşı bol­ğan. Al, televïzïya salasında jürgeninde tele­önimderdiñ «Aytıs», «Terme», «Tama­şa» sekildi ulttıñ janına jaqın bağ­dar­lamalarmen tolığwına jağday ja­sadı.
Jalpı, Älïhan Bökeyhanulınıñ «ult­qa, jurtqa qızmet etw – bilimnen emes, minezden» dewi ras eken. Kamal Smayılov qay salada qızmet etip, nendey tirlik ja­sa­sa da, eñ birinşi ulttıñ müddesin oy­ladı. Qazağınıñ joğın joqtap, barın tügendewge küş saldı. Qazaqqa ğarış­tıñ qajettigin aytw kerek bolsa, Kamal Smayı­lov – ğarışker, qazaqqa qazba bay­lığı twralı aytw kerek bolsa – geo­log, älew­mettiñ jağdayın jaqsartw twra­lı aytw kerek bolğanda – ekonomïst bola bildi. Qay kezde de älewmettiñ küyip tur­ğan mäse­lelerin köterdi.
Älewmet degennen şığadı, qazaqtıñ qaytkende de köşten qalmawın, jaqsı ömir sürwin köksegen Kamal Smayılov «Egemen Qazaqstan» gazetine «Qazaqstan­nıñ jeri mïllïard adamdı asıray ala­dı» degen maqala jazğan. Keyinirek «Elim, sağan aytam, el bası, sen de tıñ­da!» degen atpen kitap bolıp şıqqan ha­t­tar, Şerhan Murtaza men Kamal Smayı­lovtıñ ekewara jazısqan hattar legi däl osı maqaladan keyin ağılıp sala bergen edi. Şer-ağamızdıñ Kamalğa hat jazıp otırıp: «Biz bay elmiz demey, naqtı cïfr­larmen söyletesiñ. Cïfrlar seniñ quldırañdap jügirip jürgen jïenderiñ sïyaqtı» dep, qalamgerdiñ şeberligi men alğırlığına tänti bolwı, Qazaqstannıñ qazba bay­lığına tolı jerin altın sandıqqa teñe­genin ayta kele: «Onda biz sol altın sandıqtıñ üstinde nege jalañ but otır­mız» dep, küñirene suraq qoy­ğanı da osı tus.
Ärïne, naqtı derekpen söyleytin Ka­mal ağa da bul suraqtı eskerwsiz qal­dır­madı. Şerhannıñ hatına jawabın­da: «Bizdiñ jer BUU ğalımdarınıñ esebi boyınşa, kemi 20-30 mïllïard adamdı asıraydı eken. Adamdardıñ aqılı jetse, sayasatkerlerdiñ rahımı bolsa, jerdiñ jomarttığında şek joq», – dep, halıqtıñ turmısı bïlik basındağı­lardıñ ıqılas-peyiline baylanıstı ekenin aşıq ayttı…

* * *
Kamal Smayılovtıñ ädebïet, öner, kïno salasına siñirgen eñbegin ayta kele Äbiş ağamız, Äbiş Kekilbaev, tulğanı «mäde­nïet menedjeri» atağan. Al bertin­de, Kamal Smayılov qaytıs bolğannan keyin, estelik jazıp otırıp Şerhan Mur­taza mınaday oyın jetkizgen edi: «Ay, Kamal-ay, Kamal-ay! Sen arqalağanı altın, jegeni jantaq tüye sïyaqtı jwr­na­lïst bolmay, sol zamanda Prem'er-mïnïstr, tım bolmasa josparlaw mï­nïstri qız­metin atqarğanıñda, sol za­manda şetel­den et-süt, basqa da käkir-şükir­lerdi qımbatqa satıp almay-aq, qayta solar­dı özimiz molınan öndirip, sırtqa özimiz satıp, payda tabar edik-aw…»
Osılayşa qalamgerler Kamal Smayı­lovtıñ qazaqqa qajet birtwar bïik bolğanın bildirip keledi.

* * *
Kamal Smayılovtı meniñ körwim, ol kisiniñ jer betindegi, aramızdağı soñğı ayları eken. Qalamger, qayratker, jan-jüregi «qazağım» dep ötken ağamız sol 2003 jıldıñ 25 mawsımında ömirden ozdı.
Äli künge köz aldımda.
Sol jıldıñ nawrızında äli de el tağdırı, jer tağdırı twralı ağamız ülken tolğanıs üstinde jürgen. Kamal ağanı körgen sätte janımda bolğan zamandasım Jazïra Ahmetova: «Bizge nege maqala jazbaysız? Jazıp tur­maysız ba?» dep turıp, ağağa nazda­nıp, öziniñ ökpe-renişin bildirip jatqan. Jüzi külimsirep turatın Kamal ağa: «Jaray­dı, jaraydı, jazam» dep, urıs estigen jas baladay, «jeñile» bergen edi… Janımdağı zamandas qızdıñ öjettigin körip: «Mine, nağız jwrnalïst osınday bolatın şığar… Men öz käsibime layıq emes ekenmin» dep, ündemey turğan özimniñ uyalşaqtığıma nalığanday bolğanım da äli esimde.
Biraq… sonda da, arada toğız jıl ötkende Kamal ağamız twralı jazwğa mümkindik aldım. Buğan da täwba.

* * *
Aytpaqşı, Şerhan ağanıñ: «Quday Kamaldıñ qolına qarw etip qalam berdi. Kamal sol qarwdı tot bastırmay, topastandırmay, taza äri ötkir ustadı» degeni – şındıq. Kamal Smayılov ömi­ri­niñ soñğı sätine deyin qolınan qa­la­mın tastamadı. Soñğı jılda­rın­da ol Qazaqstannıñ bolaşağı, damwı twralı oyları men saraptamaların Mırza­geldi Kemeldiñ jobası boyınşa jarıq körgen «Dünïe» jwrnalına ja­rïyalap otırdı. Bayqalğanı, qalamger keyingi jastardıñ jazğanın da zer salıp qarap otırğan eken. Öytkeni, sol jılğı säwir ayında biz isteytin «Aq jol Qazaq­stan» gazetine bir ärip­tesim­niñ «Baq pa, sor ma Bayqoñır?!» degen maqa­lası şıq­qan. Al, Kamal ağa artın­şa öziniñ «Ğa­rış jäne Qazaqstan» attı maqala­sında Bayqoñırdıñ tïimdi paydalansa qazaqqa qanşa kiris äkele­tinin naqtı däyekpen ayta kele: «Birew­ler osı Bay­qoñırdı bağımız ba, sorı­mız ba» dep jür» dep turıp, gazeti­miz­de şıqqan maqalanı tilge tïek etken…

* * *
Qurdası Şerhan Murtazamen hat alısıp jürip, Kamal ağamızdıñ: «Bir oy meni tınışsızdandıradı. Ağa ur­paq­tıñ esimderi  men isteri erteñ eş­kim­ge kerek bolmay qala ma?» dep, jas­tardıñ aldıñğı tolqınmen rwhanï bay­lanısı üzilip bara jatqanına nalığanı bar eken…
Biraq, bul alañ – orınsız alañ köri­nedi. Bügin elimizde täwelsiz oylaytın, sananıñ otarsızdanwın, qazaqtıñ der­bes damwın kökseytin jäne soğan qızmet etwge qulşınğan urpaq ösip keledi. «Qazaqstanda aynaldırğan 16 mïllïon adamnıñ durıs turmıs qurıp, alañsız tirşilik etwine mümkindik mo­lı­nan bar» dep, är otandasınıñ müd­desin köksegen, är jazbasımen qazaq­tıñ küyin küyttegen qalamgerdiñ mun­day zamanda umıtılwı äste mümkin emes.

Näzïra BAYIRBEK

Jañaşıl da janaşır sanattan ünemi tabıla bilgen sïrek süleylerdiñ biri de, biregeyi de Kamal Smayılov boldı. Onıñ esimi talay jarıq juldızdarımızdıñ ömirbayanınan öz ornın tabarı anıq.
Äbiş Kekilbaev

 

Tarïhqa köz jügirtsek, halıq qamın oylağan elşil azamattardıñ köpşiliginiñ jwrnalïstïkanı serik etpegeni joq… Kamal Smayılov pen Şerhan Murtaza, Sapar Bayjanovtardı sayasat sahnasına kötergen – jwrnalïstïka.
Namazalı OMAŞULI

 

…Odan keyingi ağa urpaqtıñ işinen biz, ärïne, Kamal Smayılovtıñ atın maqtanışpen ataymız. Olardıñ bizdiñ aldımızda da jäne basqa jerlerde de aytqan ärbir sözi, awılğa kelip-ketkende aytqan äñgimeleri bala kezimizden bizge erekşe äserli boldı.
Älïhan BÄYMENOV

 

Kamal qanday bïikke köterilse de, qanday joğarı lawazımda jürse de kişipeyildiliginen, kisige juğıstığınan jañılğan emes. Orıntaqta şirenip otırıp şeşim qabıldaw oğan jat bolatın. Qaşanda qarawındağılarmen aqıldasıp, mäseleni köp talqısına salıp şeşwge tırısatın.
Sarbas AQTAEV

 

Kamal men Töregeldi. Ekewiniñ dostığı kisi qızıqqanday. Biri – qalamger, biri – däriger. Ekewin baylanıstırıp turğan ne? Adamgerşilik. Izgilik. Qazaq eliniñ egemendigi, täwelsizdigin alıp täwbä degen eldiñ tülewi, tipti samğawı! Ekewi de beyne däriger sekildi: biri halıqtıñ tänin qorğaydı, ekinşisi eliniñ janın qorğaydı.
Qulbek ERGÖBEK

 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

1 × five =