قايىم تاپقان قايشىلىقتار

0 166

ءدامى قايتپاس، بۇزىلماس ءتاتتى بار ما،
ءبىر بەس كۇننىڭ ورنى جوق اپتىعارعا.
قاي قىزىعى تاتيدى قۋ ءومىردىڭ،
تاتۋدى اراز، جاقىندى جات قىلارعا.

ولەڭنىڭ، ونەردىڭ ولەرمەندەرىن وسىلاي سەندىرگەن اباي ولەڭى وسى. ازاتتىق اڭسارى بيىك، تەرەڭ مۇحتار اۋەزوۆ پەن قايىسپاعان قايسار قايىم مۇحامەتحانوۆتى ءسوز سيقىرىنا سۇعىنتىپ، ورعا قۇلاتقان دا، وزگەلەردەن بولەكشە بيىك شىڭعا شىعارعان دا اباي ولەڭىنىڭ سيقىرى.

قازاق ادەبيەتىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە ات­سا­لىس­قان­ اقىننىڭ اينىماس جىرلارىن جا­ڭا­ بە­لەس­كە­ كوتەرگەن از عالىمداردىڭ جۋ­ان­ ور­تا­سىندا ءجۇرىپ، ءسوز سيقىرىنىڭ قي­يان­ شىڭىنا كوتەرىلۋ – ايتۋعا عانا وڭاي. مۇح­تار­­ ءاۋ­ە­زوۆ ارقىلى كومبەدە جاتقان كوپ سىر­دى­ الدىمەن اشقان قايىم مۇحامەتحانوۆ تا­ر­يح­شىلار ايتپاعان اقيقاتتى الدىمەن ايتتى. اقىن جىرلارىنىڭ قۇدىرەتىن ءتۇسىنۋ، ءتۇيسىنۋ ءۇشىن اقىننىڭ سىرىن، جۇمباق جانىن ۇعاتىن ۇلاعات يەسى بولۋ كەرەك. اقىندىقتىڭ بيىگىنە كوتەرىلىپ، ءسوز سيقىرىنىڭ كىلتىن اشا بىلگەن قاي­ىم اباي ولەڭدەرىنىڭ جاناشىرى، جاقىنى بولدى.

قايىم ءۇشىن اباي شىعارمالارىن جيناۋ، ول­ار­دى­ باستىرۋداعى تەكست وزگەشەلىكتەرىن زەرت­­تەۋ­ مەن انىقتاۋدىڭ ءمانى ۇلكەن ەدى. اقىن­نىڭ­­ 1909 جىلى باسىلىپ شىققان العاشقى ءول­ەڭ­دەر­ جيناعىنان باستاپ، 1921, 1922, 1933, 1948, 1954 جىلدارى جاريالانعان ولەڭدەرى تىم­ اسىعىس، ءۇستىرت قارالعاندىقتان، بەرىلگەن ءتۇ­س­ىن­ىك­تەر­دە­ قايشىلىقتار، قاتەلىكتەر كوپ كەز­دە­سە­دى. اقىن شىعارمالارىنىڭ جازىلۋ تار­ي­حىن، قاتە باسىلىپ جۇرگەن جەكە سوزدەردى ءتۇپ­ نۇسقاسىنا كەلتىرۋ جۇمىسىن قايىم مۇ­حا­مەت­حانوۆ اسا جاۋاپتى مىندەتكە سانادى. 1909­ جىلى جارىق كورگەن اباي جيناعىنان باس­تاۋ العان ولەڭدەرىنىڭ مىڭ سەكسەن التى ءسو­زى­نە تۇزەتۋ ەنگىزدى. سوعان قاراماي، قايىم 1945 جىلى جارىق كورگەن تولىق اكادەميالىق جي­ناق­­تى­­ «اباي شىعارمالارىنىڭ جىل مەز­­گىل­­دە­رىن­ بەلگىلەۋ، تەكستولوگيالىق كەم­شى­لىك­تەر­ نەگىزىندە «اكادەميالىق جيناق» ءدا­­رە­­جە­­سى­­نە­­ كو­تە­رى­لە­ العان جوق» دەيدى.

قايىمنىڭ «اباي شىعارمالارىنىڭ تەكس­تو­­لو­گيا­سى جايىندا» اتتى ەڭبەگى 1959 جى­لى­ قو­لى­مىزعا ءتيدى. مۇندا اقىننىڭ كۇنى ءبۇ­گىن­گە­ دەي­ىن داۋ تۋدىرىپ كەلە جاتقان كەيبىر ءسوز­دەرى­­ ناقتى دالەلدەرمەن زەرتتەلگەن. ول كەز­دە­ قا­زاق­س­تاندا پوليگرافيا بازاسىنىڭ بول­ما­ۋى،­ ءباسپاسوز ماماندارىنىڭ جوقتىعى، اباي­دىڭ ال­عاش­قى جيناقتارىنىڭ ساپالى بولىپ­ شى­عۋ­ىن­ قامتاماسىز ەتە الماعاندىعىن اي­تا­دى­ اۆ­تور.­ اباي ولەڭدەرى پەتەربوردا باسىلىپ­­ جاتقاندا، كاكىتاي مەن ابايدىڭ باسقا بالا­­لا­رى­ سەمەيدە وتىرىپ كوررەكتۋراسىن ءجۇر­­گى­ز­ۋى­­ – وسى قيىندىقتاردىڭ ايعاعى. توتە جا­­­زۋ­­­مەن­­ باسىلعان جيناقتا قازاق سوزدەرى ءدال­­­مە­­-ءدال بەرىلمەگەن، گرامماتيكا ەرەجەلەرى ساق­­تال­ما­عان.

مۇرسەيىت اقىن شىعارمالارىن تۇگەلدەي ءتۇپ نۇسقادان كوشىرگەن ەمەس. ول دا ءبىرشاماسىن ەل اۋزىنان جيناقتاعان. سوندىقتان، اباي شى­عار­ما­لا­رىن­ باسپاعا ازىرلەۋدە تەك 19­09­­ جىلى شىققان كىتاپ پەن مۇرسەيىت قول­جاز­با­­لا­­رىن­ عانا تەكستولوگيالىق نەگىزگە الۋ جەت­­كى­لىك­سىز­ ەكە­نىن تۇسىنگەن قايىم اباي شى­­ع­ار­­ما­­لا­­رىن­­ كو­شىر­گەن باسقا ادامداردىڭ دا­­ قول­جاز­با­لا­رىن­ پايدالاندى. ورازكە جان­­دى­­با­­ەۆ،­­ ءما­دي­ اسە­نوۆ،­­ اكىمال مامىر­­­با­ەۆ،­ سا­­پار­­عا­­لي­­ ءالىم­بە­توۆ،­ ءار­حام ­ىس­­قا­­قوۆ،­ را­­ق­­ىم­­جان­­ ما­­ش­ىر­­قا­­زوۆ سياقتى حا­كىم­­نىڭ­ جىر­لا­رىن­ جادىندا ساقتاپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ ماعلۇماتتارىمەن سا­لىس­تىردى. اباي ءول­ەڭ­دەرىنىڭ باسپاسىندا، كوشىرمە قول­جاز­با­لا­رىن­دا­ كەت­كەن­ قا­تە­لىك­تەر­دىڭ­ كوپ­­شى­لى­گىن­ تۇپنۇسقاسىنا كەلتىرۋدە اقىن­ شى­­ع­ار­­ما­­سى­­نىڭ­­ ءوزى­نە­ ءتان­ ەر­ەك­شە­لىك­تە­رى­ جە­­تەك­­شى­ بولدى.

ەرەكشە كوركەمدىك ءتۇر مەن تەرەڭ يدەيالىق مازمۇنى قابىسىپ جاتقان اباي ولەڭدەرىنىڭ «بوتەن سوزبەن بىلعانىپ» تۇرعان جەرى بولسا، زەر سالىپ ۇڭىلە قاراپ، اينىتپاي تاپتى. اڭعارماعان ادامدى اداستىرىپ اكەتەتىن جازبا دەرەكتەرگە اسا ساقتىقپەن قاراعان قايىم قارا ولەڭگە قايىسپاي قارىمدى ەڭبەك ەتتى. اقىننىڭ «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» ءول­ە­ڭى­ 1954 جىلعى جيناقتا:

ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى،
سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.
ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ،
جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى، – دەپ با­­س­ىل­­­عان.­ ولە­ڭ­نىڭ­ سوڭعى جولىنا ۇڭىلە قا­­را­­عان­­ قاي­ىم­ ماعىنا، مازمۇن، ولەڭدىك قيسىن­ جا­عى­نان­ ويسىراپ تۇرعانىن كوردى. وسى ولەڭنىڭ كە­لە­سى شۋماعىنداعى:

…وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يمانعا گۇل،
يماننىڭ اسىلى ءۇش دەپ سەن تاحيق ءبىل، –دەگەن جولدارىمەن سالىستىرعان ابايتانۋشى الگىنى

ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى،
سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.
ادام­زاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ،
جانە ءسۇي حاق جولى دەپ ادىلەتتى، – دەپ، تۇزەتۋ ەنگىزەدى. اباي ايتىپ وتىرعان «ءۇش ءسۇيۋدىڭ» سىرى وسىلاي اشىلادى.

اباي 1882 جىلى جازعان «قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا» دەگەن ولەڭىندە:
…تومەن ۇشسام تۇلكى ورلەپ قۇتىلار دەپ،
قاندى كوز قايقاڭ قاعىپ شىقسا اسپانعا.
كورە تۇرا قالادى قاشقان تۇلكى،
قۇتىلماسىن بىلگەن سوڭ قۇر قاشقانعا،– دەيدى. وسى­ جول­دا­عى­ «كورە» دەگەن ءسوز ولەڭ­­­نىڭ­­ ما­عى­نا­سىن­ بۇزىپ تۇر. وسى ولەڭگە بەرىلگەن تۇسىنىكتەمەدە «1909 جىلى باسىلىم بويىن­شا­ الىندى» دەلىنگەن. شىندىعىندا، ولاي ەمەس ەكەنىن ارابشا جەتىك مەڭگەرگەن قاي­ىم­ «كەرە تۇرا قالادى» دەپ باسىلعانىن ءدا­لەل­دەي­دى.­ ياعني، دۇرىس باسىلعان ءسوزدى زەرت­تەۋ­شى­لەر­ بۇرمالاپ جىبەرگەن. تۇلكى اڭشىنى كور­گەندە تۇرا قالمايدى، قاشادى. ۇستىنەن ءتو­نىپ­ كەلگەن بۇركىتتەن قاشىپ قۇتىلا ال­ماي­تىن­­ بول­عان سوڭ، «كەرە» تۇرا قالادى.

ءالى كۇنگە دەيىن تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتە­تىن،­ اقىننىڭ جيناعىنا 1933 جىلدان­ باس­تاپ­ قا­نا­ ەن­گەن­ «قارا سوزدەرى» – قاي­ىم­ ەڭ­بەك­تە­رىن­دەگى جۇلىندى سالا. مۇرسەيىتتەن باسقا دا بىرنەشە ادامداردىڭ قولجازبالارىندا ساق­تال­عان. ولاردىڭ ىشىندە بىزگە ءمالىمى – دايىرباي قوجانۇلى مەن راقىم جاندىبايۇلىنىڭ قول­جاز­بالارى. «عاقليا كىتاپ» دەپ اتالاتىن قول­جاز­با­دا­عى­ سوزدەردى سالىستىرعاندا وسى­ كۇن­گە­ دەي­ىن­گى­ جيناقتاردا باسىلىپ ءجۇر­گەن­ ءتار­تى­بى،­ ءاربىر سوزدەرىنىڭ سوڭىنان جا­زىل­عان­ ۋا­قى­تى­ دەرەكسىز، دالەلسىز وي-جو­تا­ بە­ر­ىل­گەن»­ دەيدى عالىم. بۇل سوزدەردە دە قولجازبا مەن­ جيناقتار اراسىندا تەكستولوگيالىق قايشى­­لىق­­تار­ ءال­دە­نە­شە­ رەت كەزدەسەدى. «وت­ىز­ ال­­­تىن­شى­­­ ءسو­ز­ىن­دە­» اباي ۇيات تۋرالى اي­تىپ­ كە­لىپ،­­ شىن­ ۇيات ەكى ءتۇرلى بولاتىنىن تۇسىندىرەدى. ون­دا­ «بىرەۋى – ونداي قىلىق وزىڭنەن شىقپاي­­-اق،­ ءبىر بوتەن ادامدى كورگەندە سەن ۇيا­لىپ­ كە­تە­سىڭ.­ مۇنىڭ سەبەبى سول، ۇيات ءىستى قىل­عان­ اد­ام­دى­ ەسىتگەندىكتەن بولادى» دەي­دى.­ قاي­ىم­­نىڭ­­ كوزىنە تۇسكەن مۇنداعى «بوتەن ءسوز» – «ەسىتكەندىكتەن». ابايدىڭ ايتىپ وتىرعان وي-پىكىرىنىڭ ماعىناسىن كەتىرىپ، سيقىن الىپ تۇرعان ءسوزدىڭ دۇرىسى «ەسىركەگەندىكتەن» بولادى دەپ تۇسىندىرەدى عالىم. قولجازبادا، اباي­ جيناقتارىندا دۇرىس بەرىلگەن ءسوز 1945,­ 1954 جىلعى جيناقتاردا بۇرمالانىپ با­­س­­ىل­عان.­ مۇح­تار­ اۋەزوۆ «اباي جايىن زەرت­­تەۋ­­­شى­­لەر­­گە»­­ دە­گەن­ ما­قا­لا­سىن­دا ­وز ­پى­ك­ى­ر­ىن­­ اي­­­رىق­­­شا­­ قا­داپ­ ايت­قان:­ «اباي ءسوزى» دەگەن ءسوز­ – ءبىر-اق ءسوز بولسا دا ابايشا شىقسا جا­را­­­­سار.­ ابايدىڭ ابايلىعى دا سوندا شىعار. وسى­­ اباي ولەڭدەرىنىڭ سانىن كوبەيتەيىك دەپ ءوز­­ەۋ­­رە­­گەن­­شە،­­ بار ءسوزىنىڭ كەنەۋىن كەتىرمەيىك. اب­اي­ ءسوزىن كوبەيتەمىز دەپ، كوبىك ەتىپ ال­مايىق»­­ ­دەگەن ول.

دۇنيەدە اقىلدى ادامدار كوپ، ايتسە دە،­­ وزگە كىسىنىڭ ورنىنا ءوزىن قويىپ، ءجۇ­رە­گى­مەن­ ءجۇ­رە­گى­نىڭ­ جىلۋىن جالعاستىرىپ، ءبو­ل­ىس­كەن­دەر­ نەكەن-ساياق. «سال دەمەيمىن سوزىمە ىقى­لا­سىڭ­دى، قايعىلى ولەڭ ەتتىم ءوز باسىمدى» دەپ­ اباي ايتقان بەينەتقوردىڭ ءوزى قايىم مۇ­حامەتحانوۆ.

ەندەشە، ابايداي كەمەڭگەردىڭ الدىندا جۇرگەن جۇرىسىمەن، ازدى-كوپتى ىسىمەن جۇرتقا جاقسىلىق جاساپ، جان شۋاعىن تاراتا بىلگەن قايىمداي عالىمداردىڭ ءىسى ويلى، ساۋاتتى، ني­ە­تى­ ادال، باعىتى دۇرىس. ارينە، اباي سال­عان­ جول ءوزىنىڭ ۇشىعىنا جەتكەن جوق. مەرەيلى شاق­ ءالى الدا.

الماحان مۇحامەتقاليقىزى، قازاقستان-رەسەي ۋنيۆەرسيتەتى
«ابايتانۋ» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

1 × four =