QADİRİ BÖLEK QALAMGER

0 546

Jwrnalïstïkanıñ märtebeli mamandıqqa aynalwına murındıq bola bilgen Alaştıñ aptal azamatı, klassïk jazwşımız Şerhan Murtaza twralı «Meniñ Şerağam» degen taqırıppen esseler jarıq köre bastağanda eleñ ete qalğanbız. Avtordıñ jazw stïli men söz saptawına qarap, qarajayaw emes, kerisinşe, ädebïet äleminde özindik üni men qoltañbası bar qalamgerler qatarınan ekenin iştey sezingenbiz. Ülken ağasın ulıqtağan kişi ağamızdı körwge qumartqanımız da ras edi.

 Keyin Mırzatay Joldasbekov ağamız basqaratın Prezïdenttik mädenïet ortalığında ötken bir jïında sonıñ säti tüse ketkeni. Şerağanıñ qasınan sırt bolmısı bölekşe azamattı añdap, onıñ ağasına degen qurmeti boyına sıymay, izettilik tanıta berwi bizdi de oyğa qaldırdı. Mamamızdıñ nağaşı apamızğa «mama» degenin alğaş estigendegidey, osı bir aqjarqın ağanıñ özinen ülkendew ağağa «siz» dep sızılıp, qurmettep, ïilip turğanın körgende eriksiz süysindik. Ülken tulğanı ülgi tutw, jaqsığa eliktew jastar üşin jat minezge aynalıp bara jatqan mına zamanda parasatı bïik adam ğana kisini kisiligine qarap bağalaytının tüysindik. Buğan keyinirek «Şerağamnıñ şerwi» degen atpen jarıq körgen roman-eessesindegi «Ülken kisi ülesi» dep atalğan üzik äñgimesin oqığanda anıq köz jetkizgendey boldıq.

«Sol jolı birge bola almay qalğan ülken kisiniñ «atı kim edi?» dep men de surağan emespin, Şerağam da aytqan emes. Äytse de, keyin Almatığa kelgen soñ mağan ortalıqtan oyıp turıp tört bölmeli üy alıp bererde Şerağam «sol ülken kisiniñ de ülesi bar» dep qulaqqağıs etken edi. «Ol kim edi?» dep ol jolı da surağan joqpın. Sebebi, mağan Şerağamnan ötken ülken adam joq sïyaqtı bop körinedi de turadı», – deydi avtor…

* * *

Biz äñgime etip otırğan qalamger, tulğa twralı jazıp jürgen tulğa, bul – «Egemen Qazaqstan» gazetinde janın jaldap, tapjılmay 36 jıl qızmet istegen jwrnalïst, Jazwşılar odağınıñ müşesi, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri Ädil Düysenbek.

Azdap ömir jolına toqtalsaq: 1942 jıldıñ 24 mamırında qazirgi Taraz qalasınıñ janındağı «Jas örken» awılında dünïege kelgen. 1961 jılı Qazaq memlekettik wnïversïtetiniñ fïlologïya fakwl'tetine oqwğa tüsken. Üşinşi kwrsta jürgeninde äskerï borışın ötewge şaqırıladı. Söytip, 1964–1967 jıldar aralığında äsker qatarında bolıp, äwe desantında qızmet etedi. Birneşe ret paraşyutpen sekirgen Morzeni bes sawsaqtay meñgergen birinşi sınıptı radïotelegrafïst. Elge oralğan soñ, qaytadan oqwın jalğastırğan bolaşaq jazwşı wnïversïtetti 1969 jılı bitirip, sol kezdegi «Socïalïstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetine qızmetke turadı.

Äwelgide-aq Ädil Düysenbek gazet redakcïyasına jazwşı bolsam dep kelgen. Basılımda qızmet ete jürip, sol armanın jüzege asırwğa barınşa küş saladı.Söytip, qolı qalt ete qalğanda körkem dünïeler jazwmen de şuğıldana bastaydı.

Asqar Süleymenov «Arıstıñ swınan akwla izdep jüresiñ» deytin jazwşı Dwlat Ïsabekov – jan dosı. Büginde Ädildiñ mereyin tasıtıp otırğan eki qızı – Jazïra men Eligaydıñ esimin osı Dwlat dosı qoysa, Dwlattıñ egiz qızı – Ayman men Şolpanğa at qoyğan – Ädil ağamız.

Stwdent kezinen bir jataqhanada turıp, ılğï da oy bölisip, pikir alısıp jüretin jazwşı dosınıñ älemi, ärïne, buğan da jat emes edi. Qalamdas seriginen Dwlat ta sır jasırmağan. Qısqası, bükil sanalı jıldarın jwrnalïstïkağa arnasa da, jazwşılıqtan qol üzbewine Dwlat dosınıñ da ıqpalı köp bolğan körinedi.

Gazettegi jumıs köp jağdayda özge birewlerdiñ atınan maqala dayındap, hat qorıtwdan basqağa moyın burğıza bermeytini mälim. Äytse de, Ädil ağamız tün uyqısın tört böle jürip, bawır eti – balasın ayalağanday, ädebïet älemine boylaydı. Öziniñ körkem şığarmaların jazwmen boladı. Jazğan-sızğanın bäygege salıp, ädebï konkwrstarğa da qatısadı. Onıñ qalamınan twğan dünïeler birqatar ujımdıq jïnaqtarğa engen. «Aq kümbez», «Kökjïek», «Jürek jılwı», «Tergew äli bitken joq» sındı kitaptarı jarıq körgen.

Talay jıl taban awdarmay gazet redakcïyasında eñbek etkendikten, bertinde ğana öz awılı – jazwşılıqqa bet bura bastağan qalamger dosı twralı Dwlat Ïsabekov bertinde «Şıdamdı alma küzde pisedi» attı maqala jazğan. Onda avtor: «Äzirge jarıq körip, oqwşı köñilinen şıqqan äñgime, hïkayattarın oy tarazısına salıp qarağanda, Ädildiñ jazğanınan jazbağanı köp ekenin añğarasıñ», – dep bağa beripti. Oğan tolıq qosılwğa boladı.

* * *

Keyde adam boyında tilmen aytıp jetkizgisiz sezimder boladı. Äw basta jumırbastı pendeniñ qolına qalam alğızğan da sonday qudiret pe dersiñ. Jazwşı Ädil Düysenbektiñ «Şerağamnıñ şerwi» roman-essesin oqığanda eñ aldımen osınday oyğa kelesiñ.

Bul kitap jalpı alğanda qalamgerdiñ tulğağa şäkirt közimen qarağandağı qurmetinen twğan sïyaqtı. Al, ekinşi jağınan alıp qarasaq, jazwşınıñ jazwşını ulıqtawı sïyaqtı bolıp körinwi de mümkin. Nesi bar, Şerağağa qanday qurmet körsetsek te jarasımdı emes pe? Onı avtor sätti orınday bilgen. Köñili jas baladayın janınıñ tazalığı är söyleminen añğarılıp turadı. Kitaptı oqığanda key tustarında eriksiz jımïyasıñ. Keyde namısıñ qayralıp, rwh tulparına minesiñ. Endigi bir tustarı tereñ oyğa batıradı. Oyğa qaldıratını, şığarma işinde örbigen dïalogtar ustaz ben şäkirt arasındağı sabaq tärizdi. Suraq-jawap türindegi äñgimeleri danalıq däristeri derlik. Munda el, jer twralı tanımdıq mağlumat ta mol. Qazaqtıñ dünïetanımı, ulttıñ psïhologïyası turğısında qaltarıstı tustar qoparılıp, aşılğanday da boladı. Eñ bastısı, osı bir möldirep turğan körkem şığarma adam qanşa qayratkerlik tanıtıp, qaynağan qoğamnıñ qaq ortasında jürse de, oğan Quday janın taza saqtap qalarlıq qawqar beretinin däleldep turğan sekildi.

Aytpaqşı, äñgimemizdiñ basında biz jazwşı Ädil Düysenbektiñ uzın boylı, kelisti kelgen kisi ekenin ayttıq. Sol boyındağı küş-qayrattı bayqağandıqtan da bolar, kitap keyipkerine aynalğan tulğa – Şerhan Murtaza ağamız qalamgerdi «Arharï» dep ataydı eken. Özinen on jas kişi bolsa da dos ta, sırlas ta, şäkirt te, bawır da bola bilgen kişi jazwşığa ülken jazwşınıñ ara-tura «Arqarï, Arqarım meniñ» dep meyirlene til qatwın biz erekşe sıylastıqtan twğan erkeletw dep bildik.

Sirä, bulayşa keyipkeriniñ  qurmetine bölenw – ekiniñ birine buyıra bermegen baqıt. Olay deytinimiz, büginge deyin «Meniñ Äwezovım», «Meniñ Abayım», «Meniñ Jambılım» sekildi dünïeler jazılğan bolsa da, közi tiri tulğa twralı roman jazıp, onı jarïyalaw – tek Ädil Düysenbektiñ ğana qolınan kelgen şarwa.

«Muhtardı Muhtar etken – Abay» demekşi, kitapta bayandalğanday, buqara halıqtıñ qajırlı qayratkerine, qalıñ oqırmannıñ süyikti jazwşısına aynalğan Şerhan twralı jazwğa qumartwşı az bolmasa kerek. Alayda, keyipker beynesi körkemtildi ştrïhtarmen şeber swrettelgen munday romandı jazıp şığw – Ädil Düysenbektiñ ğana mañdayına jazılıptı. Mundağı eñ bastı qundılıq – şındıq. Buğan aqïqattıñ aqtañgeri atanğan Şerağanıñ özi kwä.

Aytpaqşı, qalamgerdiñ  osı bir ornı bölek twındını jazwdı qalay qolğa alğanı da qızıq. Äwelgide biri – basşı, biri – qosşı bolıp, bir redakcïyada qızmet etken ekewi jumıs babımen Jambıl oblısına issaparğa barıptı. Janındağı jwrnalïsiniñ qırağılığı, sezimtaldığı, şınşıldığı men adaldığı süysindirse kerek, redaktor kele-kele onı janınan tastamaytın bolıptı. İssaparğa şıqsa, ertip aladı. Elge tanımal tulğanıñ qasında jürgen soñ jwrnalïst, ärïne, onıñ qır-sırın da bile bastaydı. Eşkimge uqsamaytın söylew mäneri bar, elden bölekşe  ör minezdi tulğamen qatar jürip, talay qızıq oqïğalarğa kwä boladı. Käsibi qalıptastırğan dağdı bolsa kerek, äwelgide Şerhan Murtazanıñ awzınan şıqqan tämsil sözder men qızıqtı jäyttardı türtip ala jürgen. «Bertin kele ağama özi twralı kitap jazğım keletinin aytqanımda, Şerağam:«Qaytesiñ, onı, Arharï!» dep, onşa qolday qoymadı», – deydi qalamgerdiñ özi bul twralı. Äytse de, Ädil ağanıñ osı taqırıpqa qızığwı basıla qoymaydı. Söytip, türli esseler jazıp, üzindilerin baspasözde jarïyalay bastaydı. Qalamdas inisiniñ betalısın bayqağannan keyin ğana Şerhan Murtaza keliskendey, ündemeytin bolğan körinedi.

* * *

Biz äñgime etip otırğan kitaptı jazw ïdeyası «Egemen Qazaqstan» attı qaraşañıraqta twğan. Bir jıldarı basşı bolıp kelip, keyingi jıldarda namıs körmey, qarapayım tilşiler qatarında qızmet etken (bul da kitapta sätti swrettelgen) Şerhan Murtazamen Ädil Düysenbek eki märte qızmettes bolğan. Biraq, qanday jağdayda bolsa da, ağalı-inili jandardıñ bir-birine degen köñilderi sol qalpında qalğan. Şerağañ ülkenmin dep şalqaymağan, Ädil ağamız öz ağası aldındağı kişilik kisiliginen ajıramağan.

Sol kisiligi şığar, avtordıi otız altı jıl bir orında taban awdarmay eñbek etwi. Äytpese, keyin bizdiñ surap-bilgenimizdey, kezinde Ädil Düysenbekke türli deñgeydegi joğarı lawazımdı qızmetterge şaqırtwlar bolğan. Äytse de, «qızmetkermin deseñ, «CK-da» iste, jwrnalïstpin deseñ, «SQ-da» iste» deytin zamanda, şenewnik bolğannan göri, eñbegi adal jwrnalïst bolıp «SQ»-da qalwdı ol özine märtebe sanağan. Osılayşa, 1969 jılı esigin aşqan «Egemen Qazaqstanda» Ädil Düysenbek özi zeynetkerlik jasına tolatın 2005 jılğa deyin qızmet istedi. «Qaraşañıraq» attı kitabınıñ basındağı avtor sözinde «äke ornına – äke, şeşe ornına şeşedey boldı» dep, osı gazetti öziniñ ıstıq uyasına balaytını tüsinikti.

Rasında da, Ädil Düysenbektiñ eñbek kitapşasında osı bir ğana mekemeniñ atı jazılğan. Şerhan Murtazanıñ: «Sağan «SQ» eskertkiş qoyuı kerek» deytini de sondıqtan bolsa kerek.

* * *

Jazwşı Ädil Düysenbek – qadiri bölek qalamger. Onıñ «Qaraşañıraq», «Tergew äli bitken joq» degen şığarmaları är jıldarda Jazwşılar odağınıñ işinara bayqawlarında jüldeli orındar ïelendi.

Bügingi tañda özi qızmet etken qaraşañıraq – «Egemen Qazaqstan» gazetinde qoltañbası qalğan qazaqtıñ ayawlı tulğaları twralı jazıp jürgen qalamger qazir de özine artılğan jawaptı qızmetti abıroymen atqarıp keledi. Onıñ sırtında bastapqıda «Meniñ Şerağam» degen esse türinde jarıq körip, bertinde «Şerağamnıñ şerwi» degen atpen roman bolıp tolıqtırılğan şığarması äli de jetildirilw üstinde. Bul orayda, novellalar türinde bastalıp, derekti romanğa aynalğan, şındıqtan örilgen körkem twındı jazwşı-keyipkermen birge jasap, kemeldenw üstinde dewge boladı.

* * *

Talay jwrnalïstiñ qalamın uştap, atın baptap, alamanğa qosqan Şerhan Murtazanı tereñ tanıp, bile tüskisi kelgender bügin, ärïne, Ädil ağamızdıñ kitabın izdeydi. Biraq, onı oqığandardıñ Şerağadan da jaña twındı kütetini dawsız. Ol küttirgen närse – ülken jazwşınıñ öziniñ qalamdas inisi twralı tolğanısı. Bulay deytinimiz, romanda bayandalğanday, Şerağa inisi twralı bolaşaqta jazam dep, oqırmandı emeksitip qoyğan. Tipti, Ädil inisimen birge ötkizgen künderi twralı bolaşaqtağı jazbasına «Qorday keşteri», «Arıs arwları», «Şardara şağalaları» degen sıqıldı taqırıp qoyatının da aytıp salğan eken…

Kim biledi, onday dünïelerdi de oqıp qalwımız bek mümkin.

* * *

Kezinde zamandastarınıñ köpşiligi balalarınıñ bolaşaqta şen-şekpendi bolwın közdep, orıs mektepterinde oqıtıp jatsa da, Ädil ağamız süyikti jarı – Darïğa jeñgemizben birge ult müddesin attamawğa bel baylağan. Almatıda turğan kezderinde ülken ulı Aydar men qızdarı Eligay, Jazïranı oylanbastan qazaq mektebiniñ tabaldırığın attatıptı. Bügin de sol ul-qızdarınan tarağan nemere-jïenderin de qazaqşa oqıtıp jatır. Eñ ülken nemeresi Aybar – Anglïyada. Wnïversïtetke bïıl tüsti. Osılayşa, balaları öz ana tilinde bilim alıp-aq mañdayı jarqırap, bïikterden körinip keledi.

Ağamızdıñ boyında jwrnalïstïka aydınında jüzip jürgender üşin ülgi bolarlıq erekşe qasïet bar. Ol – azamattıq ustanımğa beriktik, adaldıq, sosın kişipeyildilik pen sıpayılıq.

«Şerağamnıñ şerwindegi»:

«Mağan ne jorıq mindetsip. Şerağam kim, men kim? Ekewmizdiñ aramız jer men köktey emes pe? Ol kisi halıq jazwşısı, memleket qayratkeri, el sıylığınıñ ïegeri. Al, men qatardağı jwrnalïsterdiñ birimin, jaraydı, jazwşı degen atağım bar şığar, biraq jazğandarım ağamnıñ kitaptarınıñ şïregine de turmaydı ğoy. Nemenege şirenem. Qayta ağam qoraş körmey, janına ertip jürgenine qwanbaymın ba?» – degen joldardıñ özi qalamgerdiñ özi qurmet tutqan tulğa aldında ïilip, izet körsetwge eşqaşan da arlanbaytının körsetedi. Bul – ülken kisilikten twğan kişilik.

* * *

«Meniñ Şerağamnıñ» avtorı, mine, osınday tulğa eken.

Qızığı, jazwşı jazwşı twralı jazıp keledi. Aldıñğı bwın ağalarınıñ arasınan özine rwhanï jaqın tutsa kerek, tulğanıñ bolmısın şığarmasına taqırıp etip aldı. Al bügin osı qalamgerdiñ özi 70-ke tolıp otır. Jwrnalïstïkadağı keyingi tolqın – bizder endi jazwşı twralı jazğan jazwşı jayında qalam terbep otırmız. Rwhanï sabaqtastıq, sirä, osılay bolatın şığar…

Näzïra BAYIRBEK

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

20 − four =