PWTÏN AĞZAM

0 109

Osı aptada Resey «jaña eski» prezïdentin ulıqtap, Konstïtwcïyalıq negizde täjin kïgizdi. Taqqa otıra sala jan-jaqqa uşqındağan, aldın ala dayındalıp, äldebir tärtippen uyımdastırılğan jarlıqtar men buyrıqtardan bul kisiniñ öziniñ prezïdent bolatınına kümäni de bolmağanın körsetedi. Jalpı, eşkimniñ de kümäni bolmağanğa uqsaydı.

PREM'ER-MÏNÏSTRLİKTEN PREZÏDETTİKKE

1999 jıldıñ soñğı küniniñ şañqay tüsinde Reseydiñ alğaşqı prezïdenti Borïs El'cïn öziniñ jaña jıldıq quttıqtawında «Men kettim» degeni, «özim» degen sayasatşılardıñ özin tañ qaldırıp, abdıratıp tastadı. Degenmen, bulay etwge eldiñ qordalanğan problemaları men sır bere bastağan densawlıq ekenin barlığımız tüsindik. Ğayıptan payda bolğan mïllïarderlerdiñ olïgarhtıq toptarı, çeşen soğısı, 1998 jılğı dağdarıs, dağdarısı nesi – bankrottıq, «qara seysenbi», qoyşı äytewir, Reseydiñ sol kezde yadrolıq bulşıq etinen basqa ne qalıp edi? Tipti, AQŞ memlekettik hatşısı Madlen Olbrayt, körşimizdiñ bul miskinin körip, «Sibir sïyaqtı bay ölkeniñ tek Reseyge ğana tïesili ekeni – ädiletsizdik! Sibir – adamzattıñ menşigi!» degen ekiuday söz aytıp qalğanı ras. Reseyge «jayaw äskerletip» kirip kelwge tek joğarıda aytılğan yadrolıq qarwlardıñ kedergi bolğanına bul künderi sarapşılardıñ köbi kelisedi.

Endeşe, Vladïmïr Pwtïnniñ juldızı janğan sät, twra jaña ğasırdıñ alğaşqı küni dewge boladı. Köp sözge üyirligi joq, tasadağı klerk rölindegi prem'er-mïnïstr äp-sätte prezïdenttik orıntaqtı zañdastırıp ala qoydı. Pwtïn tulğasında Batıstıñ üreyi men qanday da bir tärtipti sağınğan halıqtıñ ümiti aqtalğanı anıq. Vladïmïr Vladïmïrovïçtiñ alğaşqı prezïdenttik merzimindegi 5 körnekti äreketin atap ötsek.

1. Olïgarhïyalıq toptardı sayasatqa ıqpalınan ayırw. Pwtïn bïlikke kelgende, twra Kreml'ge kserokstıñ qorabına aqşa salıp aparıp, para beretin künder alayaqtardıñ közderinen bulbul uşıp, bïliktiñ zayırlığı qayta ornadı dese boladı. «El'cïnge jeke özim araq quyatınmın» dep bösetin olïgarh Borïs Berezovskïy men sol tektes – «prïvatïzacïya» dep atalatın qandı oyında äbden bayığan tulğalar sayasattan şettetildi. Köptegen jekeşelendirw nätïjeleri qayta qaralıp, qajet jağdayda – türmege toğıtılğandarı da boldı. Roman Abramovïç, Oleg Derïpaska, Mïhaïl Prohorov, Vïktor Veksel'berg sïyaqtı «ımdı» tüsingen qarjı alpawıttarı jönine qaldırılıp, Berezovskïy sïyaqtılar şetelge qaştı.

2. Çeşen mäselesiniñ «şeşilwi». Küşpen bolsa da, turpayı bolsa da. Qap tawı mäselesinde Batıstıñ, paraqorlıq äbden meñdegen äskerïlerdiñ jäne qara halıqtıñ ortasında äri-säri küyde jürgen El'cïnniñ batılsızdığına nükte qoyıldı. Tawlı aymaqtardağı lañkesterdiñ qosındarı ayawsız bombalanıp, qala işindegi partïzandıq soğıstar da «köşeni tübirimen qosa japırw» arqılı öşirildi. Ärïne, beybit turğın şığındarına kelsek, munı kümändi jeñis dep atawğa da bolatın şığar. Biraq bir närse anıq: çeşen mäselesi kün tärtibinen tüsip qaldı.

3. Larï Kïngke berilgen jawap. 2000 jıldıñ 12 tamızında Barenc teñizinde batıp ketken K-141 «Kwrsk» atom süñgwir qayığı, prezïdent tulğasındağı Pwtïnge alğaşqı awır sınaqtardıñ biri boldı dese boladı. Qutqarw jumıstarındağı sätsizdikter men şetelden kömek surawğa asıqpawı Pwtïnge abıroy äpermegeni anıq. Osı künderi prezïdenttik eñbek ötili äli bir jılğa da tolmağan Pwtïnge, CNN-nıñ awzı dwalı jwrnalïsti Larï Kïng suraq qoydı:
– Sonımen, Reseydiñ bul qayığına ne boldı?
Pwtïn:
– Ol batıp ketti.
Bul azdap cïnïzm lebi bar jawap bir jağınan älemdik qawımdastıqqa – jaña prezïdenttiñ batıl äreketterden qaşpaytının, eşqanday täsildi qoldanwdan ayanıp qalmaytının, älemdik sayasï jırtıstan öz ülesin oñaylıqpen bermeytinin añğarttı. Keyin solay boldı da.

4. Ewrazïyalıq Ekonomïkalıq Odaq. Elbasımızdıñ sonaw toqsanınşı jıldarda-aq usınıp jürgen Ewrazïyalıq ïntegracïya ïdeyasın El'cïn sözbuydağa salıp, jürip alğanı ras. Üzilip qalğan şarwaşılıq-öndiristik baylanıstardı qayta jañğırtw ïdeyasına däl osı Pwtïnniñ tusında jan bitti. Qazir Qazaqstan üşin eñ bolmağanda kepildi narıq awmağı qalıptastı dewge äbden boladı.

5. İşki sayasat. Pwtïnniñ bïlikke kelwimen köptegen sayasï reformalar jüzege asırıldı. Aldımen, Dwmadağı partïyalar irilendirilip, oñtaylandırıldı. El'cïn tusında «jergilikti kinäzderge» aynala jazdağan aymaqtıq gwbernatorlardı da tuqırttı. Äytewir, «argentïndik ädis» nemese «çïlïlik jol» sïyaqtı sayasï-ekonomïkalıq täjirïbelerge tosqawıl qoyılıp, eldi äkimşilik- şarwaşılıq basqarwdıñ burınnan jaqsı tanıs ädisi qayta qolğa alındı.

Ärïne, jetistikterge birjaqtı bağa berwge bolmas. «Munaydıñ arqası» nemese, tipti, «qanmen kelgen jetistikter» degen bağalar da bar. Biraq bir närse anıq: «Federacïya birneşe usaq memleketterge ıdırap ketpes pe eken?» degen el'cïndik däwirdegi küdik seyildi.

PREZÏDENTTİKTEN – PREM'ER-MÏNÏSTRLİKKE

Resey sïyaqtı alıp eldi 8 jıl basqarğan adamnıñ memlekettiñ özinen keyingi sayasï beynesi mazalamawı mümkin emes. Pwtïn de solay. Bir jağınan, qazirgi sayasat älemi – bïlikti orta ğasırlardağıday senimdi muragerge tapsırıp, qalğan ömiriñdi sayatşılıq qurıp, estelik jazwmen ötkizwge murşa bermeydi. Degenmen, özinen keyin Medvedevtiñ Prezïdentikke kelwi – ondaydıñ qazir de mümkin ekendigine meñzegendey.

2007 jıldıñ ekinşi jartısınan bastap, «taq muragerligine» jarıs bastaldı dese de bolğanday. Jüzden jüyrik şıqqandar sol kezdegi Qorğanıs Mïnïstri Sergey Ïvanov pen Dmïtrïy Medvedev boldı. Pwtïn bul eki kandïdattı jarıstırıp qoydı desek te boladı. Ekewine de ulttıq jobalar sïyaqtı «üy tapsırmasın» berip, ayañdarın añdadı. Nätïjesinde byurokratïyalıq-apparattıq oyındarda täjirïbesi moldaw Medvedev ozdı. Derew, tipti, avtomatïzm deñgeyine jetkizilgen saylaw uyımdastırılıp, Medvedev äp sätte prezïdentke aynaldı.

Biraq Pwtïnniñ «uzın qolı» bïlikti Medvedevke tutastay tapsırıp ketti desek, ağattıq bolar. Bul, äsirese, Gürjistanmen 8 kündik soğıs kezinde ayqın körindi. Reseydiñ barlıq äreketterinen burınğı zañger Medvedevtiñ emes, burınğı KGB polkovnïgi Pwtïnniñ sayasï erki esip turdı. Al, «burınğı çekïst» degenniñ bolmaytının biz tağı bilemiz.

Tap keşegi Sïrïya boyınşa BUU qararın bekitpey, AQŞ-tı ızağa bwlıqtırğan Reseydiñ sırtqı sayasatınan da pwtïndik qaysardı kördik. Medvedevtiñ Batıstıñ «Zımıranğa Qarsı Qorğanıs» bağdarlamasın qïlı şırğalañğa salıp, birese – oqpanı birneşe bölikke bölinip uşatın zımıran jasawğa pärmen berip, birese Qïır Şığısta kezekti zımıran sınağın ötkizgeninen de pwtïndik aybındı bayqadıq. Wkraïnamen «gaz şayqası», Ewropanıñ «NABUCCO» gaz tasımalı jobasınıñ «qazası», barlığı, barlığı da – osı tört jılda nağız bïliktiñ Prem'er-mïnïstr Vladïmïr Pwtïnniñ ıqpalında bolğanına meñzeydi.

PREM'ER-MÏNÏSTRLİKTEN – PREZÏDENTTİKKE. SOÑĞI RET PE?

Konstïtwcïyanıñ «Bir adam eki retten artıq qatarınan prezïdent bola almaydı» degen babınan sınıq tawıp, Konstïtwcïyalıq Keñeske: «qatarınan bolmasa da, arasına bir adam salıp bolatın şığar?» degen suraw salıp, oñ jawabın alğan Pwtïn mine, osı aptada üşinşi ret Prezïdent bolıp otır.

Jalpı, käsibï sayasatşı emes, körşi eldiñ sayasï ömirin gazetten ğana oqïtın oqırmannıñ öziniñ, Pwtïnniñ qayta keletinine sol 2008 jılı-aq kümäni bolğan joq. Biraq bul jäyttiñ mäni äygili «bïlikte tek taz ben şaştı adamnıñ almasıp otırwı» sïyaqtı saqaldı äzilden äride jatqan sïyaqtı. Bïlik Pwtïnge nege kerek? Äbden bayu üşin be? Memlekettik qayratker üşin usaqtaw is sïyaqtı. Bïlikqumarlıq pa? Jasalıp jatqan is-şaralar jay ğana bïlikqumarlıqtıñ meyirin qandırw üşin tım köp sïyaqtı. Endeşe, qalatın jawabımız – alısqa baratın äldebir memlekettik strategïyanı jüzege asırw üşin sïyaqtı. El'cïn tusında şayqalıp ketken memleket negizderin endigäri tek memleketşil adamğa tapsıratınday jüye qalıptastırw kerek. Äytewir, osı qızmeti Pwtïnge tek jalaqısı üşin unamaytını anıq.

Soñğı onjıldıqta antïpwtïndik te, pwtïnïstik te toptar äbden qalıptasıp bitken edi. Batıstıñ medïareswrstarına «jaña dem» berilip, körikter qayta ürlenip jatır. El işindegi oppozïcïya da narazılıqtıñ qarabayır köşede turıp baqırw türinen jaña ädisterge köşken sïyaqtı. Tağılğan keybir ayıptarğa nazar awdarwğa turarlıq. Reyderlik bïznes. Şïkizattıq öndiris. Pravoslavïe dinin küştep tañw. Unap turğan joq. Biraq birnärse anıq: tek osı Pwtïn tusında ğana postkeñestik nusqadağı Reseydiñ kürek tisi şığıp, sayasï sawdalaswdı üyrendi. Al, älemdik sayasï ahwal talap etse, Pwtïn törtinşi merzimge de «sıltaw» taba alatın türi bar. Eñ bolmağanda, onıñ bedeli men talantı sonday oyğa jeteleydi.

Qazaqstan üşin de Pwtïn öte-möte ıñğaylı tulğa desek te bolğanday. Kezinde Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ Ewrazïyalıq Odaq ïdeyasın qoldağan Pwtïn, endigäri ïntegracïyalıq ürdisterdi jedeldetpese, bäseñdetip almaytın sïyaqtı. Öndiris ädisi, eñ bastısı, onıñ rentabel'dik körsetkişi şamalas elderimiz üşin 180 mïllïonğa jwıq halqı bar narıq köptik etpeydi. Onıñ üstine, älem beymaza küydiñ jaña satısına köşip jatqanda, körşimizde äkimşilik basqarw jüyesi saqtalğanı payda köp tärizdi: el'cïndik nusqadağı demokratïyalıq Resey älsizdew körindi. Buğan qosa, Reseydiñ Şanhay Intımaqtastıq Uyımınıñ iri qurıltayşısı ekenin jäne Ujımdıq Qawipsizdik Kelisimi Uyımınıñ birikken ştabınıñ basşısı ekenin esepke alsaq, Elbasımızdıñ «qawip oñtüstikten bolwı mümkin» degen boljamınıñ ayasında bizderge seriktes bolwdı tağdırdıñ özi jazğan sïyaqtı.

Erlan OSPAN

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

3 × 5 =