ӨЗІҢЕ БАҒА БЕРУ – ОСАЛДЫҒЫҢДЫ МОЙЫНДАУ

0 248

Жанат Әскербекқызы, ақын, филология ғылымдарының докторы

– Ақынның тағдыры қашанда оңай болмаған. Ал, өлең деген дүние – ақын жанының айнасы. Демек, ақынның тағдыры өзінің өлеңдерінен көрініс береді дегенмен келісесіз бе?
– Кез келген шығармашылық адамының тағдыры өзінің шығар­ма­ла­рында бейнеленеді. Қайбір мық­ты ақындардың пікірлерін алып қа­расақ, ақындар өзінің шығар­мала­рында өзін жасырып қала алмайды дегенді айтады. Ол қандай бағытта болсын, ақын шығармаларынан әй­теуір өзінің болмысы көрініс бере­ді. Бәрібір қаламгер өзінің туын­ды­сынан алшақ кете алмайды. Белгілі дәрежеде ақын өзінің тағды­рымен тығыз байланыста. Ішкі түйсігі мықты дамыған ақын өзінің тағды­рын өзі болжай алады. Мысалы, Михаил Лермонтовтың «Біздің заманның қаһарманы» («Герой нашего времени») деген шығармасы бар, ақын Жұмағали Саин қазақ­шаға аударды. Сондағы Печориннің тағдыры Лермон­товтың тағдырымен тікелей байланысты болған. Печорин атылып өледі ғой шығармада, кейіннен көп ұзамай Лермонтов та Мартыновтың қолынан қаза тапты. Оның да ажалы оқтан болды. Сондықтан ақын өз тағдыры туралы айта алмаса да, өлеңдерінің тағдыры өзінің тағды­ры­мен байланысты болып жатады. Мұндай жағдай орыс ақыны Нико­лай Гумилевтің тағдырына да қатысты.

– Ақынның өлеңінде ең алдымен мұң болады. Сіздіңше ақын­ның мұңы деген не? Оның түсі қандай болады?!.
– Орыстың ұлы ақыны Александр Пушкин «Егер ақынның қайғысы болмаса, ол ақын емес» дейді. Өлең деген ақын санасының түкпіріндегі өмірдің өткіншілігіне деген өкініш. Демек, поэзияда мұң мен шердің болуы – заңды нәрсе. Жалған ұран мен жалған айғай­дан нағыз өлең тумайды. Поэзия деген адам жан дүниесінің қат-қа­бат құбы­лыс­та­рының қақтығысы, көңіл күйдің алмасулары сияқты нәр­селер. Оның атқаратын негізгі функ­циясы сондай.

– Ақын өлеңді кім үшін жазуы керек. Халық үшін бе, әлде өзі үшін бе?!. Сіздер әдебиетке қандай мақсатпен келдіңіздер…
– Кереметтей халықты ойладық десек, өтірік болады. Бірақ халықтық ұғым деген нәрсе санамызда болды. Мен Желтоқсан оқиғасына қатыстым. Сонда бізге тәуелсіздік деген ұғым өте қымбат еді. Ол ата-бабалардан қанымызға сіңген қасиет болғандықтан, жадымыздан өшкен жоқ. Бірақ халық үшін жаздық деп өтірік айта алмаймын. Халық үшін еңбек еткен тұлғалар бар қазақта, бірақ олардың еңбектерін билік идеология құралы ретінде пайдаланды кезінде. Мысалы, жыраулар поэзиясын алыңыз. Олардың поэзиядағы қызметтік функциясы сан-салалы болды. Біздің заманымызда әдеби қызмет басқаша сипатқа ауысты. ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырда орыс әдебиетінің «күміс ғасырын» қалыптастырған Александр Блок, Осип Мандельштам, Николай Гумилев, Анна Ахматова, Борис Пастернак, Марина Цветаева сияқты ақындар жаңа поэтикалық ізденістерге барды. Ол бізде Абайдан басталып, Мағжан Жұмабаев пен Ілияс Жансүгіровтің дәуірінде болған. Яғни, олар өзінің шығар­ма­шылық пози­циясын бас­қаша көз­қараста білдірді. Негізі қазақ әдебие­тінде шығар­машылық экспе­ри­ментті Мағжан жасады. Ол қазақы дәстүр мен еуропалық дәстүрді шебер ұштастыра білді. Бұл дәстүр тоқса­ныншы жылдары Нұрлан Мәукенұлы, Ертай Ашықбаев, Светқали Нұржан, Марал­тай, Гүлнәр Салықбаева сияқты мықты ақындардың шығар­ма­шы­лығында көрініс тапты. Бұ­лар­­дың шығар­маларында ұлттық және елдік мәселелердің белгілі дәре­же­де көрініс тапқаны рас. Шын мә­ніндегі халықтық күрес ақын­ның шығар­машы­лығында көрі­неді. Ал енді жалған образға кіріп алып халықты ойлаған болу әде­биет­ке кері әсерін тигізеді. Шын ақын ештеңені қабылдамайды. Мағжан да, Николай Гумилев те қоғам­­мен сыйыспаған ақындар. Мағжан­ның «Қызыл тіл, қолым емес кісендеулі, сондықтан жаным күйіп жанады да» дегені сондықтан. Олар­ды қоғам да қабылдаған жоқ. Менің өзім поэзияны саясатқа айнал­дыруға қарсымын. Ал енді есіміз­ді біліп, етегімізді жаба баста­ған кезімізде халықтың өтке­ні, тари­хы­мыздағы ақтаңдақ беттер­ді ашу сияқты мәселелер бойынша бел­гілі дәрежеде жұмыс жасадық. На­рықтық кезеңнің қиын­ды­ғын жү­регінен өткізіп, жақсы шығарма­лар жазып жүрген қалам­герлер де бар.

– Жаңа ғасырдың жаңашыл әдебиеті қалыптасты ма? Кейінгі толқынды қазақ өлеңіне өзгеріс әкелді деп есептейсіз бе?!.
– Жалпы, әдебиетке қызмет ететіндер бар да, өзіне әдебиетті қызмет еткізгісі келетіндер бар. Кейбіреулер шын әдебиеттің азабынан қашып, өзіне жарнама жасауды ғана көздейді. Олар сол арқы­лы керемет ақын, не болмаса жазу­шы болып көрінгісі келеді. Оның негізі шын талантқа керегі жоқ. Оның ар жағында ешқандай әдебиет болмайды. Мысалы, тарихи таным мен философияны түгел меңгерген адамның өлеңі қара­пайым адамға түсініксіздеу болуы мүмкін. Ал енді солай болмай тұрып, танымы мен білігіне қарамай түсі­нік­сіздеу жазамын дегендер поэ­зияны ақсатып тастайды. Ал атақ­құмарлық, даңққұмарлық, өзіне жар­нама жасағыштық жақсы қасиет емес. Содан келіп өзін бірінші ақынмын деп есептейтіндер болады. Мен Тыныштықбек сияқты өзіндік серпін әкелген ақындарды әр буыннан санап бере аламын. Әдебиет солай дамиды. Бірақ қай ақын болса да поэзияны түгелдей төңкеріп тастаған жоқ. Төңкеріс деген – әдебиетте бұрын-соңды ешкім айтпаған сөзді айту. Ал, ондай сөз әлі айтылған жоқ.

– Бір кездері ақын Өтежан Нұр­ғалиев Абайды «Пушкиннің көшір­месі» дегенді айтты. Ал, Есен­ғали Раушанов «Әйелден ақын шықпайды» деді. Бұл не сонда, мінез бе?!. Өлеңдегі мінез туралы айтыңызшы…
– Әр ақынның өзінің танымы бар. Біреуіміз керемет деп қабылдаған дүниені екінші біреуіміз қабылдамауымыз мүмкін. Қоғамда таңғалдыратын көзқарастың болуы – заңды нәрсе. Өйткені ол қайшылықты пікір тудыра алмаса, несіне шығармашылық иесі болады? Мінез деген ақынның ішкі таны­мынан туындап жатады. Кейбіреу­лер өтірік мінез көрсетеді, бірақ оның өтірік екені білініп қалады. Егер Өтежан ағамыздың әлгі сөзіне келетін болсақ, ол оны бір қайшы­лық­ты көзқарас тудырайын деп айтқан шығар. Мүмкін ол кісі орыс үшін Пушкин қандай болса, қазақ үшін Абай да сондай деген нәрсені айтқысы келген шығар. Ақын­дар мінезді болатындықтан тен­тек­тік­пен талай нәрсені айтуы мүмкін. Бірақ ол сөздердің астарына үңілгеніміз дұрыс. Ал енді Есенғалидың әлгі сөзі «От басы, ошақ қасы» деген түсінік емес қой. Шынымен, адам өзі әйел болып жаратылса, оның өзі оңай емес, ал оның үстіне ақын болса, не болады ол? «Әйелден ақын шық­пай­ды, биші не күйші болмаса» дейді Есен­ғали. «Өлең жазатын қыз­дар­ды, аяймын іштей дегенмен» дейді тағы. Мұн­дағы мәселе әйелдерді кемсіту емес, ой одан да тереңде жатыр. Менің өзім әйелдер поэзиясы дегенге қарсымын. Әдебиет­те жыныс бол­майды. Бірақ, қазақ әдебиетіне, қазақ өлеңіне әйелдер­дің сіңір­ген еңбегі туралы дүниені ойлап жүрмін. Бір кездері Сара Тастан­бек­қызы «Байеке, күні құрысын ұрғашының, билігі болмайды екен бір басының» деп жырлады. Өзі келбетті әрі талант­ты Сара заманының құрбаны болды. Ақындық мінез талантты адамдар­дың барлығында да болады. Бірақ, мінездің әртістік емес, табиғи болға­ны дұрыс. Мысалы, кез келген ақын бір сөзді айтса, оның астарына алды­мен үңілу керек. Сөз деген текке айтыла салмайды. Әдебиеттің айнала­сында жүрген кейбір жас­тардың мені қынжылтатыны, болмашы бір нәрсені дау-дамайға айнал­дырып жатады. Танымал аға-апала­рымыз­дың адресіне айтылып жата­тын қисынсыз сөздері болады. Сонда деймін, қазақтың қазақ­шы­лығы қайда?!. Жас қой, үлкен­ді сыйласын. Егер олар айт­қан­дай, үлкен буын сұмырай болса, оңбаған болса, әдебиетте неге жүр? Үлкен ағаларымыз да, апаларымыз да шығармашылық тұлға ретінде қалыптасқан адамдар ғой. Сондықтан жастарға ақындық мінез қалыптастыру үшін үлкен ізде­ніспен қатар, көшелілік те керек. Өзін бірінші ақынмын деп есептеу, өзіне-өзі баға беру – өзінің осалдығын мойындау.

– Сіз Оралхан Бөкейдің, Есен­ғали Раушановтың шығарма­шылығы туралы ғылыми еңбек­тер жаздыңыз. Сонда біз мұны сізді өлеңнен кетті деп түсінейік пе, әлде…
– Жоқ, мен өлең жазамын. Мен баяғыдан бері айтамын, «Егер өлең мені тастап кетпесе, менің өлеңді тастайтындай жайым жоқ» деп. Негізі өлең жазамын, бірақ оларды жариялауға аса құлқым жоқ. Ақ қағазға түскен дүние кейде көңіліңнен шықпай жатады. Мен сөздің киесінен қорқамын. Сондықтан кез келген газетке, тіпті интернетке өлеңдерімді тықпалай беру – мен үшін жат нәрсе.

– Кеңес өкіметі кезінен бас­тап аударма мәселесі қазақ әдебие­­тін­де бар. Бүгінгі таңдағы аудар­ма мәселесі туралы айтып өтіңіз­ші…
– Армян халқында қалыптасқан дәстүр маған өте ұнайды. Кеңес өкіметі он бес одақтас республика болды ғой, сонда сол мемлекеттерге армян жастары барып оқиды екен. Мақ­саттары – аудармашылықты оқытады. Сол дәстүрді бізге де қалыптастыру керек. Бізде кәсіби көркем аудармашыларды дайындайтын орталық қажет. Иә, мен де аударма мәселесімен біраз айналыс-тым. Еуропаның классикалық поэзиясын аудардым, ХХ ғасырдағы Еуро­па және орыс ақындарының шығар­ма­лары жинақталған кітап­ты құрастырдым. Қазақтың жақсы ақындары сол кітаптардағы дүниелерді аударды. Мейірхан Ақдәулетұлы Анна Ахматованы, Светқали Нұржанов Артюр Рембоны, Гүлнәр Салықбаева Марина Цветаеваны, Николай Гумилевті мен болып қазақшаладық. Аудар­маның бір қасиеті – әдеби-рухани сабақтастықты жетілдіреді. Дүние­жүзінің озық үлгілерін өз поэзиямызда қалыптауға мүмкіндік береді. Жазушы, аудармашы Кеңес Юсуп ағамыз да жастарды аудармаға үйрететін мектеп ашу жөнінде ұсыныс білдіріп жүр. Ең алдымен жастарға тіл үйрету керек. Кем дегенде он аудармашы дайын­дасақ, әдеби аударма тағы да жаңа биікке көтерілер еді. Ол бір жағы қазақ әдебие­тінің әлемдік дең­гейге шығуына өз септігін тигізе­ді деп ойлаймын. Ең бастысы, еңбек ету керек. Дәл қазіргі жағдай­да аударма мәселесі оңып тұрған жоқ. Жеткі­ліксіз. Егер біздер жақсы жұмыс жасасақ, еткен еңбек ешқашан далада қалмайды. Мемле­кет­тің қаржысына кітап болып басылып шығады, шығып та жатыр. Ол бәрібір ұлттың игілігіне айналады. Мен жапон ақындарының поэзиясын аудардым. Ол «Сакура гүлде­генде» деген атпен кітап болып шықты. Бұл кереметтей аудар­ма болмаса да, әйтеуір жапон поэ­зия­сы­ның негізі аудармада сақталды. Сондықтан, аударма – әдебиеттегі ең өзекті мәселелердің бірі.

Хамит ЕСАМАН

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

4 × four =