«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Ötkennen sır kümbirletken

Qoğam belsendisi, ardager ustaz Erkin Däweşulı – 80 jasta

0 21

Kewdesi sıldırlağan sırlı ağamen Astana qalası ardagerler keñesiniñ keñsesi jayğasqan mekende tanıstıq. Jası kelse de «sırlı ayaqtıñ sırı ketse de sını ketpegen» el ağasınıñ jüris-turısı şïraq, sözi naq, oyı ayqın. Äw basta, «ülken adam oyı şırmalıp mardımdı ne aytar eken dersiñ» dep ardagerler keñesiniñ qızmetkeri Amangeldi Äşirovke «jüzdessek boldı, bir bes-on mïnwt tildesip qalayın…» degen oyımnıñ, «ä…» degennen bıt-şıtı şıqtı. Onıñ üstine bügingi gazet-jwrnaldardı oqïtın, ağa urpaqtıñ ötken jolı men tındırğan isine marqayıp nazar awdarar oqırmandarımız, äsirese, jastarımız az ğoy dep köñilsiz kelgen edim.Qara qol sömkesinen tört-bes kitaptı birinen soñ birin aldıma jayıp saldı. Meniñ atı-jönim Erkin Däweşulı dep bir qoydı da, ile äñgime jelisin jañağı kitaptarğa awıstıra jöneldi. Avtorı, şığarwşı-demewşisi de – özi. Olay-bulay bultarwğa, janama suraqtar qoyuğa mende de murşa bolmay jañağı kitaptardı paraqtay jöneldim. Jüyelilik pen birizdilik bayqalatın, aytar tuşımdı oyları añğarılıp qalğan, keybiri, tipti, on jeti jıl zerttewmen jarıq körgen dünïelerdiñ tarïhı äwperimde meni tañğaldırıp ta, qızıqtırıp ta jetelep äketti. Olar jayına keyinirek toqtalıp, ömir özeninen eriksiz ağıp emes, asaw tolqındardı buğaqtap öz ırqına köndirgen keyipkerdiñ özine burılayıq.
2019 jıldıñ 8 qazanında 80 jastıñ señgirine şıqqalı otır­ğan Erkin Däweşulı – Aqmola oblısınıñ tabïğatı körkem, strategïyalıq damw mümkinşiligi mol Aqköl awdanındağı Amangeldi awılınıñ twması. Qarapayım otbasınan tärbïe alğan, keyin muğalim, mektep dïrektorı, Sileti awdandıq partïya komïtetiniñ ügit jäne nasïhat, Aqköl awdandıq oqw bölimderiniñ meñgerwşisi boldı. Waqıtpen birge mosqayıp büginde zeynetkerlikke jetken onı qoğammen bite qaynasıp, odan qol üzbegen nağız ulttıq qanıqtağı patrïot dep tanïdı. Eñbek jolın alğaş osı awdanda bastağan onıñ aralaswımen qazaq mektepteri men balabaqşalar birtindep aşılıp, büginde mektep sanı 7 taza qazaq, 14 aralasqa jetti.
Zeynetke şıqqanğa deyin osı öñirde joğarıda aytıp ötkendey, jawaptı qızmetter atqarğan onıñ aytarı az emesine tizilgen kitaptarı ayğaq. Tipti, özi de qalamdı janına qalay serik etip alğanın bayqamay da qalğan ispetti.
2002 jıldan beri Astana qalasınıñ turğını. Basşı-ağartwşı-ustazdıq qızmettegi eñbek ötili elw jeti jıl E.Däweşulı äli de belsendi qızmet etwde. Astana qalasındağı «Şarapat» älewmettik qızmet körsetw ortalığında ştatqa kirgizilgen tuñğış psïholog bolıp, 2016 jılğa deyin küyzeliske tüsken jandardıñ janına jalaw bola bildi. Odan soñ da qarap otıra almay, «Kewdesi jaqsılardıñ altın sandıq» degenindey, ardager ïdeolog qolına qalam alıp, ulttıq ïdeologïya jaylı, tarïh qoynawındağı «meni kim jarıqqa alıp şığar eken» dep sarğayıp kütip jatqan osı öñirdiñ nebir tulğalarınıñ erlikke para-par qızmeti jaylı qalam tartıp, birqatar baspasöz ujımdarımen tığız baylanıs ornattı. Olardıñ qatarında respwblïka deñgeyindegi «Astana aqşamı», Aqmola oblıstıq «Arqa ajarı», awdandıq «Aqköl ömiri», «Ardager aynası», el gazeti «Egemen Qazaqstan» redakcïyaları bar. Aytwınşa, «EQ» gazetinde «Älippe neden ayıp­tı boldı?» taqırıppen kölemdi maqala jarïyalanıp, köp keşik­pey sol kezdegi bilim mï­nïstri­niñ «älippeni oqıtamız» degen habarın estip, soğan meniñ de bir kişkene bolsa da septigim tïgen bolar dep qwanğanı bar. «Astana aqşamı» gazetiniñ qurmetti tilşisi. Özimizge tanıs Qazaqstan Jwrnalïster odağınıñ kwäligin de qujattarı arasınan közimiz şalıp qaldı.
Tarïhtıñ törinen layıqtı ornın ala almay jürgen – soltüstiktiñ birneşe oblısın Reseydiñ quramına ötkizbewge janın salğan añız tulğa Jumabek Täşenev, jerlesteri general Sağadat Nurmağambetov, qazaq ädebïetiniñ, jalpı körkemsözdiñ maytalmanı, jaq pen tilge süyengen şeşeni, mädenïet pen öner professorı Tursınbek Käkişev jaylı toptama jïnaq, al on jeti jıldan beri tınbay izdenip, jan-jaqpen habarlasa jürip tağı bir jerles jazwşı-şejireşi Jayıq Bekturov jaylı 2013 jılı «Janı jaysañ, Jayıq ağa» attı kitap şığardı.
Mäşhür Jüsip jolın qwğan şejireşi-zerttewşi, stalïndik qwğın-sürginniñ zardabın tartqan Jayıq Bekturovtıñ ömir jolı sïpattalğan bul kitaptı mektep bağdarlamasına engizw jöninde usınıs bilim mïnïstrligine suranıp-aq tur. Osı kitaptı basşılıqqa ala otırıp, öz öñiriniñ er esimin jas urpaq sanasında qaldırw maqsatında onıñ twğan ayı – qazan ayın är jıl sayın «Jayıq Bekturov ayı» dep ja­rïya­lağan aqköldikter endigi waqıtta osı ürdisti dästürge aynaldırsa ïgi.
Qazaq jeriniñ qay puşpağında bolmasın repressïyağa uşıramağan azamatı kemde kem. Solardıñ biri öziniñ twğan awılı Amangeldini 1938-1945 jıldarı basqara jürip, jalanıñ qurbanı bolğan Bäwke Qulmağambetovti de keyinnen aqtap alwğa köp küş salıp, kwälik qağazın qızı Qapanğa tapsırıp äwlet alğısına bölendi. Jäne de osı izdestirw jolındağı eñbegin tayğa tañba basqanday etip, «Awılımdı sağındım» /2009 j./, «Bir ğasır» /2011 j./ attı derekti kitap etip şığarıp, onı da tegin taratıp beredi.
Ol oqw-ağartw salasında, memlekettik til sayasatınıñ damwına, jas urpaqtıñ patrïottıq tärbïe alwına isimen de, sözimen de tikeley aralaswımen qosa, respwblïkalıq jäne jergilikti baspasöz betterinde älewmettik mäselelerge qatıstı problemalıq maqalalar jarïyalap turadı. Bul turğısında Erkin Däweşulı bılay dep oyın jalğadı.
– Gazetter arqılı twğan elim Amangeldi awılınıñ mäselesin köterip otıramın. Ötken jıldıñ ayağında «Arqa ajarı» gazetinde «Keleşegiñ ne boladı, Amangeldi?» degen kölemdi maqala şıqtı. Şındıq basşılarğa unamaydı, sonda da sonıñ bäri halıq üşin kerek dep tabandılıq tanıtamın. Keleşek urpaq tatw-tätti, bay-baqwattı bolsın. Sol jolda eñbegimdi ayamaymın. Qanşa ömir süremin, sonşa orın alğan keleñsizdikpen küreswge dayınmın. Qazir Sağadat Nurmağambetovtiñ awılı dañqtı jerlesimizdiñ atına say bolwı üşin turğındarımen birlese biraz şarwa atqarıp jatırmız. Özimdi şïraq realïst sezinetin mağan qanday is bolsın alğa tartıp, ilgeri qadam jasawğa qulşındıratın meniñ otbasım – 56 jıl qol ustasıp kele jatqan jan jarım Hamïla men balalarım. Ömirge degen qulşınısım da, osı jasımda tïttey de bolsa qoğamğa payda tïgizsem degen nïe­tim de – ıntımaqtı otbasımnıñ arqası.
Otbası jaylı söz bol­ğanda ol aldımen qosağın erekşe iltïpatpen tilge tïek etedi. «Zayıbım Hamïla Qulbekqızı ekewmiz 1963 jılı otbasın qurdıq. Qarağandı pedagogïkalıq ïnstïtwtınıñ tülegi, ekewmiz de bilim salasınıñ üzdigimiz. Eñbek ötilimizdi qosqanda barlığı – 114 jıl.
Altı bala tärbïelep ösirdik. Bäri de joğarı bilimdi. Bir balamız – käsipker, törtewi – joğarı lawazımdı qızmette, tağı biri – JOO-da ustaz. Bäriniñ de joğarı ğılımï-ataq şeni bar.
Nemere – on, şöbere – birew. Birewi N'yu-Yorkte bas konswldıñ orınbasarı, ekinşisi – Malayzïyada qızmette, üşinşisi – Mäskewde halıqaralıq qatınastar ïnstïtwtında, qalğandarı da öz qalawımen bilim alıp jatır» deydi Erkin Däweşulı.
Elbasınıñ arnayı Jarlığı­men belgilengen bïılğı mawsım ayında altınşı ret ötkizilgen otbasılıq qundılıqtardı nasïhattaytın Astana qalalıq
«Mereyli otbası» bayqawındağı 70 otbasınıñ işinen jüldeli ekinşi orındı Däweşulınıñ otbası jeñip aldı. Nemeresi Ïbrahïm, şöberesi Alara erekşe közge tüsti. Manağı üsteldiñ şetinde jeke qoyılğan qoñır qızğılt barqıtpen tıstalğan fotoal'bomnıñ işine jasırğan sırı osı eken.
Salawattı ömir saltı – onıñ ejelgi dosı. Jas ulğayğan adamda, ärïne, ıñqıl-sıñqıl boladı, tipti, ömirge qawiptisi de qatar jüredi. Bäri köbine adamnıñ özin-özi kütwine, «saqtansañ saqtalarsıñ» degendi esten şığarmawına baylanıstı. Tañğı altı jarımnan turıp qarapayım jattığwlar jasap, salqın swlı ormalmen deneni ısqılap, ile-şala skandïnavalıq qos tayaqpen ortalıq demalıs sayabağınıñ işindegi jayaw jolmen oñ mıñ qadam bir şaqırım ölşemimen 6,5 kïlometr jürip ötwi ädetke aynalğan. Odan soñ bes kün ata-äjesinde bolatın nemeresin gïmnazïyağa şığarıp salıp, tañğı şäyğa otıradı. Endi birde «Jastar» sarayındağı basseynde maltıp jürgeni. «Täni sawdıñ – janı saw». Jılına eki ret zayıbı Hamïlamen emdew-­sawıqtırw şïpajayına baradı. Al bos waqıtınıñ bärinde kestelengen oyların aq qağaz betine tüsirwden jañılmaydı.
Ulağattı pedagog Erkin Däweşulınıñ 2011 jılı jarıqqa şıqqan «Bir ğasır» attı kitabı nazar awdararlıq dünïe eken. Otbasılıq asıl mura dese de boladı. Bul kitapta avtor öz äkesi Däwletbekten /Däweş/ bastalğan otbasılıq ömir arqılı tolıq bir qoğamnıñ – bir ğasırdağı basınan ötken sayasï, ekonomïkalıq, älew­mettik jağdayın körsetwdi maqsat etipti. Äwlettiñ bası 1909 jılğı äkesi Däwletbek pen 2009 jılğı nemeresi Ïbrahïmniñ arası jüz jıl. Osılayşa, pälsapalıq turğıda oy taramdağan avtor ğasır arasındağı qol jetken jetistikterimen qosa, ökinişti jayttarğa da toqtaladı. Qazaq eliniñ qarıştı qadammen alğa jıljwımen qatar salt-dästürdi saqtawı, öner, bilim jolındağı tabısı, ättegen-ay degizetin olqılıqtı da qadap-qadap körsetip, «nemerem men aytayın, sen tıñda» deydi. «Ötkeniñdi bilmeseñ, bolaşaqtan ümit kütpe» dep, qazaq eliniñ jüregi Astana qalasında 2009 jılı dünïege kelgen nemeresi Ïbrahïmge qarata ulağattı atalıq äñgime qozğaydı. «Jeti atasın bilmegen jetim» degen. Bul turğıda Ïbrahïm nemeresi qazınalı atasınıñ qazınasına ïe boldı.
Ïä, seksenniñ señgirine kim şıqpaydı. Äñgime, kim qalay sol jasın köterwinde. Bul turğıda ardager Erkin Däweşulınıñ jolı dara. Är kündi bos ötkizbeytin ardager eñbekqorlığın äwleti maqtanışpen önege tutsa, eli onı köptiñ muñın muñdap, joğın joqtaytın arqalı azamat dep qurmet tutadı.

Mayra ŞÖKEN,
Qazaqstannıñ qurmetti jwrnalïsi

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı