NÖL

0 135

Nöl – tarazı üşin qajet. Eger nöldik ölşem bolmasa, tarazı degen tüsinik te bolmas edi. Sondıqtan, älemniñ nöldik bolmısı, bar mäseleniñ tüp-qazığı. Tarazı degen uğım tepe-teñdikti qajet etedi, ol – ädildiktiñ sïmvolı. Sonda nöl ädilettiliktiñ ölşemi bolıp otır. Tarazığa qatıstı aytsaq, nölge kelw – massanıñ joyılğanı emes, onıñ tepe-teñdik küyinde rettelwi. Nöldiñ eki jağında massa bar, biri – (şarttı türde aytsaq) plyus, biri – mïnws, yağnï nölden bastap plyus sandar ketedi jäne keri mïnws sandardı sanay bastawğa boladı. Ğılımda etnocentrïzm degen tüsinik bar, onıñ mänisi dünïe ölşemi nemese onıñ ortası men nemese bizder. Ädette, jïi aytıp jürgen egoïzm – menmenşildikte osı özin nölge teñestirwden şıqqan. Turmısta nöl degende mänsiz dep qabıldaw etek alğan, adamdar jek körip qalğan adamğa sen nölsiñ dep jatadı, onısı – nöl tabïğatın teris tüsinwden şıqqan buqaralıq sana nätïjesi. Şındığında, özin nölge teñdestirw älemniñ ölşemi özim degen fïlosofïyağa bastamaq.

Älemniñ tepe-teñdigin ğılımda tağı bir uğım bildiredi, ol – garmonïya. Bul – üylesimdik fïlosofïyasına qatıstı qoldanılatın, sulwlıqtıñ sïmvolına aynalğan sana ölşemi. Gar­monïya – şarttı uğım, ädette oğan qarsı etip Haostı qoldanıp jatadı, ol aqïqat emes, ontologïyalıq mazmunda älemniñ öz gar­monïyası bar, bizdiñ haos dep jürgenimiz – äli sana, bilim, ğılım arqılı sezip, bilip, tanıp jetpegen älem garmonïyası. Osınday jağdayda nöldiñ qızmeti qalay anıqtalmaq?! Qalayşa tepe-teñdikter saqtalmaq? Tepe-teñdik degenimiz – zattıñ özimen-özi bolwı, yağnï nöldik qalpına kelwi. Bul qalıp ünemi buzılıp otı­radı, onıñ sebebi älemdik keñistiktegi mäñgilik qozğalıs ärbir jaña qozğalıs zattıñ nöldik qalpın äri buzadı, äri onı jaña nöldik qalpına jetkizedi. Olay bolsa, zattıñ nöldik qalpı – mäñgilik qozğalıstıñ bir säti jäne şarttı türdegi körinisi. Bizge asa qajetti is, zattıñ osı nöldik qalpın bilw, sebebi adamdar ömiri zattıñ nöldik (şarttı qalpına) qalpına tikeley baylanıstı. Nöldik qalıptıñ da öziniñ işki ölşemi, öziniñ är sättegi nöldik jayları bar, mısal üşin adam ğumırın alayın. Adamnıñ tirşilik jasap, ğumır sürwi onıñ nöldik, yağnï özimen-özi bolıp körinetin säti, biraq adam jas mölşerine baylanıstı, öziniñ nöldik qalpın saqtaytın da sätteri bolıp otıratını belgili, aytalıq balalıq şaq, bozbalalıq kezeñ, orta jas, ulğayğan şaq, t.b.

Nöl – tek matematïkalıq ölşem emes, ol şama degen tüsiniktiñ mänisin aşatın uğım. Biz şama degende äldenebir tepe-teñdikti, yağnï adamnıñ özimen-özi bolıp otırğan halin ay­tamız.

NÜKTE

Nükte arab tilindegi fïloso­fïyada (falsafada) uğım retinde qoldanılğan. Biz nükteni grammatïkalıq qızmetinde aytwşınıñ ne jazwşınıñ bir oyı ayaqtalğanın bildirw üşin paydalanamız. Nüktesiz oy tasqını birinen-biri ajı­ratılmay qalw qawpi bar. Demek, nükte oy men oydı ajıratw üşin bir oydı bir söylemge sıyğızğannıñ belgisi bolıp qızmet atqaradı. Al, nükteniñ osıdan özge qızmeti bar ma? Jağday adam balası nükteni oylap tapqanğa deyin qalay bolğan, bügingi künimiz qalay? Nüktesiz sana, meniñ oyımşa, mïfologïya. Añızdıñ qurılımı, negizinen, bir-aq nükteni qajet etedi. Añızdı bölip-bölip aytwdıñ eş qajeti joq. Añız tek tolığımen tüsinikti. Bul jağdayda nükte söylemderdi ajıratqıştıq mäninen özge mänge ïe bolmaq, yağnï nükte ïdeyağa qatıstı. Añızda (ärïne, bir añızda) bir ğana ïdeya aytıladı. Ğılım mïfologïyadan logïkalıq täsilge jappay öte bastağanda nükte qoyu özge halge köşedi, tipten keybir jağdaylarda, ol qoyılmaytın jer­ge qoyılıp, oy jüyesi buzılıp, jalğan sana qalıptasa bastaydı. Bul kezde nükte oy täsili emes, quralğa aynalıp, öz tabïğatına tän emes ister atqara bastaydı. Ärïne, ğılımda izdenw, tolığw, tolıqtırw degen mäseleler bo­ladı, sol kezde qoyılğan nükte özgerwi ıqtïmal, bul – ğılım tabïğatına say dästür. Sonımen birge nükte taza swb'ektïvïzmge tüsip ketetini bar. Mısal retinde qoğam ömirindegi bir jağdaydı eske sala keteyin. 1917 jılğı aqpan töñkerisi birşama isterge nükte qoyğan elewli qoğamdıq-sayasï oqïğa edi. Endi osı qoyılğan nükteden jaña däwir bastalwı kerek edi. Joq. Bol'şevïkter bul nükte emes, revolyucïya permanentti bo­lwı qajet dep, özge küyge bastap ketti. Sonımen, qoyılğan nükte joyıldı, birazdan soñ barıp jaña nükte qoyıldı. El socïalïzm qurw isine kiristi. Bul qate bastalğan qoğamnıñ ıdırawına nükte 1990 jıldarı qoyılıp, el tağı özge hal­ge tüsti. Sayasatta nükte qoyılmağan jağdaydı bol'şevïkter – «ötpeli kezeñ», bizdiñ Qazaqstan ğalımdarı – «tranzïttik qoğam» desip jür. Munı alğaşqı oy­lap tapqandar Karl Marks pen Frïdrïh Engel's, odan äri de onı sayasï turğıda Lenïn «jetildirdi». Men – nüktesiz, yağnï «ötpeli qoğam» teorïya­sına qarsı adamnıñ birimin. Eger qanday istiñ de ölşemi «adamdıq ölşem» desek, adam ğumırında «ötpeli kezeñ» bolmaydı. Adamnıñ ärbir hareketi (nüktemen ayaqtalwdı) qajet etedi. Mı­salı, adam ötpeli kez eken dep tüski ne keşki işer asın işpey qoya ala ma? Awızı ora­zada bolmasa, adam qalıptı jağdayda erteñgi, tüski jäne keşki dämin tatwı qajet. Bul – bïologïyalıq tärtip. Ötpeli qoğam qïınşılığı dep tañğı as tüskilikke, tüskilik keşkilikke awıspawı kerek. Adam bolmısınıñ özge qajettilikteri de «ötpeli qoğam» eken dep kezek kütip tura almaydı. Sondıqtan, «ötpeli qoğam» teorïyası – mänsiz närse, adamdardı aldaw. Adamnıñ ärbir hareketi naktılıqtı qajet etpek.

Nükteni durıs qoya bilmew – bizdiñ «bolatın is» pen «bol­maytın isti» ajırata almawımız­da. Bolatın is hareket negizinde ayqındalğan soñ, nükte qoyılwı kerek. Bolmaytın is adamdı bitpes äreketke salıp, onıñ qay sätinde nükte qoyılatını belgisiz bolıp qala bermek. Tipten nükte qoyılar tus osı dep zorlıq jasalğanmen, ol özendi qısta qaptap jatqan muz sïyaqtı şwaqtı künge jetkende erip sala bermek. Sondıqtan, dinde jäne ğulamalar oylarında nükte fïlosofïyasına qatıstı qoldanılatın uğımdar bar, olar: Tağdır, Jazw, Fatalïzm, Qajettilik. Nükteni qoyuşı adam bolğanımen, onı belgilewşi Quday nemese Tağdır degen tüsinikter Añızda, Ädebïette, Önerde keñinen orın alğan.

Nükte – bir istiñ ayaqtalwı tw­ralı sana. İs osımen bitti dep aytw qïın. Sondıqtan, nükteni de dälme-däl qoyu da awır. Biz nükteni emin-erkin tek grammatïkalıq täsil retinde paydalana alamız, onıñ oyğa, sanağa, adam men Jaratwşı arasındağı baylanısta qay tusta qoyıları ünemi dawlı mäsele.

Nükte qoyu üşin oy tïyanağı qajet. Dünïetanımdıq mäselede nükte qoyu qïın, sebebi onda ayqındıq tayğa tañba basqanday tüsinikti bola bermeydi. Ïbn Sïna aytqan eken: «Meniñ bilgim keledi, men kimmin jäne bul dünïede ne izdewdemin», – dep. Osı suraqqa jawap berip, nükte qoyuğa bola ma? Nadandar äldene bir jawaptar qurastırıp, nükteni qoyıp ta tastawğa ämända äzir, al danalar bolsa, munday hareketke bara al­maydı, kesip söz aytpaydı, oyla­nadı, tolğanadı, qısqası, nükte qoyuğa asıqpaydı. Sebebi, nükte şeksizdiktiñ naqtılı körinisi, ol – tipten şeksizdiktiñ ömir sürwiniñ formwlası. Nükte bolmasa, biz şeksizdik twralı ayta almas edik. Nükte – şeksizdiktiñ barlığınıñ dälel-ayğağı.

Adam bolmısındağı nükte – ölim. Tän men jan ayırılğanda adam bolmısı öz tutastığın buzadı. Demek, nükte degen – tağdır. Al, tağdır kimniñ qolında, ırqında, sirä, nükte qoyuşı da sol bolsa kerek.

Turmısta men mına bir iske nükte qoydım dep pendelikpen dw­ıldasıp jatamız, biraq, bul pïğıl adamdarğa jarasımdı. Öz erkimiz özimizde, özimizge özimiz bïlik jasay alamız degen ör sanası bolmasa, adam özi üşin jaratılğan mına qïsapsız älemdi qalay meñgermek, nükteni qalay qoymaq?

Ğarïfolla ESİM, akademïk

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

16 − ten =