Nawrızda twğan nartulğa

0 123

Nawrız – qazaqtıñ ulttıq rwhı ösip, berekesi men merekesi köbeyip, biraz marqayıp qalatın ayı. Osı aydıñ 20 juldızı küni (dälirek aytqanda, 1915 jıldıñ 20 juldızında) artına öşpestey etip atın qaldırıp ketken nar tulğa Jumabek Täşenev twğan eken.

Jumabek Ahmetulı Täşenevtiñ qızıl ïmperïyanıñ tusında Qazaqstannıñ bes oblısın Reseyge qosw twralı äperbaqan bastama kötergen KOKP Bas hatşısı Nïkïta Hrwşevtıñ betin qaytarğanı, oñtüstiktiñ biraz jerin Özbekstanğa berwge qarsı şıqqanı, «Socïalïstik Qazaqstan» gazetiniñ «Kazahstanskaya pravdanıñ» qazaq tilindegi awdarması ğana bolwına toytarıs bergeni jäne tağı da basqa halqınıñ müddesi üşin eren erlik jasağanı jöninde aqparat quraldarında köp jazılıp jür. Bügin meniñ soğan qosqalı otırğan äñgimem – tulğanıñ azamattığı twralı el awzında añız bolıp aytılıp jürgen bir-eki jağday. Azamattıñ lawazımdı qızmetinen el namısın bïik qoyıp, tömen qızmetke ketse de, jeke bası bedeliniñ joğarı bolğandığı belgili. Qolıma qalam alwıma özim «Aqsw-Jabağılı» şïpajayında demalısta bolğanımda Jumekeñdi jaqsı bilgen eki azamatpen kezdeswim sebep bolıp otır.
Aytılğan eki azamattıñ birewi – Keñes odağınıñ soñğı şaqırılğan Joğarğı keñesiniñ depwtatı, Oñtüstik Qazaqstan oblısı partïya komïtetiniñ müşesi, Tülkibas awdandıq keñesiniñ birneşe ret depwtatı bolğan, Lenïn, Oktyabr' revolyucïyası ordenderiniñ jäne t.b. marapattar ïegeri, «Azat» kolhozınıñ qırıq jılğa tarta egis brïgadïri bolğan özbek azamatı – Mirsäli Mïrhadırov. Ol kisi Jumabek Ahmetulı twralı bılay deydi: «Eger de Qazaqstanda basqarw etïkasın qatañ saqtağan eki adam bar bolsa, sonıñ birewi – Jumabek Täşenev. Ol sonday mädenïetti, öz mindetine jawapkerşiligi küşti, keñ mañdaylı, ülken közdi, balwan deneli, aqquba kisi bolatın. Jïnalıstarğa qatısqanda turaqtı türde bir orınğa otırwşı edi. Özi basqaratın sala boyınşa barlıq mäseleni özi şeşetin. Bastıqqa siltemeytin. Bul twralı köp adamnan estïtinbiz de. Al minbege köterilgende zalda tınıştıq ornap, zor ıqılaspen tıñdaytınbız. Şeşen kisi edi. Bizdiñ kolhozben jaqsı qarım-qatınasta bolıp, jïi kezdesip jürdik. Öziniñ isimen, qılığımen bizdiñ elde joğarı bedelge ïe edi…»
Ultı özge bolsa da, Mirsäli aqsaqaldıñ Jumekeñdi zor qurmetpen eske alıp otırğanı meni de qwantqan.
Al ekinşi söylesken azamatım – ğılım doktorı Jarılqasın Küzembaev. Ol kisi bılay dep sır şertti: «Oblıstıq atqarw komïteti törağasınıñ orınbasarlığınan zeynetke şıqqannan keyin biz jumıs isteytin Awıl şarwaşılığı ğılımï öndiristik birlestigine dïrektordıñ ekonomïka jönindegi orınbasarı bolıp keldi. Bizdiñ ujımda köp qızmetkerler boldı. Bir-birimizdi jaqsı bilmeytinbiz. Onıñ üstine men kişi ğılımï qızmetkermin. Birde dïssertacïyalıq jumısım boyınşa Mäskewge barwım kerek boldı. Sol sapar Jumekeñmen äwejayda kezdesip qaldıq. Ol kisi meniñ esimimdi bilmese de, türimnen tanıdı. Meniñ sol mekemede isteytinimdi bildi. Söytip, Mäskewge birge uştıq. Jolda: «Ana jaqta menimen birge jüresiñ», – dedi. Şabadandı alıp jürwim kerektigin eskertip qoydı. Aytqanın orındap, janınan qalmadım. Mäskewge jetken soñ bir keremet mäşïne kelip, işinen qızmettegi adam ğoy deymin, şırttay kïinip, galstwk tağınğan bir adam tüsip, qarsı aldı. Qızıl alañnıñ janındağı ülken qonaqüyge keldik. Jumekeñ mağan: «Eşqanday qujattarıñdı körsetpe. Meniñ soñımnan erip jüre ber!» – dep, eskertip qoydı. Söytip, ol kisi meni öziniñ janındağı eki bölmeli nömirge ornalastırdı. Artınan öz bölmesine şäyğa şaqırdı. Ornalasqan jeri bes-altı bölmeli lyuks eken. Jobası bul kisiniñ keletinin erte bilgen. Bäri dayın tur. Sonda bayqağanım, Jumabek Ahmetulı lawazımdı qızmetinen tüskenine birneşe jıl bolsa da, Mäskewdegiler ol kisiniñ ülken azamattığın, adamgerşiligin äli de umıtpağan eken. Bul sonıñ bir körinisi edi.
Ekinşi özimizdiñ oblısta bolğan bir jağdayğa toqtalayın. Birlestikte istep jürgen kezimiz. Komïssïya bolıp bir iri şarwaşılıqtıñ malın qabıldawğa bardıq. Şarwaşılıq basşısı oblısta bedeli bar Eñbek Eri edi. Bizben jüre söylesip, komïssïyanıñ jumısına qatısqısı kelmedi. Biraq munday jawaptı jumıstı onsız atqarwğa bolmaytın. Amalsız, komïssïya törağasınıñ şeşimimen biz jumıstı toqtatıp, qalağa qaytıp keldik. Jetekşimiz bul jağdaydı Täşenevke jetkizdi. Ol özi sarı kisi bolatın. Qıp-qızıl bolıp ketti de, awdandıq partïya komïtetiniñ birinşi hatşısına jañağı bizdi mensinbegen şarwaşılıq basşısın alıp, eki sağattıñ şamasında aldına kelwin buyırdı. Aytqan waqıtınan burın olar kelip jetti. Ne aytqanın bilmeymiz. Bizdi şaqırıp alıp, şarwaşılıq basşısına: «Mına jigitter qayta baradı. Ketkenşe qasında bolasıñ», – dep, şığarıp jiberdi. Bul jerde de jeke basınıñ bedeli joğarı ekeni bayqalıp turdı».
Rasında da, eki kisiniñ äñgimesinen de Jumekeñ bedeldi lawazımdı öziniñ iskerligimen, adamgerşiligimen alğan ğoy dep qorıtındılawğa boladı.
Ayta ketetin tağı bir jay, qazaqtıñ tağı bir batır ulı Bawırjan Momışulı da Jumekeñdi jaqsı sıylağan eken. Tipti, Şımkentte ötken bir jïında Bawırjan Momışulı Jumabek Täşenevti körsetip turıp: «Bile bilseñder, töbeleriñizge köteretin azamattarıñızdıñ biri – osı» degen söz aytıptı. Sonı şımkenttikter orındadı. Ol kisiniñ atına ülken bir köşe berdi. Eki köşeniñ qïılısına eskertkişin ornattı. Al nar tulğanıñ özi twğan Aqmola oblısında ultına ölşewsiz eñbek siñirip ötken tulğanı mäñgilik este qaldırw üşin aytarlıqtay şarwalar atqarıldı dep ayta almaymın.
Tulğa twıp-ösken Arşalı awdanı da tım-tırıs. Al Täwelsizdik alğanına jïırma jıl tolğanda ulttıñ rwhın ösirw üşin aldımen ult qayratkerlerin ulıqtay bilw qajet emes pe?
Astana qalasında Jumabek Täşenev oqığan tehnïkwm bar. Sonıñ ğïmaratına, meniñşe, eñ bolmağanda eskertkiş taqta ornatılwğa tïis. Al Aqmola oblısı Arşalı awdanındağı bir eldi meken, tipti awdannıñ özi Jumabek Täşenevtiñ esimimen atalsa, artıqtıq etpeydi.
Jumekeñ – qan maydanda etigimen sw keşpese de, beybit ömirdegi surapıl ayqastı jüreginen ötkizgen adam. Ol kisi twralı halıq aytıp ta, jazıp ta jatır. Eldiñ bağalawı boyınşa, ol kisi – beybit ömirdiñ batırı. Batırın äspettep, keleşek urpaqqa ülgi etw – bizdiñ parızımız.

Erkin DÄWEŞULI,
ardager-ustaz, «Astana aqşamı» gazetiniñ qurmetti tilşisi

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

11 + eight =