Науқаншылдыққа айналмаса игі

0 45

Сан ғасырлар бойы қазақпен бірге жасасып келе жатқан Ұлыстың ұлы мейрамы Наурыз мерекесінің қадір-қасиеті халқымыз үшін ерекше. Қайбір жылдары тойлауға тыйым салып, көз жазып қалсақ та көшпенді жұрт әз-Наурызын жоғалтпады. Бүгінде ежелгі дәстүр жалғасын тауып, көктем шыға ұлан-ғайыр қазақ даласы мерекеге дайындала бастайды. Иә, Наурыздың өзіне ғана тән мерекелік көңіл-күйі бар. Дегенмен, соңғы кезде наурызымыз науқаншылдық сипатқа айналып кеткен сияқты.

Жыл сайын бір сценарий

Науқаншылдықтың басы мектептен басталады. Егемендік алып атаулы мерекені жаңа сипатта тойлап келе жатқанымызға отыз жыл толса да, еліміздің барлық мектептерінде бір сценарий қайталанып жүр. Ең әуелі әр сынып қазақтың салт-дәстүрін көрсетіп байқауға қатысады, жыл сайын тек осы күні ғана ұлттық өнеріміз бен киіміміз көрініс табады. Кейбір ата-аналар кішкентай балаларының қойылымға қатысып, бесікке бала бөлегендеріне қарсы. Осындай жалпы елдік науқанға салынбай, наурыз мерекесін жаңа сипатта тойлауға, күнделікті ұлттық ұстанымымызға айналдыруға болмай ма?
Жақында жаңа заң қабылданды. Енді асық ату, тоғызқұмалақ, қазақша күрес мектеп бағдарламасына енгізілетін болды. Тоғызқұмалақ – әлемдік мәдениеттің озық үлгілері мен бой теңестіре алатын рухани ойын, қисындық ойлау өнері. Бұл өнердің басты қасиеті – адам санасын жетілдіруге, ақыл-ойын кемелдендіруге ерекше күш салады. Түркі халықтарының ұрпақ тәрбиесіне жауапкершілікпен қарайтынына – осы ойынның өзі дәлел. Ал оның мектеп бағдарламасына кіруі – қуантарлық жағдай. Себебі Жапонияда «ГО» зияткерлік ойынын білу қызметке қабылдау мен көтерілудің бір шарты ретінде тіркелген. Ал Англия мен Бельгияда тоғызқұмалаққа ұқсас «Овари» ойыны сабақ ретінде оқытылады. Тіпті африкалықтар осы овариді төл математикамыз деп мақтан тұтады. Чехия мен Англияда жыл сайын зияткерлік ойындар олимпиадасын өткізеді. Қазіргі таңда Қытайдың жүзге жуық мектебінде қазақтың ұлттық Тоғызқұмалақ зияткерлік ойыны сабақ болып ендірілген. Этнограф, зерттеуші, жазушы Байахмет Жұмабайұлының айтуынша тоғыз құмалақ – өте терең астрономиялық және күнтізбелік ғылым сіңген мүмкіндігі шексіз ойын түрі. «Ойынды ойнау арқылы екі жақ табиғат заңдылығының білімімен жарысады. Былайша айтқанда, астрономиялық білім, болжам жарысы деп те айтуға болады. Жеті отаулы тақтаға бір жағына алпыс үш құмалақтан, жиыны – 126 құмалақ салып ойнағанда амалдар мен тоғаулар арқылы ауа райын болжауға болады» дейді этнограф.

Ұлттық киім неге қолжетімді емес?

Бүгін біз тек наурызда ғана сандықтың түбінен оюлы бешпент іздейтін, тек құда күткенде ғана шапан жабатын ұлтқа айналдық. Ал қырғыздар қалада жүрсе де, далада жүрсе де айыр қалпақтарын бастарынан тастамайды. Жапондар кимоноларын әлемге әйгілеп әлек болуда. Өзбегің де ала шапанын жамылып жүр. Түрікменстан Ғылым академиясы ғалым әйелдерді үстіне ұлттық нақыштағы көйлек, бастарына орамал тартып жүруге міндеттепті. Енді Моңғолияны қараңыз, олардың ұлттық арналарында жаңалық оқитын дикторлар міндетті түрде ұлттық киім киіп отырады екен, мектеп мұғалімдеріне де ұлттық нақыштағы киім кию міндеттелген, тіпті, мектепте үзілісте соғылатын қоңыраудың өзін олар моңғол ұлтының рухын көтеретін музыкамен алмастырыпты. Ал біз ше?
Бізде ұлттық нақышта тігілген заманауи, күнделікті өмірге ыңғайлы киімдер аз. Бола қалғанның өзінде де, олар сахналық киімге ұқсайды. Еліміздегі атағы жер жарған сән үйлері түрлі дизайындағы ұлттық атрибуттарға малынған киімдерді дайындамай жатыр дейсіз бе? Дайындап жатыр. Бірақ ол – әлемдік көрмелерге немесе керемет подиумдарға арналған киімдер. Ал қарапайым халыққа, қарапайым қазақы киім керек. Соңғы кезде базарларда Қырғызстан мен Қытайдан келген қалың шапан қаптап кетті. Той-томалақта сапасы тәуір, бағасы арзан осы шапандарға халықтың ықыласы ерекше. Ал біздің отандық өнім өндірушілердің айтуынша оларға базардың бағасында киім сату шығын, себебі елімізде шикізат жоқ. Ине мен жіптен бастап қажетті материалдың барлығы шеттен келеді. «Рухани жаңғыру бағдарламасы аясында ұлттық қолөнер бұйымдарына мән беріле бастады. Соған орай ұлттық киімге деген сұраныс та артып келеді. Ұлттық киімнің қарапайым халыққа қолжетімді болмайтынының бірнеше себебі бар. Бірінші біз материалдың барлығын шетелден алдырамыз. Екіншіден, еңбек күшінің бағасы қымбат. Үшіншіден, тігін өндіріс саласында мамандар аз. Бәсекелестік болмағандықтан, өнімнің өзіндік құны төмендемей келеді. Бізде тігін цехтары ашылады да, бірнеше айда қайта жабылып қалады. Себебі тіккен киімдері өз шығынын ақтамайды. Мына тұрған қырғыздың шапандарын кем дегенде 8-9 мың теңге, ұзаса 10-15 мың теңгеге сатып ала аласыз. Ал бізде ең жақсы шапанның тігілуінің өзі 70-80 мың теңгеге барады. Оған сіз материалдарын қосыңыз. Сондықтан біз төмен бағада киім тігуге қауқарсызбыз. Бұрынғымен салыстырғанда қазір халықтың саусақпен санарлықтай бөлігі күнделікті өмірде ұлттық киім киюді әдетке айналдырып жүр. Өзге елдердегідей бұл үрдістің кең етек жаймауына үкімет тарапынан қолдаудың аздығы әсер етуде. Қырғызстан өздері материал шығара алмаса да әу бастан киім өндірісін жандандыру керек екенін түсініп, Қытайдың өндіріс фабрикасын өздерінде салғызды. Соның арқасында оларда материалдың құны да, өнімнің құны да арзан» дейді тігін саласында 20 жылдан астам уақыт еңбек етіп келе жатқан этнодизайнер Қазипа Мұхамедқали.
Күнделікті өмірде қыз-келіншектерге арналған ұлттық киімнің сан алуан түрі кездессе де, ер-азаматтарға тек тақия мен шапаннан басқа киер киім жоқ. Этнодизайнер бұл мәселе сұраныстың жоқтығынан туындап отыр дейді. «Жігіттерге өмірде киюге жарайтын 1-2 түрлі костюм болса болды. Тігін өндірісінде ерлер киіміне деген сұраныс жоқ. Сондықтан біз сияқты өнім ұсынушылар бұл жаққа қарай нық қадам жасамайды. Ерлер киімінде тек шапан мен тақияға сұраныс болады. Дизайнерлер сол себепті әртістер мен асабаларға ғана ерлер киімінің сахналық үлгісін дайындап жүр. Күнделікті өмірде сұраныс болмағаннан соң ерлердің ұлттық киімінің түр-түрі тігілмей жатыр» дейді кәсіпкер.

Сыйықсыз кәдесыйлар аз емес

Қазақта «Келгенше қонақ ұялады, келген соң үй иесі ұялады» деген мәтел бар. Елімізге келген кез келген турист Қазақстаннан естелік деп, ұлттық нақыштағы кәдесыйларды алып кетері даусыз. Ал бізде ұялмай көрсететіндей кәдесыйлар бар ма? Бар болса да сапалысының бағасы шарықтап тұр. Ал көшедегі кәдесыйлардың көбі көзбояушылықпен қалай болса солай жасалған. Бірде қаладағы сауда орталығының біріндегі ұлттық кәдесыйлар сататын дүкенге бардым. Барсам, әлгі дүкеннің сатушысы екі шетелдік азаматқа екі кішкентай қуыршақты көрсетіп, әлдене деп терлеп-тепшіп түсіндіріп жатыр екен. Қолындағылары – өзіміздің Қожанасырымыз бен атқа мінген батырымыз. Іштей шетелдіктердің көзі сығырайған, басындағы дулығасы кепеш сияқты тылтиып қалған батыр мен ертегіміздің кейіпкерінен гөрі көшедегі мекенжайы жоқ қаңғыбастарға көп ұқсайтын Қожанасырды сатып алып бара жатқандарын көріп қатты ұялдым. Одан кейін көзім сөредегі олпы-солпы жасалған, түрі қыздан көрі құбыжыққа ұқсайтын қуыршаққа түсті. Абай қазақ қызының бойындағы бар сұлулығын бір ауыз сөзге сыйғызып «Білектей арқасында өрген бұрым, Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын. Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты, Сұлу қыздың көріп пе ең мұндай түрін?» демей ме?! Ұлттық киім киген ұсқынсыз қызды алғанша, шетелдік барби қуыршақты алайын деп аты дардай ірі сауда орталығынан шығып кеттім.
Осы дүниелерді, осындай ұлттық кәдесыйларды кімдер шығарып жатыр екен десеңізші? Ұлттығымызды айқындайтын мұндай дүниелерді сұрықсыз, қорқынышты етіп көрсетіп, сайқымазақ қылып шығарып жатқан ондай шеберлерге, өндірушілерге тыйым жоқ па?

Көктем ҚАРҚЫН

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

sixteen − fifteen =