Monşaq tizgen has şeber

0 467

Ejelgi qazaq jeriniñ tañbalı tasqa tunıp turğanı, adamzat jazwınıñ negizin qalağan tasqa basılğan tañbalardıñ moldığı köne örkenïet murasınan sır şertedi. Petroglïfter – tasqa salınğan swretter, tas betindegi kitap. Endi monşaqpen swret salğandı qaşan körip edik? Ol ïnemen qudıq qazğannan beter, köz mayın tamızğan mïhnattı öner ekenin körmesek te sezemiz. Tayawda Ulttıq akademïyalıq kitaphanada beynelew öneriniñ qılqalamımen salatın swretten sïpatı bölek bir tañğajayıp körme ötti. Körme ïesi – Külända Ğalïasqarqızı Esekïna.

Ol – Arqalıq pedagogïkalıq kolledjiniñ sändik-qoldanbalı öneriniñ muğalimi bolıp qızmet istegen, şeber. Külända Ğalïasqarqızı ultjandılığımen bawradı. Osı qasïet qoltañbasınan anıq bayqaladı. Onıñ jas kezinde Qostanayda bir qazaq mektebi, Arqalıqta bir qazaqşa fïzmat fakwl'teti bolğan. Äke şeşeden jastay jetim qalğan Külända siñlilerin qazaqşa oqıtw üşin Arqalıqqa ketken. Eseke atasınan darığan minez. Swretşi akademïk Manaş Qozıbaev twğan eldiñ qızı, atalas twıs bolıp keledi. Arqalıqta gwmanïtarlıq kolledj aşqan Ayşa Jünisova Küländanı «Şeberdiñ qolı ortaq» dep birden sabaq berwge şaqırğan.

1992 jılı elimiz täwelsizdigin alğannan soñ Arqalıqta qazaq klastarın aşwğa belsene kirisken öziniñ twğan siñlisi Roza Esekïna men Külända bolatın. Sol üşin Roza fïzmattan bölek fïlologïyanı bitirgen. Sol mektepte jürip, swretşi qazaqtıñ töl qoldanbalı önerin eñbek sabaqtarına engizwdi parız sanaydı. Er balalarğa urşıq jasatsa, qız balalarğa jün tütkizip, ïirtip, toqıtwdı üyretedi. Qazaqtıñ ulttıq tağamdarın dayındawdı, dästürdi üyretedi. Qostanayda segiz
japıraq quraq bolsa, Torğayda şeşen quraq degen körpe türi qoldanıladı. Quraq qurawdıñ qır-sırı, kilem toqw, ulttıq kïim ülgileri, basqur, t.b. istewdi üyretti.

Bul balalarğa etnografïyalıq tärbïe retinde berildi. Külända Ğalïasqarqızınıñ aytwınşa, Ayşa Bïbi kesenesinde oyudıñ 200 türi bar. Tumarşa – üşburış atawı bar oyu. Ïrek – sw. Jazw bolmağan kezde ïrekpen swdı beynelegen.  Baltasap, japıraq, qoşqarmüyiz sïmmetrïyalıq ülgide, kürdelilew bolğan soñ joğarıraq klasta oqıttı.

Swretşiniñ monşaqpen kartïna salwına türtki bolğan närse – bir toyda sıylıqqa şetelden äkelgen arzanqol kartïna edi. Monşaqtı japsırıp, battap jasağan eken. Ol «men budan ädemi şığarar edim» dep oylaydı. Şeber monşaqpen körme jasap şığarwğa tabanı kürektey bes jıl waqıtın sarp etti. Maqsatı – jas urpaqqa ülgi bolsın dew. Öytkeni, eñbek, swret sabağı otansüygiştikke tärbïelewi kerek. Tür men tüsti, proporcïyanı bilw qarşadayınan balanıñ sana- sezimin, otansüygiştigin oyatatın sabaqtar, äri etïka, estetïka közi dep uğadı. Qazirgi ïndwstrïyalı- ïnnovacïyalıq Qazaqstanda jeñil önerkäsibi aqsap tur, ol üşin mektepte swret, eñbek s a b a q t a r ı n köbirek berw kerek. Külända apaydıñ asıl muratı – mektepterde qoldanbalı önerdi kirgizwge murındıq bolw! Bul –rasında bardı uqsatw, burınğı köl-kösir qolönerdi qalpına keltirw. Onı ğılımï jağınan negizdew kerek. Sebebi, muğalimderdiñ negizgi parızı ult tärbïelewge atsalısw dep tüysinedi. Bul ïdeyanıñ jasampazdığın tileyik! Tehnologïya dese de, keybir awılda onı tolıq kirgize almaydı. Balalar äli küngi orıstan üyrengen ülgimen swret saladı. Maqsat – odan atımen bezinw emes, özindik töl önerden jerinbew. Özi sonıñ ädistemesin jasadı.

H ğasırda qazaq jerine arabı kilem kirgen. Swretşi Külända Esekïna osı arabı kilemdi şağın fragment qılıp toqıp, kartïnağa salıp qoydı. Bul – özge jurt qızıqsa, ülgisin alsın degennen twğan oñdı ïdeya. Kilemdi toqığanda ol qazaqtıñ boskeste, alabas degen oyuların paydalandı. Rasında bul kilemdi bala kezde, 10-11 jasında toqığan, sol sulba umıtılmay, este qalıp qoyğan, sonı jañğırttı. Olja demey köriñiz!

Qazaqtıñ qoldanbalı öneri – tunıp turğan ata tarïhımız. Torğayda qız uzatar toyda qorjın, Qostanayda dorba jüredi. Osı ulttıq salt-dästürge say dorbanıñ jaña ülgisin jasaw – şeberdiñ oyında. Körmedegi toyğa arnağan dorbanıñ ülgisi köz tarttı. Qazaqı oyu, bir türine qos aqqw salınğan. Jas jubaylardıñ sïmvolı toy sarqıtı bar dorbada bolmağı jarasımdı. Qayın atası Särsenbay Muhamedïev körşiles üş oblısqa atı şıqqan äygili usta bolatın. Ülken kisilerdiñ şapanı men kamzoldarınıñ tüyme, ilgek, alqa, sırğa, jüzik tärizdi sändik buyımdarın kümisten soqqan. Burın qazaqtıñ qızdarı tebeteyleri, kemzaldarınıñ şetterine kümis qadağan. Ustalar el arasında attarı şığadı, biraq sol däwirinde qalıp qoyadı. Olardan brend jasaw qazirgi qazaq üşin asa mañızdı ekenin uğar waqıt äbden jetti.

Qazirgi tilde kosmetïçka, ertede halıq aynaqap, aynaqalta dep atalatın qız-kelinşek jasanatın zattar salınatın şağın qaltanı kesteley, oyulay, köz jawın alarday qılıp istegen. Qazaq ewropalıq stïl'di bilmey, dara turğanda onıñ özine tän tañğajayıp türkilik mädenïeti boldı ğoy. Etnografïyalıq derekte: perzent körmey zarıqqan otbası kenetten täñiri jarılqap, uldı bolsa, balanıñ töbesine bir şoq şaş qoyıp, oğan marjan- monşaq aralastırıp örip qoyatın
salt bolğan.

Külända Ğalïasqarqızınıñ şığarmaşılıq bir körgende-aq, onıñ ïnemen sulwlıq dünïesin tirnektey qalpına keltirgen has şeber ekenin moyındaysız. Key äyel osı monşaq teñiziniñ bir tamşısın, däliregi bir tüyirin qaday almas edi. Kök ïneni türtpeytinder üşin mağınasız ter tögw. Eñ äweli swretşiniñ jolbarıs tuqımdı üş polotnoda, äri süyip salatının añdadım. Ötken ğasırdıñ ortasında Sır boyı men Balqaş, İleniñ qalıñ qamıstarın mekendegen Turan jolbarısınıñ tuqımı tuzday qurıdı. Sol fawnanı joqtap, körkem prozada jazğan jazwşı bolğan soñ beyjay qala almay, arbalıp qaradım. Körkem, şınayı! «Şatqaldağı jolbarıs» körmedegi eldiñ közine ottay basıldı. Dalanıñ mañğaz añı tılsım tınıştıqta, tüngi tabïğatta şoqayıp otır. Teñbil tükteri men aqjağal bet-älpeti däl berilgen, danalıq pen aybın bar. Jalğız jolbarıs. Jaratılıstıñ öz balasımen dep turğanday. Natyurmort monşaq arqılı tizwge ayrıqşa üylesetinin «Künbağıstar», «Aq gülder», «Rawşan gülimen qumıra jäne şay servïzi», «Alma salınğan sebet», «Jemis salınğan sebet», «Qızıl rayhandar» sïyaqtı serïyalı kartïnalardan köz ayırmay qarap qalğanda uğwğa boladı. Sulwlıqqa iñkärlik bul swretterdiñ astarı men sırın aşadı.

Körmede swretşiniñ 18 jumısı qoyıldı. Zïyalı qawım, swretşi äriptesteri munday özgeşe reñkti körmeni alğaş körgenderin aytıp tamsandı. Adamdarğa qwanış, şattıq pen äsemdik sıylaydı. QR UAK dïrektorınıñ orınbasarı Ğalïya Ïsahanova monşaqtardan qazaqtıñ önerin, tarïhın nasïhattaytın körkem dünïeler jasap otırğan şeberge rïzaşılığın bildirdi. Astana qalası Swretşiler odağınıñ dïrektorı Ïgor' Goydenko Külända Esekïnağa alğıs hat
tapsırdı.

Mınaday mıñ qubılğan äsem monşaqtarmen keste tigw önerin körgen qız balalardıñ közi şıraday janıp, öz isin tañdap, qalasa qulşına kiriseri ayqın. Balğın jürekterde näziktik pen sulwlıqqa, şeberlikke mahabbat otı tutanbaq. Jarıq dünïeni sulwlıq saqtaydı degen asıl qağïdanı bilemiz. Älpïya Ormanşïna esimdi zamandası şeberlik ïesin körgende tebirenip jır arnaptı:

Marjan monşaq türlenip on sawsaqtan
Jan bitirgen qolımen Külända qız.
On sawsağı mayısqan şeber bolıp,
Öziñizge uqsasın qızdarımız.

Aygül KEMELBAEVA,
jazwşı, Memlekettik jastar
«Darın» sıylığınıñ lawreatı

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

four × 5 =