Метеорит – тылсым құбылыс

0 290

Адамзат аспан алдындағы дәрменсіздігін әрқашан мойындаған. Әрі бармай-ақ, монотеистік діндердің барлығында дерлік құдайлардың тек аспанда­ орналасуының өзі не тұрады. Бара­-бара ну ормандар мен теңіз түбінің тылсым сырлары құпиясын жоғалтқасын, діни пірлер де бірте-бірте аспанға ойысқанын анық байқайсың.

Қызығы сол: енді кометалар­ баяғыдай бақытсыздыққа баланбай,­ кәдімгі табиғи құбылыс деп қабылдайтын замандамыз деп жүргенде, кешегі Ресейдің Челябі облысына құлаған метеорит­ бәрібір ортағасырлық дерлік үрей мен болжамдардың себепкері болды.­ Сонда қайда XXI ғасырдың жетістіктері, Интернет пен медиа?

Мәңгі үрей

Қол жетпес тұң­ғиық­ ас­­пан­­­­ның­­ то­ма­ға­-тұй­ық­ қал­­пы­­ бұ­зыл­ға­ны,­ әрине, адамзат­ та­ри­­хын­­да­ бі­рін­ші­ рет­ емес. Әрі­сін­­ кө­не­ грек жыл­на­мала­ры­нан­­ қаз­сақ,­ «құй­рық­ты­­­ жұл­­ды­з­ ағып өтіп», ертеңіне пат­­ша­­ның­­ же­ңіске жеткені, не сол жы­лы­ егін болмағандығы айтыла­ды.­­­ Дін мен діл заман өте келе зай­­­­ыр­­­­­лан­­­­ды­­ де­­ге­ні­міз­бен, тіпті бір­ құ­дай­­шы­­­лық­­ты дәріптейтін хрис­­тиан ді­ні­нен­ де­ «ас­па­ни­ бел­гі­лер­­ді»­­ жиі­­ ұш­ы­рас­ты­руға болады. Иса­ пай­ғам­бар­дың­ ту­ыл­ға­нын ха­бар­лай­тын Вифлеем жұлдызы мен­ Пиза түбіндегі шайқастарда ке­нет­ аспаннан «Әулие Мәриям бей­не­сіндегі» жұлдыз ағып түсіп, «же­ңіске бастағанының» өзі неге тұрады?!.

Ал енді көктен жауған ке­ре­мет­тер­ді құданың құдіретіне ысырып қоя бермей, ұстап-біліп көруге шын­ құл­шы­ныс қашан пайда болды десек, тарихқа саяхатымыз бізді бір­де­ шығысқа – Ұлықбекке, бірде ба­тыс­қа­ – Гал­ли­лей­ге­ апарады. Екеуі­ де аспанға әйнек артынан көз­ тас­­тай­ бас­таған ғалымдар. Сөй­тіп,­ ад­ам­зат санасындағы ко­ме­та­лар­дың­ «бақытсыздықтың белгісі» об­­ра­зы­на­ ал­ғаш­қы рет сына түседі.

Бұл ретте аспан денелерінің қа­зақ­ фольклорына да, тұрмысына да­ ті­гі­нен­ жә­не­ көлденеңінен сі­­ңіс­­ке­нін атап өту керек. Бабалары­мыз­ Темірқазықты бетке алып сая­хат­та­са, «қырық өтірігіміздің» бі­реу­ін­де­ Тазша бала Шолпан жұл­ды­зы­ның­ бер жағына «барып қай­та­ды». Осы орайда бір қызық жәйт бар. Әдетте аспанның қазаққа на­ви­га­ция­лық пайдасы болмаса, басқа қол­дан­ба­лы­ әжетіне жарамады делінеді. Бұл деген барып тұрған әділетсіздік әрі білместікпен атамұраны тәрк ету болар еді.

Мысалы, 1990 жылдары 15-16­ ғғ.­ өмір сүрген халық емшісі Өтей­бой­дақ Тілеуқабылұлының еңбегі елге елеусіз ғана басылды. Өкінішке қа­рай, бұл еңбек біреулердің «медицина қазақта да болған екен!» деп тоқмейілсуіне ғана жарады. Дәл сол уақытта шипагер һәм оташы бабамыз схематикалық түрде(!) адам мүшелерінің түрлі факторларға тәуелділігін, оның ішінде – пла­не­та­лар­ға бай­ла­ны­сын жазған (Леп­ бел­гі­сін қойып таңқалыс біл­ді­ре­­тіні­міз, ден­саулыққа байланысты схематикалық еңбектер өте-мөте құнды болып есептеледі, Еуропада та­был­ған­да,­ әл­де­қа­шан даңғаза бас­талар еді).

Кейінгі кездері дін мен дәл ғы­лымдардың қатар күшеюімен, және «құйрықты жұлдыздардың» енді қа­шан­ көрінетіні нақты айтылып, аспанның тылсымдық табиғаты жойыла бастады. Жаппай сауат ашу, баспасөздің пайда болуы енді адамдардың бойынан көк аспан ал­дын­дағы үрейді сейілтуі тиіс еді…

Олар келді

Айта кету керек, метеорит жер­ бе­ті­не тіпті де таңсық аспан денесі емес. Жерге күнде кемінде 60 тоннаға жуық «тас жау­а­ды» екен. Адамзатқа қызықты тұсы: олардың жерге бүтін жетіп жы­ғы­латын бөлігі.

Ресми астрофизика мынадай тәп­­сір ұсынады: метеорит стра­тос­­­­фе­ра­ны жарып өткен соң, жыл­дам­­ды­ғы азаяды, себебі ауа қабаты ке­­дер­гі болады. Азаяды дегенде, адам үшін бәрібір көз көріп, құлақ ес­ті­ме­­ген жылдамдық: секундына 20­ шақырымнан 75 шақырымға де­йін. Мұндай жылдамдықпен ау­а­ға үйкелген кез келген нәрсе өр­те­ніп кетеді екен. Артында пайда бо­ла­тын­ құйыршық – сол ғаламат ауа­ ағынының күшімен шарпылған жа­лын. Осы кезде тіршілік үшін тастың мейлінше көлденең ұшуы маңызды екен. Себебі жану уақыты да көп болып, жерге құлайтын қал­дық­тар­дың­ сал­мағы азаяды. Қа­ра­пай­ым­ды­лығы сондай, сенгің-ақ ке­ле­ді.

Бірақ, адамзат тарихындағы ең­ күш­ті­ метеориттердің бірі – 1908 жылы Сібірге құлаған Тұң­ғыс метеориті, жоғарыдағы ас­тро­фи­зик­тердің мейлінше табиғат заңына теліп берген түсіндірмесінен пайда болатын тыныштықты найқалтып-ақ тастайды. Өзіңіз қараңыз: қуаты – 50 мегатонна (бұл Кеңестер Ода­ғы­ Жаңа Жерде сынаған «Царь-бом­бамен» пара-пар!); ошақтан 200­ шақырымға дейінгі аумақта адам­дар вибрациядан құлап, терезелер күл-талқан болған. Тарихи суреттерді қарасаңыз, әп-әдемі болып, қайырылған шаштай жығыла салған талдарды көріп, соққы қуа­тын­ долбарлай бересіз.

Осы орайда «зайырлана» бас­та­­­ған­ адамзаттың фольклорына­ ме­­­тео­­рит­тің қайтадан еніп кет­ке­ні­ қы­зық.­ Сі­бір­ ха­лық­та­рын­да­ 20 ғасырдың басында құлаған Тұң­ғыс метеоритінен пайда­ бол­ған ер­те­гі­лер, хикаяттар (сагалар) жетіп ар­ты­лады. Бір халықтарға «Ол» – ад­ам­зат­тың күнәға батқанына осылайша кейістік білдірсе, бір халықтарға – «Тағы бір Күн жарқ етіп», жарқын болашақтан «сәлем жолдайды». Немесе «елдің құтын сақтап, қорғап жүрген ағайындылар тағы да келді» деп, шат-шадыман болады заманауи ертегі кейіпкерлері.

Табылмаған тас

Челябі облысына құлаған, ал жалпы алғанда – бүкіл Орал таулары бойындағы елді мекендерге (Ақтөбе облысын қоса алғанда), Солтүстік Қазақстанның біраз бөлігіне көрінген метеорит елдің тө­тен­ше­ жағ­дайлардан бұрын – пси­хо­ло­гия­лық­ қаншалықты дай­ын­ ек­ен­ді­гін­ жалаңаштап көр­се­тіп­ тас­тағандай болды. Әрине, бағзы замандағыдай, аңыраған ел­ де­реу­ құр­бан­дық шалып, Ас­пан­ Би­леу­ші­лерінен кешірім сұрауға тұра жүгірді деуден аулақпыз. Десек те, бірқатарымыз конспирологиялық тео­рия­лар­дан бастап («АҚШ әл­де­ Ресей жаңа қару сынап жатыр»,­ не­ме­се:­»АҚШ Ресейдің әуе қор­ға­ны­сының әлеуетін байқау үшін әдейі жіберген дыбыстан да тез зы­мы­ран­дар»), тылсым әлемге дейін­­ барып қалғанымызды мой­ын­­дау­ керек. Ал тікелей зардап шек­кен­ Челябі облысындағы кө­ңіл­-күйді осыдан кейін елестетіп кө­рі­ңіз: кемінде 100 мыңдай тере­зе­ ша­ғы­лып,­ жүздеген адамдар мертікті.

Ал тап сол 15 ақпан күні Ақтөбе қаласы маңындағы кенттердің бірі­не­ құлаған Челябі метеоритінің қал­ды­ғы­ ақыры расталмады. 5 са­ғат бойы болжалды ауданды зерт­те­ген­­ ТЖ мамандары мен басқа да ар­найы­ қызметтер ештеңе таппады. Әлде «таппадық деп өтірік айтады, шын­ мәнінде…» деп, асханауи шай­үс­ті­лік әңгіменің шетін тартуға да­ бо­­ла­ды.­ Қа­был­дау­ы­мыз­ға­ бай­ла­ныс­­ты шығар. Тек ос­ы­лай дегбіріміз кетпесе екен. Са­быр­ға­ шақыру оңай, сақтау қиын бол­ға­ны­мен, басқаша амал да жоқ тә­різ­ді.­ Аман болайық!

Ерлан ОСПАН

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

seventeen − seven =