«Meniñ qwanışım da, jetistigim de – jädigerler…»

0 183

Qırım ALTINBEKOV, restavrator, Qazaqstan Swretşiler odağınıñ müşesi:

– Qırım ağa, bizdiñ elde res­tavrator maman joqtıñ qası. Jastardıñ osı salağa qızığw­şı­lığınıñ tömendigi nede dep oylaysız?
Darhan
– Köneni jañğırtw, qalpına keltirw degenimiz – öte kürdeli jumıs. Al, jerastı qorımdarınan tabılğan dünïeni qalpına keltirw tipti qïın. Restavratordıñ arheologïya ğılımınan mol habarı bolwı kerek, hïmïyanı da jete bilgeni jön. Tipti, kem degende onşaqtı mamandıqtan habarıñ bolmasa, jumısıñ şala boladı. Mağan köptegen şäkirtter üyrenemin dep izdep kelip jatadı, biraq köbisi turaqtamaydı. Öytkeni, qanşama ğasır jer qoynawında buzılwğa aynalıp, ezilip, şirip jatqan zattı alğaş körgende şoşınıp, jerinip şığa keledi. Sodan keyin odan göri basqa da dïzayndıq jumıstarmen aynalısıp, tez aqşa tapqandı jön köredi. Aqşanıñ soñına tüsken adam ğılımï jumıspen tübegeyli aynalısa almaydı. İlwde bir osı mamandıqtı ölermendikpen süygen jankeştileri ğana qaladı. Nege deseñiz, bir zattı qalpına keltirw üşin birşama waqıt kerek.

– «Qırım aralı» zerthanası twralı aytıp berseñiz…
Möldir, medbïke
– Bayağıda bir jwrnalïst maqala jazıp, taqırıbın «Ostrov Kırıma» dep qoyıptı. Sodan bastap bizdiñ zerthana solay atalıp ketti. Onda barlığı 14 adam jumıs is­teydi. Zerthanamızda birneşe mıñ­dağan jumıstar isteldi. Qazirgi mura­jaydağılardıñ köbisi – bizdiñ qolı­mızdan ötken dünïeler. Oğan qosa, Resey, Monğolïya, Qır­ğızstan, Türkïyadan tapsırıstar keledi. Solardı qabıldap, qalpına keltiremiz. Üyrenwge, täjirïbe jï­naq­tawğa şeteldikter köp keledi. Burın biz olarğa jüginsek, olar qazir bizden üyrenw üstinde. Meniñ­şe, jumıstıñ nätïjesi degen osı bolsa kerek.

– Jalpı, bir dünïeni qalpına keltirw üşin qanşa waqıt ketedi?
Aybın, oqırman
– Ärtürli. Keybir dünïelerge 2-3 ay waqıt ketse, keybirewleri jıldap jatadı. Qazir 15 jıldan beri jasalıp jatqan dünïeler bar. Analïz jasaymız, tomografïyadan ötkizemiz, söytip «janın» kirgizemiz. Bılayşa aytqanda, är zatpen jeke jumıs jasaladı.

– Qazaqtıñ san ğasırlıq tarïhın «tiriltw» jolında ter tögip jürgen sizdi bilmeytin adam kemde-kem. Surayın degenim, Astanada jeke körmeñizdi qaşan ötkizesiz?
Dïdar, qala turğını
– Astanada eki ret körme ötkizgen edim. Eşkim kelgen joq. Bizdiñ elde qızığwşılıq tömen. Sodan keyin qoydım. Kerisinşe, şetelderde suranıs köp. Olar barlıq qarajattı moynına alıp, jïi şaqırtıp turadı. Amerïkadağı körmeniñ ötip jatqanına 5-6 jıldıñ jüzi boldı. Jumısıña suranıs bolsa, kädimgidey qwanıp qalasıñ.

– Parïjdegi ataqtı Lwvrda täjirïbeden ötken tuñğış äri äzirge jalğız qazaq ekeniñizdi bilemiz. Jalpı, şığarmaşılıq körmeleriñiz qanday qalalarda ötti?
Nazım, stwdent
– Joğarıda aytıp ötkenimdey, Evropada suranıs öte joğarı deñ­geyde. San-Francïsko, Parïj, London, N'yu-York, Bwdapeşt, t.b qalalarda ötti.

– Bügingi tañda kollekcïyañızda qanşa jädiger bar?
Bekbolat, qala turğını
– Men kollekcïoner emespin. Avtorlıq jumıs dese, durıs boladı. Men murajaydağı dünïelermen jumıs isteymin. Dayın bolğanın murajayğa ötkizem, halıq qızığın körip, bağasın beredi. Odan artıq ne qajet? Bul – meniñ parızım. Meniñ qwanışım da, jetistigim de osı jädigerler. Ta­bıl­ğan jädigerlerdiñ arqasında baba­la­rımızdıñ qay ğasırda ömir sürgenin, qanday ädet-ğurıp us­tan­­ğanın, qanday qoğamdıq ortada bolğanın anıqtawğa boladı. Osı­­nıñ arqasında biz özimizdiñ ha­lıq­tıñ ejelgi memlekettik däs­türi­niñ qanday bolğanımen maqtana alamız.

– Jerden qazıp alğan dünïe qalay qalpına keltirildi? Sol twralı aytıp beriñizşi…
Aydana, stwdent
– Bul – öte kürdeli şarwa. Arheologtar qazba jumıstarın jasap jatqan kezde biz olardıñ janında turamız. Olar kömbege jetken kezden bastap bizdiñ isimiz bastaladı. Eñ aldımen sol jerde aldın ala konservacïya jumıstarı jasaladı. Öytkeni, jer astında jatqan zattı büldirmey, sol qalpında alıp şığw kerek. Äytpese, awa men jılw kirgen soñ onsız da ılğaldıñ arasında turğan zat jartı sağattıñ işinde kewip, kül bolıp ıdırap ketedi. Nätïjesinde, tükke jaramay qalwı mümkin. Sondıqtan, waqıttı öltirmey, onı saqtap qalw – bizdiñ bastı mindetimiz. Jalpı, ğılımda onıñ ärtürli ädisteri bar. Soñğı onşaqtı jıldıñ işinde dünïe jüzindegi ğalımdardıñ ozıq täjirïbelerin ekşep, jaqsısın alıp, özimizdiñ zerthanada jüzege asırıp kelemiz. Qazıp alğan dünïeni zerthanağa äkelgen soñ konservacïyalıq, restavratorlıq jumıstarı jasalıp, «rekonstrwkcïya», «ïdentïfïkacïya» dep atalatın birneşe satılı jumıstarı jürgiziledi. Är jädiger awrw adam sïyaqtı. Olardı tez arada «emdew» ke­rek. Bul – fïzïkalıq küş-jiger­di qajet etetin awır äri las ju­mıs. Desek te, boyıñda ülken bir sırdı, ğasırlar şejiresin jasırıp jatqan jädigerlerdi jañ­ğırtwğa degen quştarlıq bolsa, onıñ barlığın umıttırıp jiberedi. Restavratordıñ qızmeti – kelgen nawqastıñ awrwın asqındırıp almay, tez arada järdem körsetwi tïis därigerdiñ qızmeti sekildi.

– Siz elimizde jürgizilgen qaz­ba jumıstarınan bölek, şet elder­degi arheologïyalıq aşılwlar men qalpına keltirw isterine qa­tı­sıp, täjirïbe jïnağan maman­sız. Älem elderiniñ res­tav­racïya jumıstarına degen köz­qa­rası, täjirïbesi qay deñgeyde?
Bekzat, oqırman
– Men Moñğolïya, Resey, Fran­cïya sekildi memleketterde jür­gizilgen qazba jumıstarına tikeley qatıstım. Sonday-aq, köp­te­gen elderdiñ restavracïyalıq jumıs­tarın da zerttedim. Damığan elderde köne muralarğa erekşe män beriledi. Olar kişkentay dünïe­siniñ özin atağın aspandatıp, düyim jurtqa tanıtwğa beyim tu­radı. Al, bizdiñ jerimizden tabıl­ğan jä­digerler kez kelgen jahan­dıq qundılıqtardan joğarı tur. Saq­tardan qalğan ayrıqşa mura «Altın adam» eskertkişiniñ özin-aq alıñızşı. Büginde dünïe jü­zin tañğaldırğan eskertkiş bo­lıp sana­ladı. Alayda, özimiz osı jä­digerlerdiñ bağasın bilip, qadirine jete almaymız.

– Qazaq dalasınan tabılğan jädigerlerdi zerttew barısında qanday da bir erekşelikter bar ma?
Şınaray
– Bizde ejelgi taypalardan qal­ğan, solardıñ ömir jolın däyek­teytin qanşama köne zattar bar. Qarap otırsañız, qarw-jarağı, işer as, kïer kïiminde, ustağan zatında asa bir özgeşelik joq. Metaldı qorıtwı, buyımdar jasaw täsili de uqsas. Bul sol zamanda bizdiñ ulan-ğayır keñistigimizde qarım-qatınastıñ, baylanıstıñ erekşe qarqın alıp, damığanın körsetedi. Dästür uqsastığına kelsek, ertede ölgen adamnıñ kïimindegi äşekey zattarı, köş­peli ömirde jan serigi bolğan astın­dağı atı da er-turmanımen qosa jer­lenetin bolğan. Elimizdiñ qay tük­pirinen kezdesken jädigerdi alıp qarasañız da, bir mädenïet, bir tur­mıs-tirşilik keşken halıqtıñ tutas­tay bir ğumır tarïhın bayqaw qïın emes.

Erkejan SÄTİMBEK

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

six − 2 =