«مەنىڭ قۋانىشىم دا، جەتىستىگىم دە – جادىگەرلەر…»

0 183

قىرىم التىنبەكوۆ، رەستاۆراتور، قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى:

– قىرىم اعا، ءبىزدىڭ ەلدە رەس­تاۆراتور مامان جوقتىڭ قاسى. جاستاردىڭ وسى سالاعا قىزىعۋ­شى­لىعىنىڭ تومەندىگى نەدە دەپ ويلايسىز؟
دارحان
– كونەنى جاڭعىرتۋ، قالپىنا كەلتىرۋ دەگەنىمىز – وتە كۇردەلى جۇمىس. ال، جەراستى قورىمدارىنان تابىلعان دۇنيەنى قالپىنا كەلتىرۋ ءتىپتى قيىن. رەستاۆراتوردىڭ ارحەولوگيا عىلىمىنان مول حابارى بولۋى كەرەك، حيميانى دا جەتە بىلگەنى ءجون. ءتىپتى، كەم دەگەندە ونشاقتى ماماندىقتان حابارىڭ بولماسا، جۇمىسىڭ شالا بولادى. ماعان كوپتەگەن شاكىرتتەر ۇيرەنەمىن دەپ ىزدەپ كەلىپ جاتادى، بىراق كوبىسى تۇراقتامايدى. ويتكەنى، قانشاما عاسىر جەر قويناۋىندا بۇزىلۋعا اينالىپ، ەزىلىپ، ءشىرىپ جاتقان زاتتى العاش كورگەندە شوشىنىپ، جەرىنىپ شىعا كەلەدى. سودان كەيىن ودان گورى باسقا دا ديزايندىق جۇمىستارمەن اينالىسىپ، تەز اقشا تاپقاندى ءجون كورەدى. اقشانىڭ سوڭىنا تۇسكەن ادام عىلىمي جۇمىسپەن تۇبەگەيلى اينالىسا المايدى. ىلۋدە ءبىر وسى ماماندىقتى ولەرمەندىكپەن سۇيگەن جانكەشتىلەرى عانا قالادى. نەگە دەسەڭىز، ءبىر زاتتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك.

– «قىرىم ارالى» زەرتحاناسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز…
ءمولدىر، مەدبيكە
– باياعىدا ءبىر جۋرناليست ماقالا جازىپ، تاقىرىبىن «وستروۆ كىرىما» دەپ قويىپتى. سودان باستاپ ءبىزدىڭ زەرتحانا سولاي اتالىپ كەتتى. وندا بارلىعى 14 ادام جۇمىس ءىس­تەيدى. زەرتحانامىزدا بىرنەشە مىڭ­داعان جۇمىستار ىستەلدى. قازىرگى مۇرا­جايداعىلاردىڭ كوبىسى – ءبىزدىڭ قولى­مىزدان وتكەن دۇنيەلەر. وعان قوسا، رەسەي، مونعوليا، قىر­عىزستان، تۇركيادان تاپسىرىستار كەلەدى. سولاردى قابىلداپ، قالپىنا كەلتىرەمىز. ۇيرەنۋگە، تاجىريبە جي­ناق­تاۋعا شەتەلدىكتەر كوپ كەلەدى. بۇرىن ءبىز ولارعا جۇگىنسەك، ولار قازىر بىزدەن ۇيرەنۋ ۇستىندە. مەنىڭ­شە، جۇمىستىڭ ناتيجەسى دەگەن وسى بولسا كەرەك.

– جالپى، ءبىر دۇنيەنى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت كەتەدى؟
ايبىن، وقىرمان
– ءارتۇرلى. كەيبىر دۇنيەلەرگە 2-3 اي ۋاقىت كەتسە، كەيبىرەۋلەرى جىلداپ جاتادى. قازىر 15 جىلدان بەرى جاسالىپ جاتقان دۇنيەلەر بار. اناليز جاسايمىز، توموگرافيادان وتكىزەمىز، ءسويتىپ «جانىن» كىرگىزەمىز. بىلايشا ايتقاندا، ءار زاتپەن جەكە جۇمىس جاسالادى.

– قازاقتىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن «ءتىرىلتۋ» جولىندا تەر توگىپ جۇرگەن ءسىزدى بىلمەيتىن ادام كەمدە-كەم. سۇرايىن دەگەنىم، استانادا جەكە كورمەڭىزدى قاشان وتكىزەسىز؟
ديدار، قالا تۇرعىنى
– استانادا ەكى رەت كورمە وتكىزگەن ەدىم. ەشكىم كەلگەن جوق. ءبىزدىڭ ەلدە قىزىعۋشىلىق تومەن. سودان كەيىن قويدىم. كەرىسىنشە، شەتەلدەردە سۇرانىس كوپ. ولار بارلىق قاراجاتتى موينىنا الىپ، ءجيى شاقىرتىپ تۇرادى. امەريكاداعى كورمەنىڭ ءوتىپ جاتقانىنا 5-6 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. جۇمىسىڭا سۇرانىس بولسا، كادىمگىدەي قۋانىپ قالاسىڭ.

– پاريجدەگى اتاقتى لۋۆردا تاجىريبەدەن وتكەن تۇڭعىش ءارى ازىرگە جالعىز قازاق ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. جالپى، شىعارماشىلىق كورمەلەرىڭىز قانداي قالالاردا ءوتتى؟
نازىم، ستۋدەنت
– جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، ەۆروپادا سۇرانىس وتە جوعارى دەڭ­گەيدە. سان-فرانتسيسكو، پاريج، لوندون، نيۋ-يورك، بۋداپەشت، ت.ب قالالاردا ءوتتى.

– بۇگىنگى تاڭدا كوللەكتسياڭىزدا قانشا جادىگەر بار؟
بەكبولات، قالا تۇرعىنى
– مەن كوللەكتسيونەر ەمەسپىن. اۆتورلىق جۇمىس دەسە، دۇرىس بولادى. مەن مۇراجايداعى دۇنيەلەرمەن جۇمىس ىستەيمىن. دايىن بولعانىن مۇراجايعا وتكىزەم، حالىق قىزىعىن كورىپ، باعاسىن بەرەدى. ودان ارتىق نە قاجەت؟ بۇل – مەنىڭ پارىزىم. مەنىڭ قۋانىشىم دا، جەتىستىگىم دە وسى جادىگەرلەر. تا­بىل­عان جادىگەرلەردىڭ ارقاسىندا بابا­لا­رىمىزدىڭ قاي عاسىردا ءومىر سۇرگەنىن، قانداي ادەت-عۇرىپ ۇس­تان­­عانىن، قانداي قوعامدىق ورتادا بولعانىن انىقتاۋعا بولادى. وسى­­نىڭ ارقاسىندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ حا­لىق­تىڭ ەجەلگى مەملەكەتتىك ءداس­تۇرى­نىڭ قانداي بولعانىمەن ماقتانا الامىز.

– جەردەن قازىپ العان دۇنيە قالاي قالپىنا كەلتىرىلدى؟ سول تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى…
ايدانا، ستۋدەنت
– بۇل – وتە كۇردەلى شارۋا. ارحەولوگتار قازبا جۇمىستارىن جاساپ جاتقان كەزدە ءبىز ولاردىڭ جانىندا تۇرامىز. ولار كومبەگە جەتكەن كەزدەن باستاپ ءبىزدىڭ ءىسىمىز باستالادى. ەڭ الدىمەن سول جەردە الدىن الا كونسەرۆاتسيا جۇمىستارى جاسالادى. ويتكەنى، جەر استىندا جاتقان زاتتى بۇلدىرمەي، سول قالپىندا الىپ شىعۋ كەرەك. ايتپەسە، اۋا مەن جىلۋ كىرگەن سوڭ ونسىز دا ىلعالدىڭ اراسىندا تۇرعان زات جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە كەۋىپ، كۇل بولىپ ىدىراپ كەتەدى. ناتيجەسىندە، تۇككە جاراماي قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان، ۋاقىتتى ولتىرمەي، ونى ساقتاپ قالۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز. جالپى، عىلىمدا ونىڭ ءارتۇرلى ادىستەرى بار. سوڭعى ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە دۇنيە جۇزىندەگى عالىمداردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن ەكشەپ، جاقسىسىن الىپ، ءوزىمىزدىڭ زەرتحانادا جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. قازىپ العان دۇنيەنى زەرتحاناعا اكەلگەن سوڭ كونسەرۆاتسيالىق، رەستاۆراتورلىق جۇمىستارى جاسالىپ، «رەكونسترۋكتسيا»، «يدەنتيفيكاتسيا» دەپ اتالاتىن بىرنەشە ساتىلى جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ءار جادىگەر اۋرۋ ادام سياقتى. ولاردى تەز ارادا «ەمدەۋ» كە­رەك. بۇل – فيزيكالىق كۇش-جىگەر­دى قاجەت ەتەتىن اۋىر ءارى لاس جۇ­مىس. دەسەك تە، بويىڭدا ۇلكەن ءبىر سىردى، عاسىرلار شەجىرەسىن جاسىرىپ جاتقان جادىگەرلەردى جاڭ­عىرتۋعا دەگەن قۇشتارلىق بولسا، ونىڭ بارلىعىن ۇمىتتىرىپ جىبەرەدى. رەستاۆراتوردىڭ قىزمەتى – كەلگەن ناۋقاستىڭ اۋرۋىن اسقىندىرىپ الماي، تەز ارادا جاردەم كورسەتۋى ءتيىس دارىگەردىڭ قىزمەتى سەكىلدى.

– ءسىز ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن قاز­با جۇمىستارىنان بولەك، شەت ەلدەر­دەگى ارحەولوگيالىق اشىلۋلار مەن قالپىنا كەلتىرۋ ىستەرىنە قا­تى­سىپ، تاجىريبە جيناعان مامان­سىز. الەم ەلدەرىنىڭ رەس­تاۆ­راتسيا جۇمىستارىنا دەگەن كوز­قا­راسى، تاجىريبەسى قاي دەڭگەيدە؟
بەكزات، وقىرمان
– مەن موڭعوليا، رەسەي، فران­تسيا سەكىلدى مەملەكەتتەردە ءجۇر­گىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنا تىكەلەي قاتىستىم. سونداي-اق، كوپ­تە­گەن ەلدەردىڭ رەستاۆراتسيالىق جۇمىس­تارىن دا زەرتتەدىم. دامىعان ەلدەردە كونە مۇرالارعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ولار كىشكەنتاي دۇنيە­سىنىڭ ءوزىن اتاعىن اسپانداتىپ، ءدۇيىم جۇرتقا تانىتۋعا بەيىم تۇ­رادى. ال، ءبىزدىڭ جەرىمىزدەن تابىل­عان ءجا­دىگەرلەر كەز كەلگەن جاھان­دىق قۇندىلىقتاردان جوعارى تۇر. ساق­تاردان قالعان ايرىقشا مۇرا «التىن ادام» ەسكەرتكىشىنىڭ ءوزىن-اق الىڭىزشى. بۇگىندە دۇنيە ءجۇ­زىن تاڭعالدىرعان ەسكەرتكىش بو­لىپ سانا­لادى. الايدا، ءوزىمىز وسى ءجا­دىگەرلەردىڭ باعاسىن ءبىلىپ، قادىرىنە جەتە المايمىز.

– قازاق دالاسىنان تابىلعان جادىگەرلەردى زەرتتەۋ بارىسىندا قانداي دا ءبىر ەرەكشەلىكتەر بار ما؟
شىناراي
– بىزدە ەجەلگى تايپالاردان قال­عان، سولاردىڭ ءومىر جولىن دايەك­تەيتىن قانشاما كونە زاتتار بار. قاراپ وتىرساڭىز، قارۋ-جاراعى، ىشەر اس، كيەر كيىمىندە، ۇستاعان زاتىندا اسا ءبىر وزگەشەلىك جوق. مەتالدى قورىتۋى، بۇيىمدار جاساۋ ءتاسىلى دە ۇقساس. بۇل سول زاماندا ءبىزدىڭ ۇلان-عايىر كەڭىستىگىمىزدە قارىم-قاتىناستىڭ، بايلانىستىڭ ەرەكشە قارقىن الىپ، دامىعانىن كورسەتەدى. ءداستۇر ۇقساستىعىنا كەلسەك، ەرتەدە ولگەن ادامنىڭ كيىمىندەگى اشەكەي زاتتارى، كوش­پەلى ومىردە جان سەرىگى بولعان استىن­داعى اتى دا ەر-تۇرمانىمەن قوسا جەر­لەنەتىن بولعان. ەلىمىزدىڭ قاي تۇك­پىرىنەن كەزدەسكەن جادىگەردى الىپ قاراساڭىز دا، ءبىر مادەنيەت، ءبىر تۇر­مىس-تىرشىلىك كەشكەن حالىقتىڭ تۇتاس­تاي ءبىر عۇمىر تاريحىن بايقاۋ قيىن ەمەس.

ەركەجان ساتىمبەك

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

five + 4 =