MEMLEKETTİK TİL

HALIQTI BİRİKTİRWŞİ FAKTOR BOLA ALA MA?

0 240

Älem elderiniñ täjirïbe­sine köz salsaq, memleket halqın birtutas etip toptastıra alatın qundılıqtar birneşew. Birinşi – tildik faktor. Buğan Ewropa elderinde de, älemniñ basqa qurlıqtarında da mısal köp. Aytpaqşı, biz «köp ulttımız» dep maqtanamız, biraq käri qurlıqta bizden de köp ulıstar birge ömir sürip jatqan memleketter jetkilikti. Francïyada 180 ult, Türkïyada 140-tan astam ult bar, Ewropa elderiniñ qay-qaysınıñ jağdayı da osı. Ulıbrïtanïyada tipti 1 mıñğa tarta ult ökilderi turadı, tek Anglïyanıñ özinde ğana 300 tilde söyleydi degen derek bar. Biraq olardıñ bäri özderin francwzbın, türikpin, tağı sol sïyaqtı özderiniñ turğılıqtı memleketteriniñ töl ultınıñ atawımen atap, sol elderdiñ memlekettik tilinde söyleydi.
Ekinşi – dinï faktor. Bul, negizinen, Sawd Arabïyası, Birikken Arab Ämirlikteri sïyaqtı musılman elderine tän. Onda memlekettik sayasat ïslam qundılıqtarına qaray qurılğan. Mäselen, arab elderi äleminde memleket taratatın aqparattıñ 90 payızı din taqırıbına arnalatının birew bilse, birew bilmes.
Üşinşi – ulttıq faktor. Japonïya, Armenïya sïyaqtı elder tur­ğındarınıñ 97-98 payızı jergilikti ult ökilderi, memlekettik sayasat taza ulttıq mädenïet pen qundılıqtardı basşılıqqa ala otırıp qurılğan.
Törtinşi faktor – azamattıq maqtanış. Munday mısaldı AQŞ-tan, Ïzraïl'den körwge boladı. Amerïkalıqtardıñ qay-qaysı da «biz ulı memleketpiz», «biz älemdegi eñ demokratïyalı elde turamız», «biz patrïotpız» dep, üylerine AQŞ-tıñ älem-jälem jalawşaların ilip qoyadı. Bul – azamattıq faktor. Salıstırıp körsek, Qazaqstan halqın osı aytılğan faktorlardıñ qaysısı biriktirip otır? Bul suraqqa kelgende sizdiñ de, bizdiñ de tosılatınımız jasırın emes.
QR «Til twralı» zañınıñ 4-babında: «Qazaqstan halqın toptas­tırwdıñ asa mañızdı faktorı bolıp tabılatın memlekettik tildi meñgerw – Qazaqstan Respwblïkasınıñ ärbir azamatınıñ parızı» dep jazılğan. Qazaqstandıqtardıñ qazaq tilin bilwin mindetteytin munday tarmaq 2009 jılı köpşilik talqılawınan ötip bekitilgen «Ult birligi» doktrïnasında da bar. Sol kezeñderde QR Tuñğış Prezïdenti N.Nazarbaev halıqqa arnağan kezekti bir Joldawında «Qazaq tilin 2017 jılı halıqtıñ 80 payızı, 2020 jılğa qaray 95 payızı ïgerip, endigi 10 jılda mektep tülekteriniñ 100 payızı osı tilde erkin söylewi kerek» dep, osı mindetterdi jüzege asırw üşin tïisti salalar men jergilikti atqarwşı organdarğa tap­sır­ma bergeni es­teriñizde. Olay bolsa, Qazaqstan jağdayında halıqtı toptastıratın eñ mañızdı faktordıñ biri – memlekettik til ekendigi ayqın aytılğan. Biraq äzirge bul mindetti resmï til atqarğan bolıp keledi. «Atqarğan bop» deytinimiz, böten eldiñ tilimen twğan Otanıñdı süyu, onıñ patrïotı bolw mümkin emes.
«Qazaqstan» degen atawdıñ özi halıqaralıq termïnde Qazaq eli degendi bildiredi. Sonday-aq memleketke öz atawın bergen, töl halqınıñ sanı 70 payızdan asqan qazaq jurtı turğanda, azşıldıq dïasporanıñ tili (21 payız) eldi biriktirwşi faktor bola almaydı. Sondıqtan qazaq tiliniñ memlekettik jäne qoğamdıq qatınastardağı mañızına, şarwaşılıq salalarındağı atqaratın fwnkcïyasına basımdılıq berilwi mindetti.
Ärïne, ıqtïyarlı iske kedergi köp. Til janaşırları bayağıdan-aq Memlekettik til twralı jaña zañ kerek dep zar qılıp keledi. Biraq äzirge ol nïet nätïjesiz. Al qoldanıstağı «Tilder twralı» zañnıñ şïkiligi twralı erinbegenniñ bäri aytıp jür. Birinşiden, bul zañnıñ özi jetilmegen, ekinşiden, onı orındatatın mehanïzmder qalıptaspağan. Öytkeni «Til twralı» zañnıñ qay tarmağın alıp qarasañ da, «memlekettik tilmen birge resmï til qatar qoldanadı» degen joldardan ayaq alıp jüre almaysız. Osıdan keyin eşkimniñ janın qïnap qazaqşa üyrenbesi anıq.
«Til twralı» zañnıñ 24-babında «…til twralı zañdarınıñ buzılwına kinäli… zañğa säykes jawaptı boladı» dese, Äkimşilik quqıq buzwşılıq kodeksiniñ 75-babında «aylıq eseptik körsetkiştiñ besten jïırmağa deyingi mölşerinde ayıppul salw…» delingennen basqa eşteñe joq. Sonday-aq Til zañınıñ 23-babında tilderdi damıtwda «memlekettik tilge basımdıq beriledi» dese, memlekettik mekemelerde, kerisinşe, resmï tilge basımdıq berip qoyğan.
Sonday-aq «memlekettik tildi belgili bir kölemde jäne biliktilik talaptarına säykes bilwi qajet käsipter, mamandıqtar jäne lawazımdar tizbesi zañmen belgilenedi» degen tarmaq tek qağaz jüzinde qalğan. Munday talap äli künge qanday da bir zañmen bekitilgenin estigen emespiz. Al Memlekettik qızmet isteri agenttiginiñ resmï saytın ärli-berli aqtarıp, munday «käsipter», «mamandıqtar», «lawazımdar» tizimin müldem tappadıq. Tek «B» korpwsı sanatına jatatın qızmetkerlerden memlekettik tilde test alw qarastırılğan. «B» korpwsın elimizdegi 90200 memlekettik qızmetşi quraydı. Bul sanatqa awdan äkimderiniñ orınbasarları, awıl äkimderi men basqarma basşıları kiredi. Olardıñ işinde qazaqşa müldem «qaqpaytındardıñ» talayın köz körip jür.
Mädenïet jäne sport mïnïstrliginiñ aqparatına süyensek, qazaq tilin meñgerw deñgeyin anıqtaytın «Qaztest» jüyesi arqılı respwblïka boyınşa 2016 jılı – 26870 nemese 29 payız (naqtı sanı – 92203 adam), 2017 jılı – 22837 nemese 25 pa­yız (naqtı sanı – 91830 adam), 2018 jılı 24657 nemese 27 payız (naqtı sanı – 90932 adam) memlekettik qızmetşi ğana testilewge qatısqan.
Sonda mazmunı kereğar, orındalwı mindetti emes «Til twralı» zañnıñ pärmeni qanday? Munday solqıldaq zañnan kim qorqadı? Onsız da därmensiz küy keşip otır­ğan Til zañın tärk etkenderge äri ketse eskertw jasaladı, biraq olar eş qısılıp-qımtırılmastan jumısın jalğastıra beredi. Al zañ buzğan lawazım ïelerine aqşalay ayıppul salıptı degendi tağı körmedik. Sonda qalay, «Til zañı» basqa quqıqtıq qujattar sïyaqtı orındalwı mindetti bolmağanı ma? Zañda memlekettik tildi bilmeseñ de, memlekettik organdarda istewge tıyım salatın şektew qoyılmağan. Qayta orısşa qujat toltıra bilmeytin qazaqtildi mamandarğa jumıs istew qïın.
…Bir jıldarı UBT tapsırw üşin memlekettik tildegi test mindetti boldı, sonda mektep oqwşılarınıñ bäri jata-jabısa qazaq tilin üyrene bastap edi. Keyin emtïhan waqıtı tayalğanda Bilim jäne ğılım mïnïstrligi «qazaq tiliniñ upayı test balına enbeydi» dep masqara qıldı, sonda qazaqşa täp-täwir üyrenip kele jatqan özge ult ökilderi tügil, qala şalaqazaqtarınıñ özi qazaq tili kitabın bosağağa atıp-atıp urğanın kimnen jasıramız?!
Ata Zañımızdıñ 19-babında: «Ärkimniñ ana tili men mäde­nïetin paydalanwğa, qarım-qatınas, tärbïe, oqw jäne şığarmaşılıq tilin erkin tañdap alwğa quqı bar» delingen, biraq osı konstïtwcïyalıq quqım künine äldeneşe ret buzıladı. Meniñ memlekettik tilde tolıqqandı ömir sürw quqım şektewli, ömir sürw, balamdı ösirw, jumıs istew, qajet aqparattardı alw – bärinde orısşa söylewge twra keledi. Qoğamdıq qatınastar, äkimşilik jïnalıstarınıñ bäri derlik özge tilde ötedi (qazaqşa tek kirispesi ğana). Tipti lawazım ïeleriniñ qabıldaw bölmesine habarlassañ da orısşa söylewiñ kerek, öytkeni qazaqşa bilmeytin hatşı qızğa memlekettik tilde söyle dep ayta almaysıñ. Endi qabıldaw bölmelerine, jurtqa jappay qızmet körsetetin jerlerdiñ bärinde eki tildi adamdardı otırğızw qïın bolıp pa? Qazaqşa talap etseñiz, qazaqşa biletin birewdi ertip äkelgenşe tosıp turasız. Osınıñ bäri – zañ buzwşılıq, meniñ ana tilimde jürip-turw, qızmet etw quqımnıñ şektelwi. Osığan qarağanda, bizdiñ qoğamda til zañnamasın buzwğa boladı degen tüsinik qalıptasqan ba dep qaldım…
Qazirgi qoğamda, äsirese bïlik bwındarında qazaq tiline qajettilik tömen. Munday jağdayda, Elbası aytqanday, 2020 jılı da qazaqşağa köşe qoyuımız ne­ğaybıl. Al memlekettik tildiñ suranısın qamtamasız etpey, biz onıñ qoğamdı toptastırwşı, eldi biriktirwşi rölin arttıra almaymız. Bul, aynalıp kelgende, memlekettiñ turaqtılığına qawip töndiretin faktor.
Söz soñı. Eger Qazaqstandı öziniñ Änuranı, Eltañbası, Twı, Konstïtwcïyası, tağı tağılar egemendik nışanı bar täwelsiz el retinde moyındasaq, memlekettiliktiñ bilgisi – memlekettik tildi nege moyındamasqa?! Täwelsiz eldiñ tili de täwelsiz bolwı şart.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı