Memlekettik emes mekemeler mäselesine män berilse

0 180

Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti – Ult köşbasşısı<
Nursultan Äbişulı  Nazarbaevtıñ Qazaqstan halqına kezekti Joldawı 2012 jıldıñ 27 qañtarında jarïyalanğanı belgili. Sodan beri buqaralıq aqparat quraldarında Joldaw mazmunında köterilgen mäselelerdi el arasında talqılaw, özara pikirlesw procesi üzdiksiz jürip jatır.  Bul – zañdı qubılıs. Öytkeni, Elbasınıñ kez kelgen Joldawı – elimizdiñ işki jäne sırtqı jağdayı men damwdıñ älewmettik-ekonomïkalıq bağıt-bağdarın anıqtaydı.
1997 jıldan bastap eseptegende, bïılğı Joldawdıñ rettik sanı – 16. Ol – 10 bölimnen turadı: qazaqstan­dıq­tardıñ jumısqa tartılwı, qoljetimdi baspana, öñirlerdi damıtw, turğındarğa memlekettik qızmet körsetwdiñ sapasın arttırw, bügingi zamanğı memleketti bas­qarw talabı, sot jäne quqıq qorğaw jüye­lerin jañğırtw, Qazaqstanda adamï kapïtaldıñ sapalı öswi, zeynetaqı jüye­sin jetildirw, ïndwstrïaldıq-ïnnova­cïyalıq jobalar, awıl şarwaşılığın damıtw. Biz, sonıñ ekinşi bağıtı  – qol­jetimdi baspana mäselesi jöninde oy böliswdi jön kördik.
1997 jıldıñ 10 jeltoqsan ayınan bastap el astanasına aynalğan Astana qalasınıñ jer awmağı – 71 mıñ ga, soğan säykes halqınıñ sanı da ösip keledi. 2012 jıldıñ 1 qañtarındağı mälimet boyınşa, qalada 743 014 adam resmï tirkelgen. Ärïne, bul körsetkiş aldıñğı jıldarmen salıstırğanda joğarı.
Astana turğındarı sanınıñ ösw dïnamïkası mınaday:
1989 jılı – 281,3 mıñ adam.(sanaq)
1999 jılı – 326,9 mıñ adam.(sanaq)
2000 jılı – 381,0 mıñ adam.
2001 jılı – 446,2 mıñ adam.
2005 jılı – 529,3 mıñ adam.
2007 jılı – 574,4 mıñ adam.
2009 jılı – 613,6 mıñ adam. (sanaq)
2010 jılı – 697,1 mıñ adam.
2011 jılı – 730,8 mıñ adam.
2012 jılı – 743,0 mıñ adam. Al, 2009 jılğı mälimet boyınşa, Astana qala­sı­nıñ köş-qon ayırması 31 908 adamğa jet­ken, bul da joğarı körsetkiş. Maqa­lağa osı köşi-qon ayırmasın quraytın adamdardıñ baspanamen qamtamasız etilw mäselesi arqaw bolıp otır.
Astana qalasınıñ äkimi Ïmanğalï Tas­mağambetovtiñ aytwınşa, «Astanağa jı­lına 40 mıñ adam köşip keledi eken. Bügin­de älewmettik jağınan älsiz toptar sanatı boyınşa memlekettik qordıñ turğın üy kezeginde 21 mıñnan astam adam tirkelgen. Jalpı, 3 jılda 4 mln şar­şı metrden astam turğın üy tapsı­rılğan. Bul 40 mıñnan astam päterdi qamtïdı».
Elbası «jaña turğın üy qurılıs bağdarlamasın iske asırwğa kirisip kettik.
Elimizde jıl sayın 6 mln şarşı metr turğın üy paydalanwğa beriledi. Alayda biz jartı mïllïonnan astam jas otbasın jeke baspanamen qamtamasız etwge tïis­piz. Bul üşin jalğa beriletin turğın üy alañın 1 mln şarşı metrge jetkizw qa­jet.
Uzaq merzimdi jalğa berwde satıp alınatın jäne satwğa jatpaytın eki türli joldı qarastırw qajet.
Oğan qosa jalğa alğanı üşin jasa­latın tölem äl-awqatı ortaşa otbası mümkindigine say bolwı tïis. Munımen birge otandıq qurılıs salası üşin jaña müm­kindikter twadı. Sonıñ bärin jaña «Qol­jetimdi baspana – 2020» bağdarlama­sın­da anıq körsetw kerek.
Memleket bul bağdarlamanı tïisti qarajatpen qamtamasız etedi. Atalğan qujattı ükimetke osı jıldıñ 1 şil­de­sinen keşiktirmey jasap, qabıl­dawdı tapsıramın» degen bolatın
Köp keşikpey elimizde osı atalğan mindetterdi şeşwdiñ ärtürli joldarı qarastırıla bastadı.  Soğan oray QR Prem'er-mïnïstri Kärim Mäsimov tïisti mïnïstrlikter men mekemelerdiñ bas­şı­la­rına naqtı tapsırmalar berip, al­ğaşqı qadamdarğa jol aştı. Sol sïyaq­tı, QR Parlamenti Senatı men Mäjilisiniñ depwtattarı, yağnï halıq qalawlıları özderi saylanğan eldi-mekenderge barıp, jergilikti turğındarmen etene bayla­nıs­ta jür. Resmï jäne resmï emes osınday kezdeswler QR Bilim jäne ğılım mï­nïstr­ligi Ğılım komïteti janındağı Mem­leket tarïhı ïnstïtwtında uyım­dastırılıp turadı. Aytalıq, astanalıq ğılımï ortada bolğan Aldan Smayıl, Abay Tasbolatov, Murat Bahtïyarulı, Ja­bal Erğalïev sïyaqtı halıq qalawlı­larımen jüzdesw barısında, büginde elge qızmet etwdiñ qur «daqpırt» sözge emes, naqtı iske  qurılatını añğarıldı. Ärtürli deñgeydegi kürdeli mäselelerdi şeşwde halıqtıñ oyınan şığatın is-äreketter jasaw, zañ şeñberinde edäwir mindetter atqarw kerektigine basa nazar awdarıldı.
Osı rette bïılğı Joldawğa bayla­nıs­tı, joğarı lawazımdı memlekettik qızmetkerlerdiñ arnayı nasïhat tobı­nan körinwin quptawğa äbden boladı. Öyt­keni, Elbası jüktegen tapsırmalardı orındaw, halıq ïgiligine jaramdı Zañ jobaların qabıldaw, eñ aldımen joğa­rıdağılardıñ qoğamnıñ tüyindi mäse­lelerin jürekpen sezinwinen bastalmaq.
Büginde Astana qalasına ärtürli sebep­termen qızmetke kelgen jäne kelip jatqan adamdardıñ köpşiligi, ökinişke qaray, üysiz. Elordadağı osı künniñ bas­tı probleması – ärtürli sanattağı adam­dardı baspanamen qamtamasız etw. Biz­diñ äñgimemizge, ömir boyı «ïnemen qudıq qazğanday» küy keşetin, bilim men ğılım salasındağı mamandardıñ älewmettik qorğalwı mäselesi türtki bolıp otır. Qızılorda oblısınan saylanğan sena­tor Murat Bahtïyarulınıñ sözimen ayt­qanda, «bizde …gwmanïtarlıq ğılım sa­lası mamandarınıñ älewmettik qor­ğalwı nazardan tıs qalğan. Al, basqa mem­leketterde, aytalıq, Resey Fede­racïyasında kitaphana qızmetkerleriniñ älewmettik-turmıstıq jağdayına deyin qarastırılğan».
Bul mäsele QR Parlamenti Mäjilisiniñ depwtatı Darïğa Nazarbaevanıñ da na­zarına ilikti. Ol kezekti mäjilis otı­rısında «2009-2011 jıldarğa arnal­ğan üş jıldıq irgeli zerttewler bağdar­lamasın orındaw ayaqtalğanına jäne qarjılandırwdıñ joqtığına bayla­nıs­tı birqatar ğılımï-zerttew ïnstïtw­tınıñ basşıları aldın ala habarlaw arqılı qızmetkerlerimen eñbek kelisim­şarttarın buzw twralı buyrıq şığarwğa nemese olardı tölenbeytin demalısqa jiberwge mäjbür bolğanın, osılayşa, 2012 jıldıñ qañtarınan bastap onda­ğan ĞZÏ-dıñ ğılımï qızmetkerleriniñ 80%-ğa jwığı jumıssızdar qatarın tolıqtırıp otırğanın» tilge tïek etti. Osı mäseleniñ bïik minberden köterilwi beker emes, basqaşa aytqanda, qazirgi ĞZÏ jäne onıñ qızmetkerlerine qatıstı şeşimin tappağan problemalar jetkilikti degen söz.
Qalay desek te, qoğamdıq jäne memle­kettik sananı qalıptastırwda gwmanï­tarlıq saladağı mamandardıñ alatın ornı erekşe, biraq olarğa jetkilikti köñil bölinbeytini de jasırın emes. Üzdiksiz şığarmaşılıq izdenistiñ nätïjesinde tıñ twındılardı ömirge äkeletin ğa­lım­dar sanawlı. Sondıqtan, ärdayım tı­nımsız oyda jüretin ğılımï qız­met­ker­lerge qolaylı jağday jasap, äsirese gwma­nïtarlıq saladağı mamandardıñ älewmettik qorğalwın qamtamasız etw maq­satında arnayı Zañ jobasın qa­bıldaw –  bügingi künniñ talabınan twın­daydı.
Joğarıday aytılğanday, Astana qala­sına birew qızmet babımen, ekinşisi ot­bası jağdayımen, üşinşisi özin-özi şıñ­dawğa, törtinşisi bïznes jasawğa, besinşisi balalardıñ bolaşağı jäne t.b. sebep­termen qonıs awdaradı. Solardıñ işin­de orta jasqa tayanğan nemese odan joğa­rı, şïrek ğasırğa jwıq nemese odan jo­ğarı eñbek ötili bar bilikti mamandar bar. Olar, köşi-qon qozğalısında, eñ al­dımen baspana problemasına urınatını ayqın.
Elbasınıñ sözimen aytqanda, täwel­siz­dik jıldarında «jaña turğın üy bağ­dar­laması iske kiriskenmen», memlekettik qızmetke jatpaytın memlekettik mekeme qızmetkerlerine memlekettik qordan bölinetin turğın üy kezegine turwdıñ özi – bügingi küni qïyamet-qayımğa aynal­ğan­day. Öytkeni, jumıs ornı men meken-jayı­ñız boyınşa, aytalıq Astana qalası, Sarıarqa awdanına qarastı Halıqqa qızmet körsetw ortalığı ar­qı­lı «Turğın üy basqarması» Memle­ket­tik mekemesiniñ bastığına ötiniş bildir­genmen, HQKO operatorları aldın ala keri ötiniş jazdırıp, Astanadağı bas­pana twralı arman-qïyalıñdı sol jerde sw sepkendey basıp tastaydı…
QR Parlamenti Mäjilisiniñ depwtatı Abay Tasbolatovqa joldanğan sawal­nama arqılı, birqatar tïisti mekeme­ler­den jawap hattar alındı. Ökinişke qaray, onıñ mazmunı bir sarındas, «jıljı­maytın müliktiñ joqtığın rastaytın anıqtama qağazda kelgen qalañızda siz­diñ atıñızğa üy tirkelgen, QR «Turğın üy qatınastarı» twralı zañı boyınşa 5 jılğa deyin sol üy sizdiñ moynıñızda turadı» degenge sayadı. Baspanalı bolw­ğa talpınıs jasaw barısında, atalğan zañnıñ äli de zerdeleytin qırları bar-aw degen oyğa keldik.
Joğarıda atalğan HQKO ötinişti ar­nayı qarağan komïssïyanıñ şeşimi boyın­şa QR «Turğın üy qatınastarı twralı» zañınıñ 72-babına säykes eger azamat­tıñ soñğı bes jıldıñ işinde öz turğın üy jağdayların qasaqana naşarlatwı sal­darınan mınaday joldarmen muq­taj­ğa aynalğanı belgili bolğandıqtan, kezekke qoyudan bas tartıladı.
Joğarıda bayandalğandar qujattar negizinde Sizdi muqtajdılar esebine qoyu­ğa mümkindik joq (Turğın üy basqarması bastığınıñ orınbasarı K.Oşağanov)» delingen.
QR-nıñ  kez kelgen azamatı bul zañ boyınşa körsetilgen «öz turğın üy jağ­dayın naşarlatw üşin «ädeyi, qasaqana istelgen äreket» degenge kelise qoymas. Eger burınğı turğan qalada turğın üyge muqtaj azamatqa memleket qorınan bölin­gen baspana tirkelse, äñgime bas­qaşa bolmaq. Munda olay bolmay tur. Bul ayğaqtar – ärtürli sebeptermen meken-jayın awıstırıp, köşi-qonğa tap bolğan jağdayda baspana problemasın şeşw­diñ oñayğa soqpaytının körsetedi.
Biraq, kez kelgen kökiregi oyaw, közi aşıq azamat qol qwsırıp otırmay, mümkindigine qaray baspanalı bolwdıñ basqa jol­darın qarastıradı. Soñğı waqıtta BAQ-da aytılıp jürgendey, turaqtı ja­la­qısı bar azamatqa eñ tïimdisi – «TurğınüyqurılısJïnaq banki» AQ arqılı satıp alw.
Jaqında Qurılıs isteri jäne turğın üy-kommwnaldıq şarwaşılıq agent­tiginiñ törağası Serik Nokïn men «Sa­murıq-Qazına» akcïonerlik qoğamınıñ basqarma törağasınıñ orınbasarı Qwandıq Bïşimbaev Ükimet müşeleri aldında jaña bağdarlamanıñ negizgi bağıttarı jarïyalağanı belgili. Jol­dawdağı «Qoljetimdi baspana – 2020» bağdarlaması 6 bağıt boyınşa jüzege asırılatını, sonıñ işinde tïimdi bağıtı  – jergilikti atqarwşı organdarınıñ sal­ğan üyin «TurğınüyqurılısJïnaq banki» AQ arqılı satw ekendigi, bul mehanïzmniñ bıltırdan jumıs isteytini aytılıp, mun­day jüyedegi turğın üyge halıqtıñ sura­nısı köp ekenin bir jıldıq täjirïbe negizinde körsetedi: «Eger 2011 jıldıñ basında «TurğınüyqurılısJïnaq bankinde» turğın üy alwğa nïet etken sa­lım­şılardıñ sanı 17 mıñ bolsa, qazirgi waqıtta 86 mıñnan asıp otır eken». Kelesi bağıtı – kezekte turğandar üşin jalğa beriletin üy salw. Tağı bir bağıtı – «TurğınüyqurılısJïnaq banki» arqılı jas otbasılar üşin satıp alw quqımen jalğa beriletin turğın üy salw. Sol sïyaqtı «Samurıq-Qazına» qorı arqılı salınıp jatqan baspanalar ba­ğı­tı boyınşa halıq baspananı tikeley satıp ala aladı nemese jalğa alw arqılı keyin satıp ala aladı».
Tujırımdasaq, jalpı baspana prob­leması – kün tärtibinen tüspeytin ötkir mäsele. Twğan elinde panasız küy keşken qazaqtıñ tağdırı, jas otbasıları jäne t.b. älewmettik mäseleler bïlik pen halıq qalawlıların tolğandırarı sözsiz. Biraq, elimizdiñ qazirgi qalıptasw kezeñinde äreket etetin zañdar men ere­jeler bolsa da, soñğı waqıtta bul mäsele kürdelenip baradı.
1995 jılı qabıldanğan QR Konstï­twcïyası men Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ jıl sayınğı Joldawına säykes «Qazaq­standa adamï kapïtaldıñ sapalı öswi. Bul eñ aldımen, bilim berw men den­saw­lıq saqtawğa» bağıttalwı kerek. Jalpı, Qazaqstandağı halıqtıñ sanı köp emes, soñğı mälimetter boyınşa älemdegi 7 mlrd halıqtıñ 16 mln 698 mıñğa jwı­ğın  ğana quraydı. Onıñ işinde qazaqtıñ sanı – 10 mln şamasında. Qalay aytsaq ta, körşi eldermen salıstırğanda 2724, 9 mıñ şarşı metrge sozılğan ulan-ğayır jerimizde halıqtıñ sanı azşı­lıqtı körsetedi.
Büginge deyin elimizde gwmanïtarlıq ğılım salasındağı ğılımï qızmetker­lerdiñ älewmettik qorğalwı twralı arnayı zañ jobası qarastırılmağan; QR «Turğın üy qatınastarı twralı» zañı­nıñ jekelegen tarmaqtarın qoğam sura­nısına säykes qayta qaraw qajettiligi tağı bar.
Kelesi aytpağımız – qoldanıstağı erejeler men zañdar, ükimettik naqtı tapsırmalar adamzat müddesine, adam kapïtalın saqtawğa säykes şeşimin tap­sa, «nur üstine nur». Basqaşa aytqanda, atalğan zañdardıñ halıqqa paydalı-paydasız tustarın aşıp körsetw meha­nïzmderi qarastırılsa degen nïetimiz bar. Ärïne, zañnıñ atı zañ – onı bul­jıt­pay orındawşılardı tüsinwge bola­dı. Biraq, osı tusta aralıq bwındar qızmetiniñ älsizdigi bayqaladı. Bizdiñ oyımızşa, azamattardı baspanamen qam­tamasız etw üşin tïisti mekemelerge sözin ötkizip, qızmetkerin qorğaytın birden-bir mekeme – onıñ turaqtı jumıs ornı. Ol üşin memlekettik qızmetke jat­paytın memlekettik mekemelerdiñ mär­tebesin köterw kerek. Sonda ğana sol meke­meniñ tikeley aralaswımen ğılımï qızmetkerdiñ älewmettik qorğalwın oñ şeşwge boladı. Sebebi, ärbir memlekettik mekeme qızmetkeriniñ älewmettik-tur­mıs­tıq, sonday-aq käsibï-şığarmaşılıq äleweti özi jumıs isteytin memlekettik me­keme basşılığına ğana belgili.
Jıl sayın qoljetimdi baspana kök­jïegin körwden ümittiler qatarınıñ kürt artwı – baspana mäselesin oñ şeşwdiñ halıqqa tïimdi basqa joldarın qaras­tırwdı qajet etedi.

Külpaş ILÏYASOVA,
Memleket tarïhı ïnstïtwtınıñ jetekşi ğılımï qızmetkeri

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

1 × two =