Латын әліпбиінің үлгісін жасау арнайы орталыққа жүктелуі керек

0 121

Н.Байырбек: Әуелгі сөзді Әбді­жәлел ағадан бастағымыз келіп отыр. Сіз Парламентте депутат болдыңыз. Он-он бес жылдан бері тіл мәселесін ұдайы назарда ұстап келе жатырсыз. Өзіңіз біле­сіз, Елбасы Жолдауында 2025 жыл­ға дейін біз толық мемлекеттік тілге көшуіміз керек деген меже қойыл­ды. Енді ілгерілеу болады деп ойлай­сыз ба?

Ә.Бәкір: Бұрын Қазақстанды ешкім білмейтін болса, қазір әлем тани бастады. Құқықтық жағынан болсын, әлеуметтік жағынан болсын, әлемдік қауымдастыққа толық мүше болуымыз тәуелсіздігіміздің алып келген ең бірінші жеңісі деу-ге болады. Ал, енді «Қазақстан – 2050» атты Жолдауға келсек, екі мәселені айтқым келеді. Біз жиырма жылда белгілі бір деңгейге шықтық. Енді қалай жүруіміз керек? Не істе­дік, не бітірдік деген сұрақтар туады. Әрине, кейбіреулер бізді Өзбек­стан­мен, тағы басқа елдермен са­­лыс­­тырып жатады. Бірақ біз бір нәр­­сені ескеруіміз керек: біздің тағ­­ды­­ры­мыз бөлек. Нұрекеңнің кей­де: «Біз­дің өз жолымыз бар» деп жа­­та­­тыны жайдан-жай емес. Шы­­нында да, біздің өз жолымыз бар.

Н.Байырбек: Жолдаудағы тіл мәселесінің қамтылуы сізді қана­ғат­тандырды ма?

Ә.Бәкір: Құдайға шүкір, қазір тіл кеңістігінде сең қозғалды. Алға ілгерілеу бар, оған дау жоқ. Құқық­тық жағынан көп нәрсе жасалды. Алғашқы Конституциямызда да, кейінгі қабылданған заңдарда да, мемлекеттік бағдарламаларда да көп нәрсе айтылған. Дегенмен, біз тіл мәселесін әлі құқықтық тұр­ғыда толық негіздей алған жоқ­пыз. 1997 жылы Тіл туралы заң қабыл­данғанда, мен өзім де үлес қос­қанмын. Сонда электрон­ды ақпарат құралдарындағы мем­лекеттік тілдегі хабарлар барлық хабарлардың 50 пайызынан кем болмауы керек деген менің бастамам болатын. Біз қазір соның өзін орындай алмай жатырмыз. Бірақ, таза заңгер ретінде айтсам, осы заңдарымыздың өзі қазіргі біздің әлеуметтік даму қарқынымызға жауап бере алмайды. Оның себебі, мемлекеттік тіл жөнінде бізде жақсы баптар жоқ. Мемлекеттік тілді қолдау, қорғау жөніндегі құқықтық тетіктер қамтылмаған. Екіншіден, мемлекеттік тіл туралы заң қабылдай алмай келе жатыр­мыз. Бұрынғы кеңестік одақта болған елдердің бәрі оны қа­был­дады, біз енді соңында қалып отыр­мыз. Бағ­дар­ламамен тіл мәсе­лесін шешкен елді мен көр­ген жоқ­пын. Заңдық негіз болмайынша, ол жүзеге аспайды. Сондықтан, Мемлекеттік тіл туралы заңды енді кешеуілдетуге болмайды деп есептеймін. Одан кейін Конституцияның 7-бабындағы «ресми тіл мемлекеттік тілмен тең қолданылады» дегенді алып тастау керек. Өйткені, оның болуының өзі – заңсыз. Ресми тіл деген – статус емес.

Н.Байырбек: Сіз депутат ке­зіңізде Жоғарғы сот төрағасы Юрий Хитринге «мемлекеттік тіл мен ресми тілдің аражігі қандай?» деген сұрақ қойған болатынсыз.
Ә.Бәкір: Иә, ол кезде жауаптан жалтарып кеткен. Кейін Амангелді Айталы, Мұхтар Шахановтар бірі­гіп сұрақ қойғанда Рогов: «Мем­лекеттік тілдің мәртебесі ресми тілден биік» деп жауап берді ғой… Онда да амалдың жоғынан жауап берген. Мәжбүр болған.

* * *

Н.Байырбек: Жалпы, бәрімізге белгілі, тілді оңалту үшін халық мемлекеттік тілді әр салада мойындай білуі қажет. Осы орайда, елордадағы бір емдеу мекемесін басқарып отырған азамат ретінде, Әділхан аға, сізге сөз бергіміз келіп отыр. Өткенде бір сұхбатыңызда біздің еліміздегі медицина саласына қатысты барлық жиындар, конференциялар ылғи ресми тілде өтетінін айттыңыз. Таза мемлекеттік тілде бір конференция өткізгім келеді деген ниетіңізді де білдірген едіңіз… Бір емдеу мекемесінің бас дәрігері ретінде сіздің тіл мәселесіне қосар үлесіңіз қандай болуы мүмкін?

Ә.Абдуллин: Алдымен айта ке­тейін, мен Ресейде туып-өстім. Ті­лім, әрине, орысшаланып кетті. Кейін ата­ме­кеніміз – Қазақстанға кө­шіп келерде өзім де, балаларым да қазақша сөйлеп, қазақи орта­да өмір сүрсек деген ойда бол­ған едім. Қазір, шүкір, сол мақ­сатым жүзеге асып келеді. Үйде бала­ларым қазақша сөйлеп жүр. Ал, өзім басқаратын мекемеде іс-қа­ғаз­дарымыздың 84 пайызы мем­лекеттік, яғни, қазақ тілінде жүр­гізілуде. Осы орайды пайдаланып, алдағы жоспарымызбен де бөлісе кетейін, 2014 жылдан бас­тап біз мекемемізді 100 пайыз мем­лекеттік тілге көшірсек деп отырмыз.

Н.Байырбек: 2014-ті күтпей, мекемені 100 пайыз мемлекеттік тілге көшіруге бүгін кірісіп кетуге не кедергі болып отыр?

Ә.Абдуллин: Шынын айтқанда, қызметкерлер арасында ұлты орыс азаматтар да бар. Мәселен, со­лардың ішінде ең үлкеніміз зей­нет жасына таяп отыр. Біз сол егде кісілерге қиыншылық тудырмау үшін ғана ол жоспарды келер жылға белгілеп, әлгі кісінің зейнеткерлік­ке шығуын күтіп отырмыз. Жалпы, Елбасымыздың өзі де ылғи «қазақ қазақпен қазақша сөйлессін» деп жүр. Қайбір жылы қалжыңдап болса да, «он жылда аюды да қазақ­ша сөйлетуге бола­ды» деді… Бұ­дан артық не керек?! Біз қазір меке­менің ішкі-сырт­қы іс-қағаздарын ғана емес, емде­лу­шілерге берілетін үзік қағаздарды да мемлекеттік тілде толтырып бе­ріп жатырмыз.

Н.Байырбек: «Мынаны түсін­беймін» деп, оған наразылық танытатындар болмай ма?

Ә.Абдуллин: Болады. Бірақ, бірен-саран. Мәселен, емделуші­лер­дің 2 пайызы ғана. Ал, біз оларға қағазда не жазылғанын түсіндіріп береміз. Біз осы мақсатты екі жылдан бері қолға алғанбыз. Басында өзіміз бастадық. Қазір дәрігерлер, мейірбикелер – бәрі қолдап отыр. Жалпы, біз мемле­кеттік ме­кемеміз ғой. Біздің жұмы­сы­мыз­ды мемлекеттік тілде жүргізуге хақымыз бар. Қажет кезде өзіміз тал­пыныс жасап, алға ұмтылмасақ, еш­кім бізге келіп, тілімізді оңалтып бермейді.

* * *

Н.Байырбек: Заңгер ретінде, Әбдіжәлел аға, сіз бұған не дейсіз? Мекемесін толық мемлекеттік тілге көшіруге ниетті басшы болса, оның бастамасына құқықтық тұрғыда қорғаныш бар ма?

Ә.Бәкір: Жоқ. Сондықтан, бұл заңсыздық болады.
Ә.Абдуллин: Неге?
Ә.Бәкір: Өйткені, әлгі орыс азамат қағазды өзінің тілінде алуы керек.
Н.Байырбек: Бірақ қазақ тілі – мем­лекеттік тіл ғой. Яғни, мем­лекеттің тілі!
Ә.Бәкір: Сонда да. Егер әлгі орыс азаматы емдеу мекеме­сін сотқа беретін болса, онда жеңіп кетеді.
Ә.Абдуллин: Бізге емделуге келген азамат маған орысшалап сұрақ қойса, оған орысша жа-уап беремін. Өзімнің дәрігерлік кеңесімді де орысша жазып беруге әзірмін. Ал, емхананың үзік қағазы, кәдімгі дәрігерлік құжат, ол мемлекеттік тілде толтырылады. Өйткені, ол емделушінің өзіне емес, ол дәрігерге арналған. Яғни, ол – біздің мекемеден тағы бір мем­лекеттік емдеу мекемесіне апары­латын құжат.
Е.Жеңісұлы: Дұрыс.
С.Ерғали: Өте дұрыс.
Ә.Абдуллин: Иә, ол – біздің қыз­мет­тік қатынас қағаз. Мен, мәсе­лен, емделуші Қостанайдан кел­ген болса, ондағы дәрігер орыс па, қазақ па сұрап жатуға міндетті емес­пін. Ұлтын сұрауға хақым да жоқ деп есеп­теймін. Ал, ол дәрі­гер мем­лекеттік мекемеде істей­тін болғандықтан, менің өз құжатым­ды мемлекеттік тілде жіберуге хақым бар.
Ә.Бәкір: Бір сұрақ қойғым келіп отыр: сіз құжаттарымыз қазақша толтырылады деп отырсыз ғой. Сонда сіздерде дәрігерлердің арасында орыс жоқ па? Бар болса, олар қай тілде жазады?
Ә.Абдуллин: Бар. Олар да қазақ­ша жазады. Жаңа да айттым ғой, зейнеткерлікке шыққалы отырған бір дәрігерден басқасының бәрі ұл­ты­ның кім екеніне қарамай, құ­жат­ты мемлекеттік тілде толтырады.
Ә.Бәкір: Рас па! Онда сіздер жақсы жетістіктерге жетіп отыр екенсіздер! Бастамаларыңыз өзге­лерге де үлгі болсын деп тілеймін.
С.Ерғали: Мемлекеттік тілге он жыл бұрын көшіп кеткендер де бар.
С.Абылаев: Иә, бар. Бірақ, насихат жоқ.
Ә.Абдуллин: Мен жаңа да айттым, бізде зейнеткерлікке шығатын бір дәрігерден басқасының бәрі мемлекеттік тілде жазады. Ал енді біздің госпитальды білетіндер біздің толық мемлекеттік тілде жұмыс істейтінімізді де біледі. Ендігі қызметкерлер келетін болса, мен олардан да соны талап етемін. Жалғыз дәрігер үшін біз құжатты екі тілде жүргізбейміз ғой.
Ә.Бәкір: Тамаша! Әйтпесе, бізде іс-қағаздарының пәлен пайы-зын мемлекеттік тілде жүргізіп отырмыз дегендердің бәрі жай аудармасын алға тартып жүргені өтірік емес.
Ә.Абдуллин: Әрине, басында бізде де аудармашы алайық дегендер болды. Қазір де кезігеді ондайлар. Бірақ, мен әдейі аудармашы алмай отырмын. Өйткені, мем­ле­кет­тік тілді бәрі үйренуге тиіс. Тіпті, мен қызметкерлеріме «қате жазамын деп қорқып, қысыл­маңдар, талпынып, жаза беріңдер» деймін. Өйткені, «көш жүре түзеледі». Осылай біз 2014 жылы 100 пайыз мемлекеттік тілге, 2016 жылдан бастап латын әліпбиіне өтуді жоспарлап отырмыз.
С.Ерғали: Шынын айтқанда, құлдық психологияға түсіп, санасы уланбаған адам ғана еркін ойлап, батыл қимылдайды ғой. Мен мына Әділхан бауырымыздың батыл қадамдарын сол сырттан келгендігімен де байланыстырып отырмын. Ұлттық намысы мық­ты, әрі жалтақтығы жоқ. Ал біз кө­біміз жалтақпыз, қолдағы бар заң­ды да орындата алмай отыр­мыз. Оның бәрі – біздің ойлау жүйе­міз­дің бодан­дықтан арыла алмай келе жатқандығында. Жалпы, қа­зақ хал­қының, Қазақстанның қалыптасуы ерекше. Жаңа Әбдіжәлел ағамыз айтқандай, бізді Өзбек­стан­мен салыс­тыруға болмайды. Себе­бі, біз жиыр­масыншы ғасырда үш қоғамдық формацияны бастан кештік: феодализмді, социализмді, капитализмді. Енді бодандықтан тәуелсіздікке өтуде тағы бір формациядан өтіп отырмыз. Бұның барлығы – біздің ұлт үшін өте ауыр жүк. Оны біз түсінбейміз де, «біздің ұлт бейшара», «біздің ұлт пәлен-түген», «қолымыздан ештеңе келмейді екен» деп, өзімізді-өзіміз кемсіте береміз. Сондықтан, біз халқымыздың тағдырына басқаша қарауымыз керек және ұлттық нигилизмді жоюымыз қажет! Айтқым келіп отырғаны, 2012 біздің халық үшін үлкен серпіліс жылы болды. Олимпиадада үлкен жеңістерге жеттік. ЭКСПО-2017-ні ұтып алдық. Осы екеуінің өзі-ақ Қазақстанның мемлекет ретінде қалыптасқанын және халықаралық қауымдастыққа толық мүше екенімізді дәлелдеп отыр. Осының бәрін қорыта келе, Елбасымыздың «Қазақстан-2050» стратегиясын ұсынуы енді қалып­тасып, аяқтан тұрған елді одан әрі дамыту мақсатынан туып отыр. Енді тіл мәселесіне көшетін болсақ, біз көптен бері осы саладағы келеңсіздіктермен алысып келеміз. Бірақ, менің ойымша, осы күнге дейінгі тілге қатысты шикілігіміз бен кемшілігіміздің барлығы осы 2012 жылға дейінгі біздің мемлекеттің даму үдерісі болатын. Егер 2012 жыл бес жыл бұрын болған болса, онда тіл мәселесі де бес жыл бұрын ертерек шешілген болар еді деп ойлаймын.

Н.Байырбек: Яғни, бұның барлығы біздің мемлекеттің қалыптасу жолының ауырлығынан дейсіз ғой?

С.Ерғали: Иә. Бірақ, меніңше, қазіргі үлкен мәселе – Мемлекеттік тіл туралы заң қабылдау емес, бар заңдарды орындатқызу. Ал, олардың орындалмай отырғанына әртүрлі себеп бар.
Н.Байырбек: Сөзіңіз аузыңызда. Сіз Мемлекеттік тіл туралы заң­сыз-ақ Қазақстанды Жолдауда ай­тылғандай, 2025 жылға дейін 100 пайыз мемлекеттік тілге көшіруге болады деп есептейсіз бе?
С.Ерғали: Иә, халықтың өз ішінде ынта мықты болса жетіп жатыр. Бір мысал, мен «Азат» қозғалысын құрғандардың бірімін. Осыдан он жыл бұрын Ақтөбеде біз Қазақстанның үш жерінен үш корпорация құруды қолға алғанбыз. Сол мақсатта алдымен Ақтөбеде «Бекарыс» деген компания құр­дық. Сондағы жігіттер барлық іс қағаздарды, салық, банктегі тө­лем қағаздарын – бәрін қазақша жүр­гізді. Алдына келген қазақ ті­лін­дегі құжаттарды банктегілер де қыңқ демей, қабылдап отырды. Өйткені, мінсіз еді. Кейін «мыналар не қылған ұлтшылдар» деп, әл­гілердің соңына түскендер болды. Тексерді. Былай қарап, олай қарап, шикілік таба алмаған соң, ақыры басылды. Екінші мысал, міне, мына алдымызда отырған дәрігер мырза. Мекемесін мемлекеттік тілге көшіріп отырған. Менің айтпағым, осындай санадағы азаматтар он жыл бұрын атқа қонса, тіл мәселесі он жыл бұрын шешілер еді. Ендеше, барлық мәселе халықпен жұмыста… Қазір бізде әкімшілік қызметтерде монотілділік басым. Жап-жақсы қыз-жігіттеріміздің бәрі қызметке барады да, сол жердің ықпалына түсіп, орысша сөйлеп, іс-қағаздарын орысша жүргізіп кетеді. Сондықтан, мемлекеттік қызметке қабылданарда мемлекеттік тілді білуді талап ету жолға қойылуы керек деп ойлаймын. Әсіресе, қазақтілді өзге ұлт өкілдерін дәл мемлекеттік қызметтерге апарып отырғызып қою қажет. Сонда олардың алдарына келгендер ұял­ғаннан мемлекеттік тілде сөйлеуге тырысады.
Ә.Абдуллин: Мен, бірақ мем­лекеттік тілді білгені үшін өз­ге ұлт өкілдерін көтермелеп, теле­ди­дардан көрсетіп, әлектену дұ­рыс емес деп есептеймін. Тілді білу – бәрі­міздің ортақ міндетіміз. Өйт­кені, біз – бір мемлекеттің азамат­тарымыз. Құқымыз да, хақымыз да бірдей.

* * *

Н.Байырбек: Заң бойынша, мәселен, сотқа арызданушы талап-арызын мемлекеттік тілде жазса, оған мемлекеттік тілде жауап беру керек, ал, ресми тілде жазса, мемлекеттік тілде немесе ресми тілде жауап берілуі қажет. Солай емес пе, Әбдіжәлел аға?

Ә.Бәкір: Иә, солай. Бірақ, біздегі барлық мемлекеттік мекемелер «орыс тілі ресми түрде мемлекеттік тілмен тең қолданылады» деген Конституцияның 7-бабын қатаң ұстанып жүр. Сонымен жалтарып кетіп жатыр.
Н.Байырбек: Осы жерде сұрақты журналистер ұжымын бас­қа­ратын екі мекеменің жетекші­сіне қойғым келіп отыр. Есей Жеңісұлы мен Сайлау Абылаев мыр­заға. Жур­налистеріңіз тиісті меке­мелерге, атқарушы билік өкілдеріне, мысалы, мемлекеттік тілде сұрақ жолдап, оған ресми тілде жауап алып жатса, сіздер журналистеріңіздің қазақ тілінде ақпарат алу тұрғысындағы тапталып жатқан құқын қорғауға тырысасыздар ма? Сіздер мемлекеттік тілдегі ақпарат құралының басшысы ретінде мемлекеттік тілде ақпарат талап етесіздер ме?
С.Абылаев: Мен «Қазақпарат­та» бас редактор ғанамын. Жур­на­листердің жұмыс процесіне қы­­зу ара­лас­паймын. Жазып әкелген­дерін үстінен қарап отырамын. Бірақ, журналистерімізге ылғи мемлекеттік тілде ақпарат беріп, басынан сипап отыратын адамдар қайдан табылсын. Бәрін өздері аударып алады.
Е.Жеңісұлы: Мемлекеттік тілде ақпарат беруін талап етуін талап етеміз ғой, бірақ, оны орындату өте қиын. Көп жағдайда өтінішіміз аяқсыз қалады.
С.Ерғали: Жаңа Әбдіжәлел ағамыз, Мұхтар Шаханов бастаған топтың Конституциялық кеңестен мемлекеттік тілдің ресми тілден жоғары тұратынын растайтын қау­лы алғанын айтып өтті. Негізі, сол Қаулы бойынша біз төлқұжат­та­рымыздың барлығын, тіпті, жүр­гі­зушілік құжаттарымызға дейін то­лық қа­зақшалап алуымызға болушы еді. Ол да заңдық негіз болатын.
С.Абылаев: Қазір осында аза­маттар тіл мәселесінің біраз түйткілдерін ашып айтып жатыр ғой. Мен де мына нәрсені айта кетейін. Өзім Орал қаласындағы «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы болғанмын. Алғашқы кезде «Қазақ тілі» қоғамы құрылғанда халықтың ынтасы керемет болатын. Бір-бір мекемені басқарып отырған ұлты орыс басшылардың өздері бізді тү­сі­ніп, ұйымымызға ақша аударған еді. Бірақ, соның барлығын «Қазақ тілі» қоғамы пайдаға асыра алмады. Қо­ғамды үлкен ақсақалдарымыз бас­қарды. Әрине, олардың ғылымға, ұлт мүддесіне сіңірген еңбектерін жоққа шығара алмаймын. Бірақ, осы қоғамды басқарып отырғанда әуелі статусын халықаралық деп өзгертіп, артынан өз кітаптарын шығарып, ғылыми жұмыстарымен айналысып, жұмысының артын сұйылтып жіберді. Осының бәрі «Қазақ тілі» қоғамының қадірін кетірді. Серік бауырым айтып отырғандай, негізі, бізге тіл мәселесімен айналы­сатын халықтың өз ішінен шыққан нақты бір қоғам керек еді. Ол өз мақсатымен жұмыс істеуі қажет болатын. Сол секілді, мерзімді басы­лымдардың да орны ерекше. Бұрын Лениннің өзі «с чего начать» де­генде, партияның жұмысын ал­ды­мен газеттен бастаған… Тіл мәсе­лесін, әрине, сағаттап айта беруге болады. Мұны жазбай жатқан газет жоқ. Бірақ, іс жоқ. Соның көбіне өзіміз кінәліміз.

Н.Байырбек: Хош. Тіл мәселесін шешер ендігі жол қайсы?

Ә.Бәкір: Бірінші, халықпен жұмыс істеуіміз керек. Екіншіден, үштілділік дегендегі Президенті­міздің идеясын дұрыс түсініп, дұ­рыс жеткізе білуіміз қажет. Елбасы біздің азаматтар үш тілде сай­ра­сын деген жоқ, үш тілді мең­геріп, өскенде өркениеттің жаңа деңгейіне көтерілсін деді. Ал, бізде шаш ал десең, бас алатындар оны бұрмалап, үш тілдің тепе-теңдігін сақтау керек деп жүр. Міне, бұл да дұрыс емес. Мемлекеттік тілге тең келетін тіл болмауға тиіс! Біз­дің ха­лық мемлекеттік тілді өз дең­гейінде көтеруге ұмтылуы ке­рек. Автобуста, ауруханада, банк­те, оқу орнында – барлық жер­де халықты мемлекеттік тілді өз дең­гейінде қолданатын дәрежеге жет­кізу қажет.

Н.Байырбек: Есей, Сіз не дейсіз?

Е.Жеңісұлы: Осы күнге дейін менің байқаған нәрсем, тіл мәселе­сінде біз науқаншылдықтан аса алмай отырмыз. Мысалы, мемлекеттік тілді дамыту туралы 2001-2010 жылдарға арналған бағдарлама болды. Ол бағдарлама бойынша 2010 жылға дейін біз түгел мемлекеттік тілге көшіп кетуге тиіс едік. Одан кейін Президентіміз 2020 жылы бүкіл Қазақстан 100 пайыз қазақша сөйлеуі керек деді. Ол әңгіменің өзі ресми тілде жарияланды. Ал, енді «Қазақстан-2050» бағдарламасын қабылдадық та, бұл мәселені 2025 жылға итермеледік. Сонда біз тіл мәселесін шешуді әрі қарай жылжыта береміз бе?.. Бұның бәрі науқан, былайша айқанда. Соның кесірінен қазақ тілі барлық жерде, тіпті, таза қазақтар отырған жердің өзінде аударма тілге айналып қалды. Бүкіл заң орыс тілінде дайындалады, қазақшаға аударылады. Қазақшаға аударылғаннан кейін ол бейшара күйге түседі. Мысалы, Челах дейтін азаматтың қылмысына түсіндірме беріп жатқан Нұрдәулет Сүйіндіков деген жігіт: «қылмыс Челахпен жасалған» деп салды. Бұдан артық қандай сорақылық болуы мүмкін? Бұл бір ғана мысал. Мұндай жағдай кез келген жерден табылады. Осындай аудармалар өте көп. Мысалы, «мобильді» дегенді «ұтқыр» деп жүрміз. Түк келіспейді. «Доступный» дегенді «қолжетімді» деп жүрміз. Бұл да мүлдем келіспейді. Бұл қазақ тілінің бейшара кейпі, соған өзіміз түсіріп отырмыз. Бірде базарға бармақ болып, такси ұстағанмын. Жасы 80-нен асса да, өзі тың бір орыс кісі ұшырасты. Әңгімелесіп отырсақ, ол Талғат Бигельдиновтың шопыры болған екен. Сол айтады: «мен қазақ тілін үйреніп алмағаныма өкінемін» дейді. Елең ете қалдым: «Неге?». Сөйтсем: «мен ақымақ болыппын, Талғаттың командасын ғана орындап жүре беріппін, оның тілін түсініп алуым керек еді. Талғаттың досы келгенде олар менен жасырып, өздері қазақша сөйлесетін. Мен мән бермей жүре беретінмін. Қазір ойлансам, қазақ тілін игеріп алғанымда ғой. Бүгін қырғызды да, ұйғырды да, әзірбайжанды да түсінген болар едім» дейді… Бұдан шығатыны, біз өз тілімізге қажеттілік тудыра алмай отырмыз… Екінші мәселе, қазір менің үш перзентім бар, екеуі балабақшаға барады. Қақпайлап отырмасаң, бала да көнбейді. «Әке, мені качетші» дейді. «Качетші деме, тербетші де» деймін. Сөйтіп, қызым қағып алды. Келесі күні «Әке, маған кружканың қазақшасын айтшы, бақшада бәрі орысша айтып жүреді. Мен соларға үйретейін деп едім» дейді. Мен «тостақ» дедім. Енді барып, балаларға тостақты үйретіп жүр. Бала қазір енді өзімізді аңдитын болып алған. Мен «светті сөндірші» десем, «Әке, шамды сөндір деп айт» деп, өзіме үйретеді. Бұдан түсінгенім, баланың иммунитетін оятуымыз керек, әйтпесе, иммунитет өле береді екен. Олар өзі қазақ тілін қолдануға құлшынатындай болуы қажет.
Тағы бір көңілім толмайтыны, қазір көпшілік баласына ат қой­ғанда қ,ғ,ң, ә деген әріптерден қа­ша­ды. Нағыз қазақи дыбыс­тар­ды қол­дан­ғысы келмейді. Мұн­дайлар­дың таза дүбәралығы да бар. Мы­салы, мен «Толағай» де­ген бағдар­ламаны жүргізген кез­де соған Дәурен Сейітжанов деген әнші­ні шақырдым. Сөйтіп, «осы топтың жетекшісі Дәурен Сейіт­жанов» деп қағазыма жазып жатсам: «Сен Сейітжанов дегенде «і» әрпін жазба» дейді. «Әй, неге» десем: «сол, жазба. Болма­са, мен бағдар­ламадан кетіп қаламын» дейді… Ақыры кетіп тынды. Иә, көрдіңіз бе, біздің санамыз әлі құл. Рухани, психологиялық бодандықтан арыла алмағанбыз. Сондықтан, мен мемлекеттік тіл саясатына келгенде 1991-1992 жылдары тізеге басып жіберу керек пе еді… деп ойлаймын.
С.Абылаев: Балтық елдерінен үлгі алсақ болар еді. Ол жақта да өзге ұлт өкілдері бар ғой. Бірақ, жергілікті жердің заңына бәрі бағынып отыр. Өйткені, онда тұрмыс жақсы. Ұрсаң да кетпейді.
Е.Жеңісұлы: Меніңше, қазақ тіліндегі көркем әдебиеттің дең­гейін де көтеру керек. Ол да тілді насихаттауға ықпал етеді.
Ә.Бәкір: Иә, қазір өмірінің он жылында бір көркем әдебиет оқымайтын жастарымыз да бар. Кітап оқуға ынталандыру керек.
Н.Байырбек: Осы латын әліп­биіне көшу сананы отарсыздан­дыруға ықпал етеді дегенмен келі­сесіздер ме?
Е.Жеңісұлы: Латын әліпбиіне көшу керек деп шуылдап жатқа­нымызға да қазір жиырма жыл болып қалды. Бірақ, нақты мына жобаны енгізу керек деп, ұсынып отырған адам бар ма қазір?.. Менің ойымша, осы жағын дұрыстап ойласып алуымыз керек. Нәзір Төреқұловтың нұсқасын аламыз ба, Әбдірахман Байділдиннің нұсқасын аламыз ба, Ілияс Жансүгіровтің нұсқасын аламыз ба, болмаса қазіргі мына Түркияның нұсқасын аламыз ба – осыны жақсылап ойланып алуымыз керек. Ғылыми заңдылық негізін қарап, бір шешімге келгені­міз жөн. Ең бастысы, біздің тілімізге сай ерекшеліктер дұрыс сақталуы қажет.
Ә.Бәкір: Мұнымен айналысатын арнайы орталық керек қой.
С.Ерғали: Бұл шаруа қазір Түркі академиясында істеліп жатыр. Бірақ ол жерде қазақ тілінің әліпбиі жасалып жатқан жоқ. Бүкіл түркілік құндылықтарды ортақ ғылыми түркілік қаріпке көшіріп, бәрі оқи алатындай жағдайға жеткізу жолға қойылып отыр. Бірақ, 1989-1990 жылдары Әбдуәли Қайдаров бастаған ғалымдар Түркияда болып, 34 әріптен тұратын ортақ түркі әліпбиін жасаған. Мемлекет қолдамайынша, ол жай кесте болып қала береді. Ал, қазір осыған ұқсас 34 әріптен тұратын тағы бір әліпби кестесі дүниеге келіп отыр. Ендігі мәселе мынадай. Есей айтқандай, таңбалар жөнінде қазір 100-ден астам жоба бар. Бірақ, оны ресми түрде қолға алатын ешқандай орталық болмай отыр. Оны жүзеге асыруға әлі тапсырма берілген жоқ. Қазір амалсыз бірнеше азаматтар бірігіп, «Нұр Отанның» жанынан әліпби тобын құрдық. Интернеттің «Фейзбук» желісі арқылы да топ құрып, қыруар пікірлерді ортаға салып отырмыз.
Расында, латынға бармас бұрын бізге әліпби жасап алу керек. Әліп­би – қаріп қана емес, ол – фоне­ти­ка­­лық жүйе. Тілдің жазу емлесі. Сон­дық­тан, бізге қазір ең алдымен емле жасап, содан кейін барып әліп­би қа­был­дауымыз керек. Транс­литерациялық, транскрип­циялық сөздік жасап шығуымыз қажет.

Н.Байырбек: Қазіргідей «о» – «а» болып оқылатын, «ы» – «ый» болып оқылатын тіліміздің табиға­тына жат жағдайлар болмауы керек дейсіз ғой.

С.Ерғали: Дәл солай.

Н.Байырбек: Сайлау аға, сіздер қазір ақпараттарыңызды үш қаріппен таратып отырсыздар. Осы жөнінде айта кетіңізші.

С.Абылаев: Қазақпарат 2005 жылдан бастап Еуропадағы, Түр­кия­дағы, тағы басқа елдердегі латын әліпбиін қолданатын ағайын­да­ры­мыз түсініп оқуы үшін ақпарат­та­ры­мыз­ды латын әліпбиі­мен және Қы­тай­дағы, араб елдерін­дегі ағайын­­дар үшін төте жазумен таратып отырмыз. Ки­рил­лицадан бөлек. Біз оны аударып отырған жоқпыз. Сон­дай бағдарлама бар, мәтінді бірден өзге әліпбиге көшіріп шығарады.

Н.Байырбек: Латын әліпбиін сіздер қай нұсқа бойынша алып отырсыздар?

С.Абылаев: 1990 жылдардың басында үлкен тіл маманы Әбдуәли Қайдаров деген ағамыз жасаған нұсқаны алып отырмыз. Бұл бас-таманы бізде бас редактор болған Жарылқап Бейсенбайұлы күштеп жолға қойған. Латын әрпі жөнінде де біраз дау-дамай болды. Оны дұрыс па, бұрыс па деп, енді таласқа сала берудің қажеті жоқ деп ойлаймын. Президентіміз латын әліпбиіне көшетінімізді шегелеп айтты.

Н.Байырбек: Латын әліпбиін қай нұсқа бойынша қабылдайтынымыз, әрине, алдағы уақытта белгілі болады ғой. Сұрайын дегенім, «Қазақ­параттың» қай әліпбидегі хабарлары көп оқылады?

С.Абылаев: Төте жазудағы көп оқылады. Тіпті, кириллицадағы хабарларымыздан гөрі төте жазудағы көп қаралады. Қытайда компьютер мықты дамыған ба деп ойлаймын.
С.Ерғали: Рас, олардың қазақ тіліндегі сайттары да көп. Оларда жақсы дамыған.
С.Абылаев: Менің айтпағым, сол Қытайдағы оқырмандарымыз қазір біздің латын әліпбиіне көшкенімізді асыға күтіп отыр. Қазақстан латын қарпіне көшетін болса, біз де әзірміз деп жатыр. Бұның тағы бір мәселесі іргеміздегі Өзбекстан латын әліпбиіне баяғыда көшіп кеткен. Сол жақта біздің бір жарым миллионға жуық қазақ бар. Өкініштісі, Өзбекстанда қазақ мектептері жабылып жатыр. Біріншіден, бұл жерде сәйкессіздік болып тұр. Оларда – латын әліпбиі. Бүкіл баспалары оқулықты латын әліпбиімен шығарады. Ал, қазақ мектебі көп болса, 100 мектеп шығар. Енді сол 100 мектеп үшін өзбектер арнайы кітап шығармайды ғой. Олар Қазақстаннан тағы ала алмайды. Өйткені, бізде «Менің елім – Қазақстан» деп жазылған. Ол енді екі елдің білім саясатына байланысты. Қысқасы, біз латын әліпбиіне көшсек, Өзбекстандағы қазақ мектептерінің де жұмысын жалғастыруына септігіміз тиюі мүмкін.
Ә.Бәкір: Латын тіліне көшсек, қазақ тіліне бетбұрыс болады. Біздің тіліміздің дыбысталуы, сөйлеу акустикамыз қазақилана түседі. Бізді зорлап, кириллицаға көшірді, өздеріңіз білесіздер. Бізде жоқ әріптерді тілімізге зорлықпен егізді ғой. Енді латын әліпбиіне көшетін болсақ, онда таза қазақшаға көшеміз.

P.S. «Дөңгелек үстелге» қаты­су­шылар ең басты мәселе Қазақ­стан қабылдайтын латын әліп­биінің үлгісін жасап шығатын орта­лық құру керек деген байламға келді. Бұл, әрине, бітпейтін шаруа емес.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, «Астана ақшамы» газетінің ал­ғаш­қы дөңгелек үстелінің қонақ­та­ры «Қазақстан – 2050» бағ­­дар­­ла­масы қор­даланған тіл мәселе­сі мен ұлт­тық мем­лекетке ай­на­лу түйт­кіл­деріне оң өзгеріс әке­ле­­тіні­нен үмітті.

Нәзира БАЙЫРБЕК

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

1 + fourteen =