كۇمىس ەردە كيە بار

0 197

«جۇيرىك ات، بەرەن مىلتىق – ەر قايراتى». اباي قادىرىن ماقتانعا سيعىزىپ، جاقسى جىلقى جايىن تالاي ولەڭ ەتكەن. اتتى قانات دەپ ۇعىپ، كەلىستىرىپ ءمىنۋدى ونەر ساناعان قازاق ونىڭ ەر-تۇرمان، جۇگەن-قۇيىسقانىن ساندەپ ابزەلدەۋدى سالت ەتكەن. ال، ات-تۇرماندارىن اسەمدەۋدى حالىق زەرگەرلەرى ابىرويلى دا، ارداقتى ءىس دەپ ساناعان.

اتتى ءمىنۋ ءۇشىن ونىڭ ارقاسىنا باتپايتىن، جۇرىسىنە بوگەت بولمايتىن، مىنگەن ادامعا جايلى ەر-توقىم قاجەت. دۇرىس جاسالماعان ەر-توقىم اتتى جاۋىر ەتىپ، مىنگەن ادامدى دا شارشاتادى. ۇلى اباي،

ەر قوسقانعا ۇقسايدى ءسوز سويلەمەك،
قيىستىرىپ، قيىننان ايتسام دەمەك.
اتقا جايلى، مىنۋگە جانە ىڭعايلى،
الدى-ارتى بىردەي كەلسىن ءدوپ-دوڭگەلەك،

دەگەندە، ەر قوسۋ ونەرىنىڭ اسا قيىن دا قاجەت ەكەنىن ۇلگى ەتتى.

ەر جاساۋ ءۇشىن جاقسى اعاشتى تاڭداپ الادى. مۇنداي اعاش قايىڭنىڭ، ۇيەڭكىنىڭ، قارا مويىلدىڭ تۇبىرىنەن نەمەسە سول اعاشتاردىڭ جۋان ورتاسىنان الىنىپ، مۇقيات كەپتىرىلەدى. ءبىر رەت جونىپ الىپ، قايتا كەپتىرەدى. ابدەن كەپكەن اعاشتى قوسۋعا كىرىسەدى. ەردىڭ بولشەكتەرىن جونىپ، قيۋلاستىرىپ قوسۋدى «ەر قوسۋ» دەپ اتاعان. ەردىڭ «قازاق ەرى»، «قوقان ەرى»، «قۇراندى ەر»، «اشاماي ەر»، «قازىقباس ەر»، «ورىس ەرى» دەپ اتالاتىن تۇرلەرى بار. قوقان ەرىن كوبىنە ايەلدەر مەن قارتتار پايدالانادى. الدى-ارتى بيىك، سۇيەمەلى كەلەتىن اشاماي ەردى جاس بالالار مىنەدى. ەردىڭ جاسالۋ ۇلگىسىنە قاراي، «ارعىن ەرى»، «نايمان ەرى»، «دۋلات ەرى» دەيتىن تۇرلەرى دە بولعان. ەردىڭ كۇمىسپەن زەرلەنگەن ءتۇرىن «كۇمىس ەر» دەپ اتايدى. ات-تۇرمان ءاب­زەل­دەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇندىسى – وسى كۇمىس ەر. ونى «جاپپاي كۇمىس»، «ويما كۇمىس»، «قۇراندى كۇمىس» ەر دەپ، جاسالۋىنا قاراي ءبو­لەدى. ونداي ءساندى ەرلەردىڭ تۇرماندارى – تارت­پا، تارالعى، ۇزەڭگى، قۇيىسقان، ومىلدىرىك تە­ كۇمىستەلىپ، اشەكەيلەنەدى.
ادەتتە، كۇمىس ەر-توقىم مىنگەندەر اتىن كۇ­مىس جۇگەنمەن جۇگەندەيدى. ەر-تۇر­مان­دار ساف كۇمىستەن جاسالمايتىنىن، تەك قارا تە­مىردىڭ بەتىنە قاقتاپ، ءور­نەك­تەي­تى­نىن ايتا كە­تۋ كەرەك. قارا تە­مىردىڭ ءوزىن ويۋ­لاپ، ءارتۇرلى ءمۇيىز، ايشىق، دوعا، ۇشكىل، ءدوڭ­گەلەك، جاپىراق بە­ي­نەسىنە كەلتىرىپ، ەگەپ، ادەمىلەيدى.

ابايدىڭ جيناعان مۇرالارىنىڭ قاتا­رىن­دا كۇمىستەلگەن ەر-توقىم دا بار. ەردىڭ الدىڭعى قاسىنىڭ ماڭدايى مەن انجىمەسى، تارتپا، تارالعىسى جەڭىل عانا اشەكەيلەنگەن. ءار جەرىنە كۇمىستەن مىق قاعىلعان. قازاق اراسىندا مۇنداي سىپايى ەردى اۋىل اراسىنا، ۇزاق جولعا مىنە بەرەدى. جاي كۇمىستەلگەن ەردىڭ جۇگەنى دە جاپپاي كۇمىستەن گورى جەڭىل بولادى.

الماحان مۇحامەتقاليقىزى،
قازاقستان-رەسەي ۋنيۆەرسيتەتى
«ابايتانۋ» عىلىمي-تانىمدىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

18 + sixteen =