Köşpendiler köşesi

0 106

Astananıñ toyı ötti dürildep…

«Han şatırdıñ» oñ qaptalın jağalay el qondı…

Aq şañqan kïiz üyler sonadaydan­ köz tartadı. İle-şala bïik te keñ otaw körindi. Dwmandı otawdan qalıqtağan äwen qulaqqa şalınadı. Kireberisten engende bayqadıq, awılğa alıp baratın köşeniñ qos qanatı qatar-qatar balbal tastar. Babalar qoltañbası qalğan, ter siñgen, ïsi añqïtın balbal tastar… Sodan keyin, ïä, sodan keyin…

Aq otawdan qalıqtaydı än-äwen

Älgi bïik te keñ, dwmandı aq otawğa bas suqtıq. Türki tildes halıqtardıñ janımızğa jaqın äwezdi än-küyi qarsı aldı. Tawlı Altaydan kelgen önerpazdar Leonïd Atwgov pen Gennadïy Samaevtardıñ öneri qulaqtıñ qurışın qandırsa, Ramazan Stamğazïev pen Aygül Qosanova bastağan elimizdiñ dästürli änşileri köpşiliktiñ ıstıq ıqılasına ïe. Dästürli «Astana-arqaw» türki mwzıkasınıñ festïvali, «Dawılpaz», «İnjw-marjan», «Mäñgilik sarın» sïyaqtı koncerttik bağdarlamalar da halıqtıñ köñilin köterdi.
Bïılğı şarağa saha, şor halıqtarınıñ önerpazdarı da kelgen. Mäselen, Reseydiñ Kemerov oblısınan kelgen mwzıkalıq top nebarı mıñ jarımday ğana adamı qalğan şor eliniñ sälemin äkelipti. «Men Şwwrïyadan keldim. Atım – Çııldız Tanagaşova. Bizdiñ halıq – mäñgi, bizdiñ halıq – dos» dep ağınan jarıladı biri.

Kïiz üydegi keremet

«Aynalayın, qarağım, hal jaqsı ma-ay?
Sala berme köziñdi är jaqsığa-ay,
Dedimay-aw!..»

Keregesi türilip, tündigi aşılğan segiz qanattı aq üyden estilgen än ärli-berli ötkenderdi eleñ etkizedi. Tabaldırıqtan attağanda, awıldıñ qoñır tirşiligi eriksiz eske tüsedi. Qosılıp şırqap otırğan aq jawlıqtı äjelerdiñ biri jün tütip, biri keli tüyip, biri keste tigip, biri dïirmen tartwda. Ortalarındağı «arpa işindegi bir bïdayday» jalğız aqsaqal dombıramen süyemeldeydi. Bul – «Äjeler» ansambli. Älbette, mazalawğa bolmaydı. Tek kirgen izimizben keri şığıp, kelesi üyge engenbiz.

…Kïiz baswda. Şïge töselgen, qoşqarmüyiz oyuımen örnektelgen tekemet äli dayın bola qoymağan. Istıq swın sewip, endi aynaldırwda. Sodan keyin bilekteydi, artınşa tebedi… Tekemet basıp jatqan jeti adam: Kämşat, Ayna, Aysımbat, Jansaya, Läyla, Asan, Erkeş. Üy işinde bul jetewden bölek, üyrenwşiler de köp-aq. Bizdiñ sawaldarımızğa Kämşat jawap berdi. «Eki künde eki tekemet bastıq. Bul – bizdiñ Astana toyına tartwımız, sıyımız. Äri ulttıq qolönerdi jañğırtwğa qosqan ülesimiz. Mine, jastardıñ qızığwşılığı joğarı, talpınıs­tarı qwantadı» deydi ol.

«Bürkit baptaw – babadan qalğan käsibim»

Tomağası sıpırılmağan, tepkisi kereqarısqa jaqın, qomdanıp tuğırına qonaqtağan bürkitti habarı bar qazaq on-on eki jasar ekenin birden bayqaydı. İrgeles tuğırdağı tağı eki qıran kökke eminip, tıqırşïdı, şañqıldaydı. Bular alğaşqıdan jastaw, jumırtqadan jarıp şıqqandarına bes-altı jıl ğana bolğan-aw. Bürkitşimiz – murtı endi tebindey bastağan bozbala. Denesi – iri, sözi – salmaqtı, basındağı börigi men qısqa etekti şapanı jarasıp-aq tur. Esimi – Eldos.

«Bürkit baptawdı atam – Ayathannan üyrendim, Ayathan äkesi – Doqtırbaydan üyrengen. Tört bürkitimiz bar. Tarbağatay jaqtiki. Birewin ğana Alatawdıñ bawrayınan äkeldik. Jaz boyı semirtemiz, qısta añğa salamız. O-o, ol kez qızıq qoy» degen Eldos tekti qustardıñ minez-qulıqtarın äñgimeledi.

Egde tartqanı bar, jası, jasamısı bar, bir toptıñ «elw tört, elw bes, elw altı…» dep ayqaylap sanap turğanın estip, jaqınday berdik. Şımır deneli, qara jigit jïırma tört kelilik qos kirtastı awada şïirip, kökke alpıs märte köterdi. Bul – qostanaylıq Almas Beysenbaev. «Jüzge deyin köteretin edim. Jan-jaqtan qawmalağan jurttıñ arasında qïınğa soğadı eken. Äytpese, bala kezimizden köterip jürgen şoyın bolat qoy» deydi entigip.

Tört künge sozılğan «Mıñjıldıqtar toğısındağı Astanada» asıq ta atıldı, aytıs ta qızdı, jılqını bïletip, tüyeni sap tüzetken cïrk te boldı.

Ulttıq jädigerler sawda körigin qızdırdı

Bağıtımızdı körmege burdıq. Jağalay jayılğan ulttıq jädigerler köz jutadı. Bağaları da qol jetimdi. Aralay jürip, şeberlermen tildeswdi de umıtpadıq. Mine, dombıra, qazaqtıñ qara dombıraları… Öskemennen kelgen Erbolat Nawrızbaevtıñ twındıları. Üş türli dombıradan otız şaqtısın äkelipti. «Men dombıra qurastırwda qızıl qayıñ, samırsın, emen, üyeñki, qayıñ sındı bes-altı ağaş türin paydalanamın. Qılqobız, şerter sïyaqtı aspaptardı da jasaymın» deydi ol.

Almatılıq şeber Esenäli qamşınıñ, er-toqımnıñ tür-türin qoyğan sawdağa. Köpşilikti qızıqtırğanı – kümis er-toqım. Bağası qımbat qarapayım jurtşılıq üşin. Tört jüz elw mıñ teñge! Alayda, buğan tögilgen ter de az emes. «Üş ay waqıtımdı jumsadım» deydi. Al, Türkistan şaharınan Astana toyına asığıp jetken Abayhan Irısbaev üş jüzge tarta dünïesin usınıptı munda. Köbisi – qış qumıralar, sazsırnaylar. «Meniñ qolımnan şıqqan mına ıdıstar YUNESKO-nıñ sapa belgisin jeñip alğan. Sondıqtan bolar, qızığwşılar da köp, satıp alwşılar da molınan, bağaları da qoljetimdi» dep maqtanadı oñtüstiktik şeber.

Säti tüsken suhbat

Dilşad HAQBERGENOV, şeber:

SAMARQANNAN KELDİM AT SABILTIP…

Qamal tektes köterilgen sawda ornınıñ irgesin jağalay qoyılğan qış ıdıstar nazar awdartpay qoymadı. Şığıstıq ülgidegi oyu-örnektermen bezendirilgen ärqaysısı. Ala şapandı ïesimen tübimiz bir bolsa da, tilimiz bölek ekeni körinip-aq tur. «Äka, äka, beş jüz täñgä, alıñız, alıñız» dep astı-üstine tüsedi jaqındağannıñ. Ïä, irgemizdegi özbek ağayındardıñ ökili. Özin Dilşad Haqbergenov dep tanıstırdı. Äñgimemiz de jarasa ketti.

– Dilşad äka, Astana toyına tüw oñtüstikten at sabıltıp kelgen sïyaqtısız?..
– Qazaqtıñ Astanasınıñ toyı, on bes jıldıq meyramınıñ dübiri külli älemge estildi ğoy. Men Samarqannan keldim dünïemdi arqalap. Bul – meniñ Sarıarqağa tuñğış saparım.

– Qazaqtıñ Astanası unadı ma? Esigimizden engendegi äseriñizben bölisiñizşi.
– Äy, maqtağandı unatasıñdar, ïä! Alayda, Astana maqtanwğa turarlıq eken. On bes jılda osınday qala turğızğan Prezïdentteriñ mıqtı. Nazarbaevtıñ älem elderi basşılarınıñ arasındağı bedelin de bilem: ıqpaldı, sözi ötimdi, köregen. Biraq, şınımdı aytayın, bar-joğı on bes jılda osınday äybat şahar saladı dep oylamappın. Biz jaqtağı jurtqa da añız bolğan «Bäyterekke» şıqtım, Haziret Sultan meşitine barıp, namaz oqıdım, ïnşalla, mınaw turğan «Han şatırdıñ» poşımı mülde bölek eken…

– Jä-jä, osı da jeter, bizdiñ toyımızğa ne alıp keldiñiz?
– Köp närse alıp kelgende de bolar edi. Jol alıs. Sondıqtan, kötergenimizşe jüz elwdey tabaq, jïırma şaqtı şäwgim, quman, jetpistey pïala äkeldim. Bäri de qıştan quyılğan. Mıñ gradws temperatwrada küydirilip, türli örnekter basılğan. Bäri de sapalı.

– Bağaları qımbat sïyaqtı ğoy…
– Joğa!.. Jüz teñgeden bastap, bes mıñ-aq teñgege deyin. Arzan bolğannan keyin ğoy, jıldam ötwde. Qazaqtar jüdä jomart qoy, unasa bolğanı, ala beredi.

– Bizdiñ Astananıñ toyına qanday tilek aytasız?
– Astananıñ «Älem qalası» atanğanınan habardarmın. Äli de bïik-bïik belesterden şığa bersin deymiz. Şarïğatta «körşi aqısı» degen bar ğoy. Tilimiz bölektew bolsa da, dinimiz, tilegimiz ortaq körşi emespiz be. Tatwlığımız nığaysın, alıs-berisimiz, barıs-kelisimiz köbeysin!

Ashat RAYQUL

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

seven + eight =