KÖRİKTİ OYDIÑ ŞALQIMASI

0 194

(TÖLEGEN AYBERGENOVTİÑ TWĞANINA – 75 JIL)

Qazaq poezïyasında özindik ün- erekşeligimen tanılğan aqın köp . Alayda, Tölegen Aybergenovtiñ dara dawsı, aqındıq qoltañbası eşkimge uqsamaydı, eşkimdi qaytalamaydı. Pozeïyada özinşe sonı bir iz salğan Tölegenniñ jırların paraqtap oqıp otırsaq, jetkizbey jürgen bir armanına qol sozğan aqınnıñ aqpa küşin ayaqtatpay alıp qaşqan tım bïik munaralar köz aldımızğa keledi. Büginin emes, erteñin köp ar­man etken aqınnıñ jırları jaña ğasırda da öz oqırmandarınıñ köz qwanışına aynaldı. Aybergenovtı bilmeytin qazaq neken-sayaq.

« Sen meni körseñ,

Turısım osı meniñ.

Al mendegi ğalamat sezimdi körseñ,

Şoşır ediñ.

Sonda sen oylanar ediñ,

Men bolıp seziner ediñ,

Ayta almas eñ munı ,

Adamnıñ sözimenen.

Sen meni körseñ turatın

kirşik tüspey ,

Jüregiñ qalmas edi,

Bir ret ırşıp tüspey.

Ïä, sen oylanar eñ,

Tolğanar eñ barmaqtı

tistep turıp,

Mendegi ıstıq jalın ,

Boyıña küş bop kirip,

Turar edi sen tügil tas ta lawlap,

Köziñde jatar edi,

Juldızdı aspan awnap…»

Jay jır emes, juldızdı aspan awnaytın, qara tas lawlaytın ottı jır. Aspan men jerdiñ arasın qwırıp turğan añızaq pen aptaptıñ päsin qaytaratınday, mayda qoñır samalday jan-jüregiñdi bir jadı­ratıp jiberetin kerimsal jır. Al sodan soñ, qürkiretip aspandı aq jwsan men qızğaldaq ïsine añqıta balqıtıp tögilsin aq jañbırlar.

«Aq samaldar, añqığan

aq jañbırlar,

Aq jañbırlar, tolqığan

toğjan qırlar.

Meniñ qara sabawday kirpigimnen

Satırlatıp sapırdıñ

marjan qırwar.

Ey, aq jañbırlar!»

Jañbırdan soñ qayratı qalıñ qara jerdi bir bula küş köterip turğanday. Sol asaw küştiñ sırı qanday näzik.

«Taw buzıp, tas qalasıp, gül egisip,

Sawlığın bir- biriniñ tilep uşıp.

Tirewsiz aspan-jerdiñ arasında

Adamdar kün köredi süyenisip…»

Tölegen öz janınıñ qupïyasın osılayşa kökiregin jarıp şıqqan sırlı sazdarmen sıñğırlatıp turadı. Jan ïirimderiniñ eñ näzik ağıstarın şımırlatadı. Kökiregin jarıp bara jatqan bir quştarlıq otı aqındı qoldı-ayaqqa turğızbay, kökke köterip äketedi keyde.

« Ağıstardıñ aydarın

solqım qılıp,

Tolqındı tolqınğa urıp,

Örge qaray küreymin kürkiretip.

Jer baqıtın jürgende

ornatısıp,

Keyde men torğa tüsip,

Torğa tüsip jatamın

dir-dir etip…»

Örge tartıp, örşelenw, keñ qulaştaw nağız aqınğa ğana tän minez. Atoy salğan quştarlıqtıñ da keyde torğa tüsken torğayday bürisip, qaltıraytını bar. Tabïğattıñ sarañdığına emes, adamdardıñ qarawlığınan key­de aqın-jürek rwhanï osaldıq tanıtıp jatatını da so­dan. Poezïyada üyrenw mektebi emes, birden üyretw mektebin aşqan Tölegen Aybergenovtıñ aqındıq şıñı onıñ aqındıq qwatınıñ mıqtılığında jatır. « Sağınış» toptaması birewler üşin qol jetpes arman, al jïır­madan asqan Tölegenge jep-jeñil taqırıp.

«Ey, adamdar, aynalayın

twğandar,

Jalğız mïnwt tıñdañdar!

Men senderge köp boldı

sır şertpedim.

Qazir tügel kökiregim ört meniñ!

Şartarapqa jürgenimmen

jüz attap,

Burın munday körmep edim

uzaqtap.

Bir sağınış mäñgi – baqï dos

etken

Qazir meni julıp aldı

tösekten.»

Tepse temir üzip, bulqınsa bultqa jetetin Tölegen aqınnıñ jan äleminiñ tereñ tükpirinen alapat bir sezim bas kötergendey. Dawıs- jañğırığınıñ özinde ğajayıp bir sïqırlı jarıq bar­day. «Sağınıştıñ» alısqa, tım alısqa tüsip turğan juldız jarığınday . Ne deseñiz de, «Sağınış» Aybergenovtıñ qus tilinde sayraytuğın öz küyi. Köñildegi körikti oyınıñ şalqıması « Aq erke, Aq Jayıq» bolıp , jan sarayına şımırlap endi. « Aq erke, Aq Jayıq» äni Şämşi Qaldıayaqov pen Tölegen Aybergenovtıñ Atırawğa kelgen şığarmaşılıq saparında twğan. Köñildi ötken jır-än keşinen soñ, atırawlıq jas qalamgerler Alma­tıdan at arıtıp kelgen qos talant­tı Jayıq boyımen serwendetedi. Tolqındarı ay säwlesimen oynağan tüngi Jayıqtıñ kerilgen körkem kelbeti aqınnıñ da, kompozïtordıñ da şabıtın oyatqanday. Kenet, janındağı dabırlay söylegenderge Şämşi qolın köterip «toqta» degen­dey belgi beredi. Eşkim eşteñe tüsinbey ünsiz qaladı. Jüzinde qan oynap, oylı közderi uşqın atqan Şämşi qulağın Jayıqqa tosıp, « Estidiñder me, Jayıq än salıp jatır» deydi. Kompozïtordıñ bul qılığına tüsinbegender külerin ne külmesin bilmey turıp qaladı: Jayıq ta än sala ma eken?! So­dan şabıttıñ şañqan bozına mingen Şämşi änniñ mwzıkasın, Tölegen änniñ sözin bir tün işinde sol kezdegi « Atıraw» gazetiniñ qızmetkeri, belgili aqın Meñdekeş Satıbaldïevtıñ üyinde jazıp, söytip ataqtı « Aq erke, Aq Jayıq» Jayıq jağasında ömirge keledi. Bul jaydı jazwşı-drama­twrg Berik Qorqıtov änniñ jazılw tarïhı twralı jazğan maqalasında aytadı.

«Armanım sağan awğan,

Samal soqsa jağalawdan.

Jürekte terbetilgen

Aq Jayığım,

Aq erkem,

Añsağan än ölkem.

Janım-aw dara twğan,

Ağıstardan jaratılğan.

Jayıqtıñ jağalay tal

Jağasınan,

Qımbattım,

Sen mağan til qattıñ.»

Aq semser jırı jay otın­day jaltıldağan Mahambettiñ kökireginde armanday aq-adal sırı « … Jayıqtıñ boy en toğay, El qondırsam dep edim» dep şamırqansa, Tölegen men Şämşiniñ « Aq erke, Aq Jayıq» äni Jayıqtıñ saltanat säniniñ körkeygen şağında, el ösip, er köbeygen şağında tolqï , tebirene tüsip, köñil- jelkenderin artqa bir jüzdirip ötetindey.

Tölegenniñ de jüreginde aqpa- tökpe sır jattı, jır jattı. Onıñ sırı da, jırı da işte ja­tıp bwlıqqan joq. Şoqtay maz­dap, ottay lawlap, jalın tilep sırtqa bulqındı. Jır bolğanda qanday, teñizdey tegewirindi tebirene tolğaytın qıran qanattı jır. Sır bolğanda qanday, araylap atqan tañ şapağınday asıl armandı sır. Köñilge medew tutarımız, Tölegen aqınnıñ jırın da, sırın da ardaqtaytın asıl jurtı, ardaqtı perzentteri bar. « Aybergenov älemi» ädebï jwrnalı büginde el qızığıp oqïtın basılımğa ayna­lwda. Bul jwrnaldıñ bası –qasında jürgender Tölegen aqınnıñ şırağın jaqqan qızdarı Salta­nat, Mahabbat, Aynar, Qusnï. Bïıl aqïıq aqınnıñ 75 jıldıq torqalı toyı ekinşi qırküyekte Alataw bawrayında ötkeli otır. «Bir toy­ım bar , boları sözsiz meniñ» dep armandağan Tölegen aqınnıñ toyı, ärïne, jırsız ötpes.

«Kewdemde jürgen, zerdemde jürgen ıntızar ıqılas ot örip,

Sen munı menen beter uq!

Tükpirimdegi dir ete qalğış osınaw  quyttay jürekpen

Kelem men bügin qasïetti baytaq

Qazaqstandı köterip!» dep aqınnıñ özi jırlağanday, Tölegen Aybergenovtıñ azbas altınday tozbas poezïyası halqınıñ janına qwat berip, halqımen birge jasay beredi.

Marjan ERŞW

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

20 − twelve =