Корей түбегі: соқа мен ғарыш, майшам мен Интернет

0 134

Солтүстік Корея туралы ақпарат іздеудің өзі қызық. Ең көп мағлұмат ұсынушылар – әрине АҚШ-тық дереккөздер; бірақ олардың мәліметтерінен субъективті деген сипаттарды алып тастаcақ, қолда қалатыны тек жер көлемі мен халық саны жайындағы деректер ғана екен. Саяси-әлеуметтік сипаты – «authoritarian based» (авторитаризмге негізделген), «one-man dictatorship» (бір адамның диктатурасы) деген сөздерден көз алып жүргісіз. Елдің бейнесін елестету үшін біржақты боп кетпеу кәдімгідей қиын-ақ.

Ендеше таразы басын теңестіру үшін, ертедегі советтік дереккөздерге жүгінеміз. Бұларға жекелеген жиһанкездердің естеліктері мен қойын дәптерлеріндегі жазбаларды қоссақ, түбектегі елдің бет-бейнесі біраз нобайланып қалады.

КСРО-ға кері қарай…

Соңғы уақытта маза кеткен корей түбегін тереңірек түсіну үшін алдымен солардың ойлау қисынын игергеніміз дұрыс шығар. Олай болса, әлемге солтүстік корейдің, дәлірегі – КХДР-дағы мемлекеттік үгіт-насихаттың көзімен көз тас­та­сақ.

Алдымен, «Солтүстік Ко­рея»,­ «Оң­­­­­түстік Корея» деп, халық­ара­­­­­­­­лық­ топонимикалық жүйеде қа­­­­­лып­та­сып­ кет­ке­ні­ бол­ма­са,­ өз­­де­рі мұндай бөле-жара атауды мо­йындамайтынға ұқсайды. Се­­бе­­­­­бі, Солтүстік корейлер үшін Оң­түстік бөлік – «АҚШ бастаған им­­периалистік пиғылдағы елдердің құйтұрқы әрекетінен уа­қыт­­ша аннексияға ұшыраған жерлер». Таныс сөздер ме? Иә, кеше ғана темір перденің артындағы алпауыт елдің үшінші орындағы мемлекеті болған қазақстандықтар үшін – тіпті де таңсық сөздер емес. Сенесіз бе, бірақ солтүстік корейлер оңтүстіктегі технологиялық бестікке кіретін қандастарын «артта қалған» деп есептейді! Иә, соқа әлі де басты ауылшаруашылықтың құралы болатын солтүстіктің, жалпы әлемге көзқарасы біздердікінен, жұмсартып айтқанда, сәл басқашалау.

Бұдан әрі қарай тіпті қызық. Біз ойлағандай, социалистік дүние­та­ным­ның атасы — Маркс пен Ленин емес екен. КХДР идеологиясында олар­дың орнын ел тәуелсіздігінің не­гізін қалаушы – Ким Ир Сен жол­­­­дас жалғыз өзі толтырады. Сая­си да­нышпаны да, экономикалық ке­­мең­­гері де, ғылыми ғұламасы да­ қара басы. Сонау, 1930 жылда­­­ры Ким Ир Сен жолдастың қай­­сы­­бір жиында айтып қалған «чучхе» пәлсапасы кейін Еуропадан келген социализм-коммунизм идеяларының барлығын дерлік ауыстырған. Тіпті бар ғой, бұл саяси «ілімнің» діни сипаты да жоқ емес.

Енді бұларға келесі жағдаяттарды, яғни: жоспарлы экономикасын, әскер санын (миллионнан асады!),­ аза­маттарының таңғы алтыда зауыт­­тың дабылымен оянатынын қоссақ, көз алдымызға 1950 жыл үлгісіндегі КСРО еріксіз келе береді. Жадымызда әлі қалған-құтқан естеліктер бары жасырын емес қой.

Ел туралы мағлұматымызды бекіте тү­су үшін, Солтүстік корейлердің «сыртқы Интернеттегі» (иә, олар­дың­ айтпақшы «Куанмион» деп ата­латын «ішкі Интернеті» де бар!)­ сайттардың біріне қойған ма­­қа­­­­лалардың тақырыптарын шолып өт­­сек. Мінеки, «Корей дауысы» ра­­­­диосының ресми сайтындағы та­­қырыптардың бірері: «КХДР-ға өшіккен алпауыттардың бей­ша­ралығы», «Кимирсендік Ко­­рея­­ның жарқын болашағы», «Кван­­­мин­­сон­ға­ арнау», т.с.с. Бір жағы­нан,­ корейлік радионың орыс ре­дак­ция­сының – орыс саяси сөз сап­тау өне­рін мейлінше шебер меңгеріп аудар­ма­ жасағанын да жоққа шығаруға болмайды.

Қадірлі оқырманымыздың есіне, бұл шолуды тек қана КХДР-дың өзінің дереккөздеріне сүйеніп жасап отырғанымызды тағы айта кетсек. Бұл түбектегі елді даттамасақ та, бейтарап жеткізбек болған түріміз.

Қызық-қызық біткен ел

КХДР елінің жетістіктері мен­ кем­­шілік­тері кез келген ба­қы­лау­­­­шы­ны абдырататындай. Ай­­та­­лық — ядролық қару. Сарапшы­ ал­­дымен, анда-санда қашып-пыс­қан­ дис­сиденттер мен қолға тү­сіп­ қа­­ла­­тын­ басылым­дарынан — тү­бек­­те тұр­мыстың жұпыны еке­­нін, адамға жегілген соқа мен парафин­ май­шамының жарығымен өн­­ді­­ріс­­тің алға бармайтынын бажайлап отырады. Сол кезде бұл ел … ядролық сы­нақ жүргізгенін мәлімдейді!

Немесе КХДР өкілдері БҰҰ мін­бе­рі­нен қиғылықты салып, азық-түлік сұрайды. Бас Ассамблеяның төрінен кел­ген мұндай хаттаманы оқып отыр­­­ған кез келген бақылаушыда, бұл елде ең болмаса егін оратын шал­ғы бар екеніне күмән туады. Осы кезде КХДР ғарышқа өз бетінше жерсерік ұшырғанын хабарлайды! Бұл қалай сонда?

Расымен, XXI ғасыр үлгісіндегі КХДР­ жаппай қарулану мен әсіре әске­риленудің тұңғиығына кеткенін өкініш­пен ғана айтамыз. Өкінішпен дейтініміз, мұндай «әскери бұлшық ет» пен даңғаза жетістіктер – тұп-тура бүлдіршіндер мен қариялардың тамағының есебінен өсіріліп жатыр. Оған, тағы да еміс-еміс жеткен мә­­­лі­­мет­­тер­ бо­йын­ша,­ жа­­қын­да­ жа­сал­­­ған­ ақ­ша­ девальвациясын,­ адам­­дарға­ ең бол­ма­са­ қар­ма­нып­ тамақ­­ жеу­ге­ мүм­кін­дік берген — жеке кәсіпкерлікті қай­тадан жою сияқты реформаларды қосыңыз. Қорытынды: КХДР хал­қы дәл осылай тек соғыс жылдарында қиналса керек.

Күріш болды жеңсік ас

Бұл мәліметтер халықаралық гу­ма­­­ни­тар­лық­ ұйымдардың, БҰҰ-ның, Дүниежүзілік Сауда Ұйымы мен Халықаралық Валюта Қорының жа­рия­лы есептерінен алынған.

БҰҰ бүкіләлемдік азық-тү­лік­ бағ­­­­дарламалары өкілінің мәлім­де­­уін­­ше,­ КХДР аза­ма­ты­ кү­ні­не­ 300­ грамм күрішті місе тұтады (бар­­лы­­­ғына тең тиеді деген сөз емес әрине). Amnesty International өз­­дері «деректі дәйе­гі­міз бар» деп берген мәліметін есеп­­ке­ ал­сақ,­ көпте­ген­ аза­мат­тар­дың­ та­­ғам­ға ағаш­ қабығын, бейтаныс жабайы шөп­­­­­­тердің жапырақтарын қосуы үй­­рен­­шікті іске айналған көрінеді.

Енді осындай қылмысқа пара-пар ахуалдың, әлі де гуманитарлық көмектер біраз ауқымды болған жә­­не егістіктердің (негізінен – кү­­ріш­ пен жүгері) 60 пайызын су бас­­­­­пай­ тұр­­ған­да­ орын­ ал­ға­нын­ есеп­­­ке алы­ңыз. Өткен жылы та­­мыз­­да болған ғала­мат селдің ке­­сірінен елдің егін­­дік­тері мен жайылымдарының жар­ты­­сынан астамы шайылып кеткеннен кейінгі жағдайды елестетудің өзі­ қорқынышты. Ал одан кейін еш мә­­лімет жоқ: Солтүстік Кореяда ста­­тистика да мемлекеттік құпия дәрежесінде. Бірақ кешегі ядролық сынақтан кейінгі онсыз да мардымсыз халықаралық көмектің тіпті азаярын ескерсек, енді қарапайым халықтың әрі қарайғы күнкөрісінің қиындығы батпандай түседі.

Ең қиыны, кеше әлемдік қауым­дас­тықтың тілегін тәрік етіп ядро­лық сынақ жүргізгеннен кейін (бұл­ масқара әрекетті Қазақстан да­ сына­­ға­ны белгілі), КХДР-дың бұ­­рын­­ғы сүйік­ті әдісі – «бомбаны жалаңдатып тамақ сұрау» тактикасы ендігәрі өзін­ сарқып біткен сияқты. Ядролық сы­­­­нақ қатты алаңдатқан Жапония, АҚШ, Оңтүстік Корея сияқты «гу­­­­ма­­нитарлық сауын сиырлар» бұ­­­­­­дан былай ымырашылдыққа бара бер­­мей, «тұрысатын жеріңді айт!» де­­уі әбден мүмкін. Корей түбегі там-тұм­­дап сауда-саттық жасап отырған теңіз жолдары бір де саңылау қалмай бітелсе, елде тіпті гуманитарлық апат болу қаупі бар. Бірақ бұдан тағы да, қарапайым халық зардап шекпесе, әлі де бүкіл әлемді бұғаудан құтқару сияқты арман құшағында жүрген билік пен генералитеттің дымы кете қоймайтын сияқты. Әйтеуір КХДР ақпарат көздері ядролық сынақпен жауларға өлтіре соққы берілгенін хабарлап әуре. Олар, әрине, бір кездері тап сол күнкөсем Ким Ир Сеннің ядролық қаруды «қағаздан жасалған жолба­­рыс»­­ деп келеке еткенін еске алмайды…

Саяси салдары

Бұл жолғы сынақты жаһандық сая­­сат­тағы қатардағы ыдыс-аяқ сыл­­ды­­ры деп қарауға болмайды. Оған бірнеше себеп бар.

Ең алдымен, КХДР-дың, қара­­байыр­­­ласақ – «нан бермесең – бомба жа­­сап, оңтүстікке тастаймын» де­­­­ген­­ ри­то­ри­ка­сы­ның­ ақы­­ры­ бір­ кү­­­ні­ бол­ма­са,­ бір­ кү­ні­ келуі тиіс еді. Сол күндер келгенге ұқсайды. Ядролық клуб мүшелерінің енді­гәрі ең болмаса бір елге өсуі — осы күн­­де­рі­ бе­де­лі­ най­қалып жүрген БҰҰ-ның­ халықаралық реттеуші ретіндегі рөліне айтарлықтай нұқ­сан келтіреді. БҰҰ мінберлері бұл күн­дері онсыз да шулы. КХДР — қа­уіп­ті прецедент. Ендеше, осы ай­дың аяғында Алматыда болатын Ираннның Ядролық Бағдарламасы туралы келіссөздерде алтылық ел­дері Иранға нақты әрі қатаң, тіпті ашық конфронтациялық сипаты бар талаптармен келуі мүмкін. Әйтпесе, халықаралық қауымдастықтың яд­ро­­­лық сынақтарды «айыптауы», «алаң­­­­­даушылық білдіруі» – диплома­тия­ саласында қалжыңға айналып кет­­кен «Қытайдың соңғы ескертуі» сияқ­­ты боп кетуі ықтимал.

Ядролық клуб деп аталып кеткен атом қаруына ие елдердің бейресми тізімдегі саны осы Солтүстік Кореямызбен бірге тұп-тура 9 болған екен. Ондықты тұйықтауға бейіл елдер жоқ емес. Олар халықаралық қауымдастықтан әділет талап етіп жүргелі жарты ғасырдың жүзі болды. Ендеше, оныншы ядролық держава – алпауыттарды иә соғыс тактикасының жаңа түрін жасақтауға, иә бірінші болып талқандау әдісіне жүгінуіне мәжбүрлеуі мүмкін. Ендеше, Алматыдан жақсы жаңалықтар күтейік.

Ерлан ОСПАН

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

4 × two =