Köp jaqsı istiñ bası bar da, ayağı joq

0 134

Bügingi keleli äñgimemizdiñ qonağı – qoğam qayratkeri, professor, qalamger, QR Parlamenti Mäjilisiniñ eki şa­qırılımınıñ depwtatı bol­ğan Mırzakeldi ­Kemel mırza.

– Qazirgi tañda «qazaq­tar birtutas ult emes» degen sıñarjaqtı pikir jïi aytılıp jür. Qoğamımız bay-jarlı, qazaq-­orıstildi, taza, şala qazaq bolıp ekige jarıldı. Onıñ tüp-tamırı nede dep oylaysız?
– Ras. Söziñizdiñ janı bar. Bizdiñ qazaqta äli künge deyin birtutastıq joq. Äsirese, til mäselesine kelgende alşaqtıq közge urıp turadı. Oğan keşegi socïalïstik jüyeniñ qağïdaları da äser etken bolwı kerek. Qazirgi kezde qazaq tili tek awıldıq jerde turatın ağayınnıñ qarım-qatınas quralı bolıp qalğan sekildi. Öytkeni iri qalalarda qazaq tiliniñ qoldanıs ayası öte tar.
Kezinde Ïtalïya, Francïya memleketteri tilderin saqtap qalw üşin ayanbay küres jürgizdi. Edäwir memleket qarjısın soğan jumsadı. Qazaq tilin saq­tap qalw üşin biz de küres jürgizip jatırmız ba? Öte bayaw, sılbır. Bizde joba köp, biraq ayağına jetpeydi. Nätïje joq. Negizi, qazaqtıñ qalıptaswı äw bastan-aq birıñğay bolmağan ğoy. Osıdan 550 jıl burın Şw töñiregine qonıstanıp, memleket retinde ult bolıp qalıp­tasqan waqıttan beri bir­tutastıqqa qol jetkize almay kele jatqandığımız şımbayğa batadı. Odan qaldı, soñğı jetpis jıl Keñes Odağınıñ qılburawında qalıp, köptegen qïınşılıqtar men azaptı basınan ötkerip, salt-sanasınan ayı­rılğan halıqpız. Onıñ üstine, orıs tilin bilgen azamattar qız­metke alınıp, olardıñ balaları jappay orıs mektebin bitirip, orıstanw sayasatı solardan jalğasıp äli keledi. Ïä, bay-jarlı dep ekige jarılıp, asa te­reñdep kettik. Meniñ ma­man­dı­ğım – ekonomïst. Eger ekonomïkalıq turğıdağı közqaraspen ekşeytin bolsaq, onda asa qawipti kezeñge tap boldıq dep oylaymın. Eñ kedey adam men bay adamnıñ üles salmağı 25 payızdan aspawı kerek. Degenmen de baylar öte az bolwı kerek te, öz künin özi köre alatın orta şarwa men tapqandarı özderinen artılıp, jurtqa qayırımdılıq jasaytın jandar öte köp bolğanı abzal. Bizde mülde olay emes. Qazir 3-4 payızı asa bay bolatın bolsa, tapqan tabıstarı özderine tolıq jetetinder – 17 payız, kedeyşilikten joğarı, orta taptan tömen – 38-42 payız, taqır kedey – 18-21 payız, qayırşı, qañğıbastar – 4-5 payız köleminde. Demek, eldegi älewmettik ahwal kürdeli küyinde qalıp otır.
Bul künde Qazaqstan halqınıñ 95 payızı bügingi künmen ğana ömir sürip otır. Al udayı joq­şılıqta, jetispewşilikte küy keşken adamnıñ ömirge ızası boladı, bïlikke qapalanadı. Olardıñ eş waqıtta barşılıqqa, molşılıqqa qol jetkize almaymız degen ökinişi özegin örteydi. Qoğamdağı özine qol salıp ömirin qïyu­şılar, jezökşelikke, jeñil jüriske tüskender, jurttı aldawşı alayaqtar nemese bärin tartıp alıp jatqan buzaqılar, naşa­qorlar, basqa dinge awısıp ketkender – bäri-bäri ömirge ökpeliler.
Jalpı, qarap otırsañ, mäseleniñ bäri kedeylikten twındaydı. Sondıqtan kedeylikti joyumen küresw kerek. Mäselen, tenderdi, awqımdı jobalardı kimder jeñip alıp jatır? Ärïne, baylar. «Bay-bayğa, say-sayğa quyadı» degen osı şığar. Osı orayda Prezïdent Q.Toqaev: «Ökinişke qaray, sıbaylas jemqorlıq äli de bizdiñ qoğamnıñ awır derti bolıp otır. Men öz tarapımnan osı jüyeli mäseleni şeşw üşin barınşa küş-jigerimdi jumsaymın dep senimdi türde aytamın» dep wäde berdi. Onıñ qalay jüzege asatının waqıt körsete jatar.
Ärïne, tenderge qatıswşılardıñ qatarında bilimdileri, granttı utıp alıp jatqandar bar. Ne­bäri bir payız ğana. Qalğanınıñ bäri – basqa da bir aynalıp ötetin jolmen bayıp jatqandar. Qazir tağı da bir problema şıqtı. Jeñil aqşa tabwdıñ jolına köşip ketken sïyaq­tımız. Eş oylanbastan birewdiñ bïznesin tartıp alwğa barmız, adal eñbek jasawğa joqpız. Öytkeni adal eñbekpen tabıs taba almaysıñ. Udayı joqtıqta bolasıñ degen söz.
Tarïhtan bir mısal kel­tire keteyin. Burınğı patşa ökimetiniñ kezinde professorlar opera teatrı­nıñ qoyılımdarına demewşilik jasağan. Al bizdiñ professorlar qawı­mı bar sanalı ömirin ğı­lımğa arnap, mardımsız jalaqı aladı.
– «Etikşi etikke jarımaydı» demekşi, qanşama qazba baylıqtıñ üstinde otırğan qazaq öz twğan topırağında jü­dew­diñ küyin keşip jatqanı jaylı talay märte aytıldı. Qayta Qazaqstanda turatın basqa etnos ökilderiniñ nanı jürip turğan sïyaq­tı. Bul jöninde alıp-­qosarıñız bar ma?
– Basqa etnos ökilderi qazaqqa qarağanda uyım­şıl. Awızbirşiligi mıqtı. Birin-biri süyreydi, demeydi. Onıñ sebebi nede? Olar dünïe jïnawdıñ jolın jaqsı biledi. Birdi eki qıladı. Isırapşıldıqqa jol bermeydi. Al bizder qudalıq ötkizemiz, toy jasaymız, kökpar beremiz, dañğazalıqqa qumarmız. Bälenbay qarjı nesïe alıp bankke qarız­ğa belşeden batamız. Tım bolmasa alğan aqşanı oñdı-soldı şaşpay, ul-­qızına berip, bir jırtı­ğın jamasa jaqsı ğoy. Olay istemeymiz. Bir sözben aytqanda, aqşa ustawğa ädettenbegenbiz. Ne kerek, bosbelbew qalpımızda socïalïzmge keldik, odan narıqqa köştik. Bosbelbewlikten eş aynımastan jïırma-otız jılğa jwıq kele jatırmız. Eşteñeni oylamaymız, eşteñeniñ bayıbına barmaymız.
Qazir Qazaqstannıñ 5,5 mln turğınınıñ ïpotekalıq nesïesi bar. Sonıñ işinde 1,5 mln adam birneşe nesïe alğan. Nege közsiz ala beredi? Älde bäsekeles­tik pe? Älde joqtı aytwğa uyala ma? Er­teñinde şañ qawıp qa­latınımen şarwası joq. Mine, bul – qazaqtıñ eñ bastı kemşilikteriniñ biri. Sonıñ saldarınan eñ awır, qara jumısta qa­zaqtıñ uldarı men qız­da­rı jüredi. Olardan ne şığadı? Eşteñe şıqpaydı. Sol psïhologïyamen ketedi. Bügingi künköristi ğana oylaydı. Öytkeni ol odan basqa joldı körip turğan joq. Qaydan oñadı? Osıdan barıp qazaqtıñ kedeyi köp bolmay qaytedi? Köptegen azamattardıñ nesïe­lik jüktemesi öswde, taza tabıs kölemi tömendewde.
Bir qwantarlığı, jañadan saylanğan Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaev qazaqstandıq azamattardıñ borış jüktemesin azaytw şaraları twralı Jarlıq şığarıp, halıqtıñ muñ-muqtajına bet bura bastadı. Memleket basşısı retinde qarız­ğa batqan azamattarımızdıñ jağdayına bey-jay qaray almaytının, qïın jağdayğa tap bolğan azamattarğa kömektesw, otbasılıq qar­jılıq ahwalın aytarlıqtay jaqsartwğa mümkindik jasaytının aytıp, eldiñ eñsesin bir köterip tastadı. Ärïne, bul jağday nesïelerin ötewdiñ amalın taba almay otırğan jandar üşin elew­li kömek boları anıq.
– Qazir ult müddesinen göri belgili bir toptıñ, rwdıñ müddesin joğarı qoyuşılıq kezdesip qaladı. Bul orayda Elbası «Rw men taypağa bölinw – ulttıñ tutastığınan ayı­rwdıñ öte qawipti türi» dep edi. Siz ne deysiz?
– Ejelgi Qıtay memle­ketinde bes mıñ jıl bu­rın rwşıldıq bolğan. Tipti Rïm memleketinde de 4 mıñ jıl burın rwşıldıq etek alğan. Keyin na­rıq zamanına köşken kezde rwşıldıqtıñ jaqsılıqqa aparmaytınına közderi jetkennen keyin boyların awlaq ustağan. Rwşıldıq degen – jegidey jeytin qurt. Bul – äli tolıq ult bolıp qalıptas­pağanımızdıñ körinisi.
Elbası jürgizip otırğan sayasattıñ quptarlıq qırı – batısqa ortalıqtıñ, ortalıqqa batıstıñ twmasın rwına qaramastan qızmetke qoyuı «menen üyreniñder, ülgi alıñdar» degeni ğoy. Desek te, osınday ïgi bastamanı äri qaray jalğastıratın ob­lıs basşıları joq. Sebebi olar özderiniñ orın­tağınan ayırılıp qa­lamız dep qorqadı. Är jerde aqsa­qaldar bar arağa iritki salıp «sen böten rwdıñ adamısıñ, istep jatqan jumısıñ jaman emes, biraq sen ketwiñ kerek» dep kün körsetpeydi. Sonda qaydan oñamız? Negizi, rwşıldıq degen oñtüstikte bastalğan dert edi, qazir Qazaqstannıñ bärin jaylap, asqınıp ketti. Bul Elbası şeşetin nemese memlekettik dekretpen şığatın mäsele emes. Qazaqtıñ körnekti ğalımı Aqselew marqum rwşıldıq mäselesin jïır­ma jıl boyı köterdi. Qazirgi rwşıldıq, rwşıldıq emes – protekcïya deytin. Nege biz osınşama quldırap, tömendey berwge tïispiz? Qarap otırsañ, damığan elderden elw jılğa qalıp qoyıppız. Mädenïet, ädebïet, öner, til, din – barlıq jağınan. Qazaqtıñ müddesin oylap otırğan basşılar köp pe bizde? Köpşiligi öziniñ qara basınıñ qamı. Qazaqtıñ qazba baylığınan qalay bolsa da qarpıp qalw. Sonday jağdayda qazaq halqı nege oyanbaydı? Nege erteñin oylamaydı?
– Bizdiñ ilgeri baspawımızdıñ da bastı sebebi özimşildik bolıp tur ğoy…
– Ärïne. Aytalıq, qazaqstandıq baylar qa­yırımdılıq degennen jurday. Nege? Mäselen, Edvard Kornegï degen mïllïoner Amerïkada üş mıñ kitaphana aşıp, onıñ işin kitapqa toltırıp, qızmetkerlerge jalaqı tölep otırğan. Bizde kim ne istep jatır? Bar tapqanı awılğa barıp äkesiniñ atın qoyıp, meşit aşadı. Ärïne, meşit aşqan jaqsı-aw. Al mektep salıp, oğan qarjı bölgen odan da jaqsı der edim.
– Siz bïliktiñ bïik satısında qızmet jasağan adamsız. Parlamenttiñ eki şaqırılımınıñ depwtatı boldıñız. Bilim salası birneşe reformağa uşırağanın jaqsı bilesiz. Aytwlı reformalardıñ birde-birewiniñ paydası bolmadı. Endi, mine, üştildilik degen şıqtı. Osığan ne aytar ediñiz?
– Men bul salanıñ mamanı emespin. Bilim salasındağı reformalardıñ ayağına jetpey jatqan sebepteri bar. Ol bizde ürdiske aynalğan. Şeşimderdiñ de köbi orta jolda qalıp qoyıp jatır.
Elbasınıñ Joldawın, strate­gïyalıq qujattarın qarasañ, bağıt-bağdarı öte tamaşa. Olardıñ naqtılı, qanşalıqtı orındalatınına Ükimet is-şaralar jasağan. Ol da tamaşa. Ätteñ, qay därejede, qalay orındalıp jatqanı jöninde eş jerde esep berilmeydi. Birewiniñ osınday bolıp edi, sonı orındadıq dep jarïyalap jatqanın estigen qulaq joq. «Jüz naqtı qadam» bağdarlamasınıñ da basım böligi mıqtı. Bolaşaqqa bağdarlanğan dünïe. Onıñ da jüzege aswınıñ aqsap jatqan tustarı köp. Mine, bizde köp jaqsı istiñ bası bar da, ayağı joq.
– Keybirewler üştildilik mäselesine kelgende orıs tiliniñ qajeti joq. Ağılşın men qazaq tili bolsa jetedi deydi. Oğan ne wäj aytasız?
– Orıs tilin alıp tastaw äste mümkin emes. Ol – bizdiñ süyegimizge siñgen qubılıs. Qazaqtıñ töbe bïi – Töle bï babamızdıñ «patşanıñ aytqandarınıñ barlığı halıqqa tüsinikti bolsa, onday jarlıq – jarlıq emes» degeni bar emes pe?! Demek, patşamızdıñ halıqqa tüsindire almay turğan närsesin biz uğınıp, senwge tïispiz. Ağılşın tilin engizwdiñ tïimdi jağı bar. Öytkeni ağılşın tilin engizw arqılı orıs tilin älsiretwge alıp kelemiz. Memleket basşısı Q.Toqaevtıñ «mektepte aldımen ana tiline basımdıq berilsin» degeni öte durıs.
– Til men ult mäselesin alğa qoyıp, upay jïnap jürgender de bar ğoy…
– Öte köp. Tek til mäselesin qawzap, qayta-qayta bir närseni qaytalay berseñ, jurttıñ qulağı sarsïdı. Odan eşqanday qızıq bolmaydı. Til damımay jatqan joq, damıp keledi. Oğan uran emes, naqtı is kerek. Til, til dey bergenşe «tw, tw» dep urandar edim. Öytkeni qazaqtıñ sanı az. Astanada qazaqtildi gazet satatın nebäri eki-aq düken bar. Sonda qazaq gazetteriniñ azğantay ğana danası satıladı. Jartısı ötpeydi. Demek, oqımaymız. Enjarmız. Eşteñege qarağımız kelmeydi. Tükke turğısız türik pen ündi serïaldarın körgende aldımızğa jan salmaymız. Osınıñ bäri – artta qalıp ketkenimiz. Aqşağa bağınğandıq. Qazir ündişe amandasıp, ündişe kïinip, ündişe toy jasap jatırmız. Sumdıq – osı. Ïndïra Gandï prem'er-mïnïstr bolıp turğan kezde musılmandardı ayawsız qır­­ğan. Ol musılmandar­dı qırıp jatqanda, qazaqtar balalarına Ïndïra dep at qoydı. Büginde türik fïl'miniñ keyipkerleriniñ atın qoyıp jatırmız. Sonday halıqpız. Öz qolıñdı öziñ kesesiñ be, qaytesiñ?
– Latın älipbïine köşemiz dep dabıra qılıp, börkimizdi basımızğa atıp qwanıp edik. Keyin sol aptığımız tez basılıp qaldı. Soğan qarağanda, osı qadam sayasï täsil bolıp qalğan joq pa?
– Sayasï täsil bolwı da mümkin. Latın älipbïine köşwge tikeley qarsılığım joq. Sebebi latın tili – halıqaralıq til. Orıs tilin jetkilikti meñgerdik, orıs ädebïetin, önerin jaqsı bilemiz. Endi biz damığımız keletin bolsa, ağılşın tiline köşwimiz kerek. Ağılşın tiliniñ ğalamtordağı qoldanıs ayası – 67 payız. Ol latın tili arqılı tez keledi, ortağa siñedi degen ümit bar.
– Keyingi kezde mem­leketi­mizdiñ joğarı zañ şığarwşı organı – Parlamentti qızmetten bosağan şenewnikterdiñ kelip, demalatın «zapasnoy» ornı dep jatır. Siz qalay oylaysız?
– Barlıq memlekette de sonday «zapasnoy» orıntaqtar bar. KSRO kezinde de Qorğanıs mïnïstrliginiñ elwge tarta generalı osılay «zapasta» otır­ğan. Onda turğan eşteñe joq. Äñgime basqada. Ana adamdardıñ öresi, qayratkerligi, memleketşildigi qanday? Olar mına jerde özderine jüktelgen mindetterdi oydağıday atqara ala ma? Saylawşıları qayda? Jılı orında bes-altı jıl otıra bere me? Ol jağı halıqtıñ oyanwına baylanıstı.
– Qaptağan depwtattıñ işinde halıq üşin qızmet etetini sanaw­lı ğana. Qalğanı – enjar, älsiz, ündemeytinder sanatınan. Olardıñ isine halıq qanağattanıp otır­ğan joq degen de pikir aytılıp qaladı.
– Men depwtat bolıp jürgende de bizdiñ jumısımızğa qanağattanbawşı adamdar bolğan. Qazir de sonday. Öytkeni depwtattardıñ naqtı isi el arasında aytılmaydı. Parlamentte mınaday zañ qabıldandı dep jalpılama aytıla saladı. Depwttattıñ jasağan qızmeti talqılanıp, tarazığa salınbağan soñ osınday kereğar pikirler twındaytını ras. Jasıratını joq, aqparat quraldarınan, teledïdardan jeke bir depwtattar twralı habar berile qalsa, bar aytatını ol üyinde ne istep jatır, turmısı qalay, nemen şuğıldanadı, qanşa nemeresi bar, qay nemeresiniñ basınan sïpap jatır degen sïyaqtı usaq-tüyekti söz etedi. Ol kimge kerek? Keyipkerdiñ işki dünïesine üñilip, ol kisi depwtattıqqa qalay keldi? Birewdiñ qoldawımen be, älde öziniñ payım-parasatımen be? Halqına qanday qızmet jasap, eline qanday eñbek siñirip jatır? Osı tektes sawaldar qoyılsa. Osı jağı tereñ zerttelmeydi. Şını kerek, depwtattardı eşkim maqtamağan, maqtamaydı da. Jalpı, bïlikke halıqtı qarañğılaw etip basqarğan tïimdi ğoy.
– Äñgimeñizge raqmet!

Suhbattasqan
Beybit OSPAN

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

four × two =