Kïeli meken qundılıqtarı

0 81

Osıdan 28 jıl burın derbestik alğan Qazaqstannıñ jetilgenin, örkendegenin büginde maqtanışpen aytamız. Täwelsiz jıldar işindegi qol jetkizgen ayrıqşa tabıstar qatarında birinşi älem kartasında bolmağan memleket – täwelsiz Qazaqstan qurılğanın, şekaramızdıñ halıqaralıq deñgeyde şegendelgenin, el basqarw isi Konstïtwcïyağa negizdelgenin, zamanawï qarwlı küşter men quqıq qorğaw jüyesin qalıptastırğanımızdı, Ewrazïya törinde säwleti asqaq jaña astana turğızğanımızdı körsetemiz.Ekonomïkanı damıttıq. Sayasattı salïqalı ettik. El örkendewin, körkeyuin, oy-sana özgerwin kezeñ-kezeñmen layıqtı jüzege asırdıq.

Ata-babalarımız armandağan, sonaw tarïh qoynawındağı Kültegin muratı negizinde jazılğan «Mäñgilik el» uğımın jalpıulttıq ïdeyağa aynaldırıp, eldigimizdiñ san ğasırlıq tamırına när berdik. Osınaw arşındı qadamdardıñ barşası Elbasınıñ sındarlı sayasatı arqasında jüzege astı.
Osı eren tabıstardı halıq boyına siñirw maqsatında Tuñğış Prezïdent twğan halqın mınaday danalıqqa süyindirdi: rwhanï jañğırw, twğan jerdi süyu, sana bïigine köterilw, pragmatïzmdi meñgerw, älewmettik nurlı jol.
Elbası bolaşaqqa bağdar retinde «Rwhanï jañğırw» ïdeyasın usındı. Twğan jerdiñ erekşeligin körsetw, ädet-ğurıptı jañğırtw aqparat közderinde jïi köterildi. Örkendegen elderde aqıl-oy ïeleriniñ joğarı satısı – qalıptasqan dästür. «Erlik – elge mura, urpaqqa – uran». Tarïhï damwdıñ bir kezeñinde ulttıq rwh oyanıp, ulttıq sezim payda boladı. Namıstı twındatıp, onı qozğaytın äser bolmayınşa, qalıptasqan oy-sana keyingi urpaqqa rwhanï azıq bola almaydı. Kezinde oyşıldarımız, abızdarımız oy-sananıñ damwına ıqpal etip, jañalıq aşwğa ïtermelegen. Ol jaña urpaqtı ılğï da zulımdıqpen küreswge, ömirdi özgertwge, jañartwğa bağıttağan.Jastar – kez kelgen qoğamnıñ bolaşağı men qozğawşı küşi. Memlekettiñ turaqtı damwınıñ negizi – bäsekege qabiletti jastar bwını, al bul tikeley el jastarınıñ bilim men bilik sapasına, olardıñ umtılısı men ıntasına baylanıstı.
Elbasınıñ negizgi tuğırnaması, Prezïdent Qasım-Jomart Toqaevtıñ jaña bastamaları qazirgi tolqınğa ülken ümit arttı. Jastarğa qoyatın negizgi talap: biliktilik, bilimdilik, rwhanï jetilw, otansüygiştik. Damw men serpilis!
Damığan memleket qurw üderisi ekonomïkanı jañğırtıp, postïndwstrïaldıq qoğam qurwmen şektelmeydi. Törtinşi ïndwstrïaldıq revolyucïyanı basınan ötkerip jatqan memleketter joğarı deñgeyge rwhanï, bilimï, ğılımï, tärbïelik mäselelerdi şeşip qana öz maqsatına umtılwda. Sondıqtan materïaldıq öndiristi damıtw, halıqtıñ äl-awqatın jaqsartw qanşalıqtı mañızdı bolsa, rwhanï salada jañarw da sonşalıqtı mañızdı. Sebebi halıqtıñ, sonıñ işinde jastardıñ rwhanï sapasınıñ artwı el ekonomïkasınıñ qarıştap damwına mümkindik beredi. El damwınıñ bolaşağı sanalatın jastardıñ rwhanï jañğırwında qazaq jeriniñ kïeli mekenderiniñ mañızı zor bolmaq.
Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: rwhanï jañğırw» attı bağdarlamalıq maqalası qoğamğa tıñ serpin berdi. Halqımızdıñ materïaldıq jäne rwhanï älemi – atameken, jer-sw, ädebïet, öner men mädenïet salasın jandandırıp, şamşıraq tärizdi qalıñ jurtşılıqtıñ qızığwşılığın, erekşe ıqılasın twdırdı.
Elbası tapsırması negizinde Mädenïet jäne sport mïnïstrligi elimizdiñ kïeli orındarın anıqtap, tizimin jasadı. Ğılımï-saraptamalıq keñes aşılıp, bul iske tarïhşı, ölketanwşı, etnograf ğalımdardı tartıp, ğılımï jüye qura bildi. Mundağı maqsat ulttıq ustanım deñgeyine köterw edi. Bügingi Prezïdent Qasım-Jomart Toqaev «Rwhanï jañğırw» jalğasatının mälimdedi.
«Qazaqstannıñ qasïetti orındarı» retinde erekşe qasterlenetin tabïğï-mädenï muralar, zayırlı jäne dinï säwlet eskertkişteri, sonday-aq halıq jadında öşpes iz qaldırğan oqïğalarğa baylanıstı orındar ulttıq murattıñ quramdas böligine aynalıp keledi. Sonımen qatar ulttıq birlik pen jañğırwdıñ rämizderi de ayqındala tüsti.Elimizdegi barlıq qasïetti nısandar bes topqa jikteldi:
1. Erekşe bağalanatın tabïğï mura eskertkişteri. El awzında kïe­li atalıp ketken, keybirewi qazirdiñ özinde memleket qarawında turğan tabïğat qubılıstarınıñ nätïjesinde payda bolğan orındar.
2. Arheologïyalıq eskertkişter jäne ortağasırlıq qalalıq ortalıqtar. Bul topqa qalaşıqtar, bekinister, petroglïfter, qorımdar, halqımızdıñ qalıptaswında erekşe röl atqarğan, Qazaq memleketiniñ qurılwına uyıtqı bolğan ortağasırlıq qalalar kiredi.
3. Dinï jäne ğïbadat orındarı. Munday qasïetti orındardı äwlïe fenomenimen baylanıstırwğa boladı. Türki kezeñine deyingi däwirdegi attarı añızğa aynalğan, köne türki däwiri jäne ortağasırlardağı, sonımen birge XIX ayağı – XX ğasırdıñ basına deyingi tarïhï tulğalardı qamtïdı.
4. Tarïhï tulğalarğa qatıstı qasïetti orındar. Qazaqstan tarïhında elewli orın alatın, bükil ömirin Qazaq eliniñ bostandığı men egemendigine arnap, üş jüzdiñ batır-bïlerin jïıp, eldik mañızdı mäselelerdi şeşken handar, Qazaq handığınıñ täwelsizdigi üşin küres­ken batırlar, ult-azattıq qozğalısınıñ jetekşileri, qolbasşılar, ğılım men bilimge, mädenïetke üles qosqan memleket jäne qoğam qayratkerleri, aqındar, ğalımdar, ağartwşılar twralı mäni zor orındar alınıp otır.
5. Sayasï, tarïhï oqïğalarğa baylanıstı qasïetti orındar. Qazaq dalasında qazaq halqınıñ birligi üşin bolğan şayqastardı, erlikti, batırlıqtı, qaysarlıqtı nasïhattaytın, eldiñ birligin bildiretin eskertkişter men el jadında öşpes iz qaldırğan qasiretti orındar men qoğamnıñ, memlekettiñ tarïhında erekşe ornı bar memleketimizdiñ jaña nışandarı enip otır.
Biz Qazaqstannıñ tabïğï, monwmentaldıq, arhïtektwralıq, arheo­logïyalıq eskertkişterin saqtaw arqılı öskeleñ urpaq boyında otansüygiştikti qalıptastıra alamız. Osı turğıda murajaylardıñ atqaratın röli zor. Murajay jädigerlerdi saqtap qana qoymay, onıñ energetïkasın urpaqtıñ boyına siñirip, täwelsizdik tiregi bolatın urpaqtı qalıptastırwda da röli zor. Elbası maqalasında sırttan kelgen qawip-qaterge tötep bere bilwimiz kerektigin basa aytqan. Jat ağımdarğa qarsı turatın dünïemiz – ulttıq kod. Al ulttıq kodımız özimizdiñ qasïetti jerlerimizden bastaw aladı. Qazaqta «kindik qanı tamğan jer» degen uğım bar. Sol twğan jerinen qazaq eşqaşan köşpeydi. Ata-babamızdıñ molası, beyiti bar, kindik qanım tamğan jer dep jerdi qurmet tutadı. Osınıñ özi bizdiñ qasïetti, kïeli degen sözderimizge tereñ mağına beredi.
Jastar qasïetti jerlerimizben, jädigerlermen tanısıp, tarïhın bilwi şart. Osınaw rwhanï mädenïe­timizdi şetelge tanıstırw jayında aytsaq, bul bağıtta zamannıñ eñ ozıq tehnologïyaların paydalanw kerek. Birinşiden, elimizdiñ tükpir-tükpirindegi, är awdannıñ, är awıldıñ kïeli jerlerin halıqqa tanıtw üşin bağıt-bağdarın, tïimdi barw jolın körsetetin kartasın äzirlegen jön. Ekinşiden, ärbir ïnternet paydalanwşısı üyden köre alatınday vïrtwaldı murajaylar jasalğanı durıs. Qazir «Cïfrlı Qazaqstan» bağdarlaması qolğa alınwda. Ulttıq qundılıqtarımız­dı däriptep, Qazaqstandı älemdik brendke aynaldırw jolında cïfr­landırwdı qoldanwımız qajet. Üşinşiden, qasïetti jerlerge baratın ïnfraqurılımdı jaqsartwdı qaperge alsaq nur üstine nur bolar edi.
Ulı dala tösindegi Sır boyınan türki jurtınıñ bir tarmağı – oğız­dar awa köşkende, türkimen, türik, äzerbayjan bolıp, Qorqıt atanı pirimiz dep tanıdı. Türik qağanatı ıdırağanda jaña sapadağı taypalar bolaşaq tutas jaña ulttıñ negizin qalıptastırdı. Turmısı, tili salt-dästürimen ıñğaylasıp, sol dalanıñ töl perzentteri tarïhï waqıttıñ ötwine qaramastan birtindep qazaq ultına aynaldı. Jer uyıq­tay bolğan keremet keñ dala körşilerdiñ közine tüsip, qızıqtırmay qoymadı. Twıp-ösken jerdi qorğaw kerek boldı. Bul tusta Tonıkök pen Bilge qağannıñ tasqa qaşap jazğan ösïet sözderi bügingi künge deyin bizdiñ halqımızdıñ rwhanï bastawı bolıp sanaladı. Ärwaq qoldağan, sıyınğan, sodan bizge mïras bolıp qaldı. Sıyınw – ülgi tutw, soğan qarap ösw degen söz. Jalpı halıqtıñ janı, rwhı twralı äñgime sonaw köne däwirde qalıptasqan. Kezinde ­V.V.Bartol'd Qorqıt baba men Baba Tükti Şaştı Äziz äwlïeni «dalanıñ ulı ­patrïarhtarı» degen edi. Bayqasaq, osı şamada «ult rwhı» degen qasïetti uğım atoylap alğa şıqtı. Qorqıt mäñgi ömirdi añsap, dünïeni şarlasa, ölim ömirdiñ astarı ekenine közi jetken. Ol qobız öneri arqılı, küy arqılı ömirdi uzarta alatınına köz jetkizdi. Al Şaştı Äziz äwlïe – el-jurttıñ qamqorşısı men saqşısı, qïyanatqa qarsı turar ädilettiktiñ jarşısı. VIII ğasırda ïslam dini Mawrenahrdan asıp, Ulı dalağa jetti. Munı biz «ïslamnıñ taralwı» dep aytamız. Baba Tükti Şaştı Äziz – sol däwirdegi tarïhï tulğanıñ biregeyi.
Şaştı Äziz twralı akademïk Q.Sätbaev 1927 jılı «Edige» jırın bastırtsa, M.Äwezov pen S.Muqanov eñbekterinde ol twralı añızdarğa erekşe orın berilgen. ­Ş.Wälïhanov, V.Jïrmwnskïy, ­A.Dïvaev jïnağan materïaldarda Şaştı Äziz äwlïe periniñ qızınan twğanı jayında jäne özi de peri qızına üylengendigi twralı aytıladı. Key eñbekterde «Baba Twklas» bolıp jazılğan. Äli tolıq zerttelmegen dünïe köp. Qaratawdıñ teriskey betkeyinde Qumkentte oğan halıq ornatqan kesene bar. Batırlıq jırlarda ol jöninde keñinen aytıladı.
Äygili Mäşhür Jüsip Köpeyulı «Betpaq şölinde Tañbalı Nura degen jer bar edi. Sonda tasqa basılğan tañbalar bar. Üş jüzdiñ balası qazaqtıñ tañbalarında talas bolsa, sol tastan barıp qarasadı. Alaşa hannıñ jarlığımen jasalğan tañba» desedi. Qazaq – öz tarïhın tañbalarmen jäne urandarmen jazğan halıq. Qazaqtıñ tap-tabınıñ tañbaları bar. Şejirede taypalar «Aqjol urandı», «Qaptağay urandı», «Oybas urandı», «Alataw urandı» delinedi. Al tañbasına baylanıstı «Köz tañbalı», «Bosağa tañbalı», «Kösew tañbalı», «Ergenek tañbalı» bolıp bölinetini belgili. Zerttewşiler ataqtı şejireli tañbalı tas üş jüzdiñ basın qosatın» deydi. Biraq qazir ol tas jeldiñ, swdıñ äreketinen ügitilgen. Akademïk Q.Sätbaev «Jezqazğan awdanınıñ köne eskertkişteri» degen maqalasında «Tañbalı tasqa» erekşe köñil bölgen. Bul büginge deyin äli durıs zerttelinbey keledi.
Qazaqtıñ keñ dalasında osı sïyaqtı kïeli mekender öte köp: Arıstan bab, Beket ata, Sayram, Sığanaq, Sarayşıq, Otırar, Taraz, Sozaq, Beğazı-Dändibay, Batığay, Botay, Bozoq, Qoñır äwlïe, t. b. Ärbir kïeli orın – ult tarïhınıñ altın kömbesine bağıt silteytin temirqazıq. Sol arqılı eldiñ tarïhın, mädenï turmısın, nanım-senimdi añğaramız. Bul keşendi jäne tereñ zerttewdi talap etedi. Kïeli mekender – köne ult tarïhınıñ aynımas kwäsi.

Älïya BEYSENOVA,
QR UĞA akademïgi

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

4 × 5 =