КЕЗ КЕЛГЕН­ ӨНЕР АЛДЫМЕН АЗАМАТТЫҚ ПАРЫЗДЫ ӨТЕУГЕ АРНАЛУЫ ТИІС

0 179

Қисайып жатқан керегемізді түзетпей, басқа біреуді көгертеміз десек, қателесеміз

– Әңгімені Суретшілер одағы төңі­­ре­­гі­нен бастағымыз келіп отыр. Осы шы­ғар­маш­ылық ұйымға қатыс­ты­ ақпараттарды ақтарып отырып,­ «Қазақстанның бей­не­леу өнерінің қалыптасып дамуы үшін негізгі бағыт беріп, Қазақстан Сурет­ші­лері одағының атқарған рөлі, әсіресе бастапқы кезеңде, баға жетпес» деген­ жол­дар­ды көзіміз шалды. «Әсіресе бас­тап­қы кезеңде» деген сөз тектен тек айтыл­маған секілді… Қазір қалай?
– Қазақстан Суретшілер одағы – өткен ғасыр­дың 30-шы жылдарында құрылған ұйым. Рас, бұл ұйымның тарихы одан әріден басталады. Оны қазір таратып айтудың қажеті шамалы. Жалпы, бұл ұйым Кеңес Одағы құла­ған­нан кейін біршама қиыншылықтарға тап болғаны рас. Кеңестік заманды қанша жерден жаман­дасақ та, суретшілер ол заман­да өкі­мет­тің қанатының астында болды. Суретшілер үйі, суретшілер шеберха­на­сы болды. Сол секілді олар бейнелеу өне­рі­не­ қажетті құрал-жабдықтармен ақысыз қам­та­ма­сыз етіліп тұрды. Мен өзім 1984 жыл­дан Суретшілер одағына мүше болып енген­мін.­ Содан 1992 жылға дейін Үкіметтен қол­дау көріп отырдық. Ол уақытта еңбек етемін дегенге көмек көп еді. Мемлекет тара­пы­нан тапсырыстар жасалып отырды. Бертін­де, қоғамымызға нарық енгеннен кейін Суретшілер одағының көптеген бөлім­ше­лері жабылып, олар тіпті өздерінің ғима­рат­тары­нан да айырылып қалды. Сол кезде біз осы ғимараттарды сақтап қалу үшін әрекет еттік. Суретшілерді нарық заманына бейім­деу­дің жолдарын қарастырдық. Оның бәрін тізбектеп айта берудің қажеті жоқ. Қазіргі жағдай – Құдайға шүкір. Елбасы, Үкімет жағдайымызға қарасып жатыр, ал бұл саладағы еңбеккерлердің талпынысы жаман емес.

– Сіз бір сөзіңізде Италиядан келген Рон де­ Скенза есімді суретшінің қазақтың жас сурет­шілерінің қабілеті мен мүмкіндігіне қызы­ғып, «енді бұларға техникалық шебер­­лік­ті және ойды нақтылап жеткізуді үйрету керек» дегенін айтқан екенсіз. Осы­ бей­­не­леу өнері азаматтық ұстанымды жет­­кі­зуге қаншалықты мүмкіндік береді?
– Өнердің қай түрі болса да, ол бірінші кезекте адамдық, азаматтық парызды атқа­ру­ға қызмет етеді. Екіншіден, кез келген­ адам патриоттық сезімін, еліне деген сүйіс­пен­шілігін өзінің шығармашылығы арқылы жеткізуі керек. Неге десеңіз, қазақта сөз бар: «Өзіңді өзің сыйласаң, жат жанынан түңіледі». Егер біз өзіміздің қисайып жатқан кере­гемізді түзетпей, өзге біреудің көсегесін көгер­теміз деп атсалысатын болсақ, ол – дұрыс емес.
Осы тұрғыда мен біздің Өнер университеті ректорының еңбегін ризашылықпен айта кеткім келеді. Ол кісі өнердің басқа сала­сы­ның­ өкілі болса да, осы білім ордасынан бейнелеу өнері мамандарын дайындайтын бөлім ашып отыр. Бұл Айман Мұсақожаеваның көрегендігі ғой деп ойлаймын. Өйткені, бейнелеу өнері оған немесе маған ғана емес, жаңа өсіп, өркендеп келе жатқан Астанамыз үшін керек. Қазақтың елордасы, оның сәулетін дамыту үшін қажет. Қазір бізде Марат Әйнеков, Серікжан Балтаев, Бақытбек Мұқаметқанов, тағы басқа өнер қайраткерлері қызмет етеді. Бәрі Алматыдағы қызметінен қол үзіп, осында келіп отыр. Бұл да өзіндік жүгін арқалаған осы бір өнер саласының дамуына үлес қос­қан­дық деп ойлаймын.

Қуғын-сүргіндерден жүрегі шайлығып қалған шығармашылық иелері тарихи тақырыптарға бара алған жоқ

– Аға, осы күнге дейін біз сурет­ші­ле­рі­­міз­дің кеңестік кезеңге тән өнер туын­ды­ла­рын, Ленин, партия, сол секілді 1941-1945 жылдардағы соғыс пен жеңіс тақы­ры­бында салған суреттерін көбірек көре­тін­біз. Қазір қандай тақырыпқа қызы­ғу­шылық басым?
– Әрине, өткен шақта суретшілер кеңестік биліктің қол астында болғаннан кейін, сол өкіметтің жақсылығын көріп отырған соң сол заманның тапсырыстарын орындады. Бірақ, шығармашылық еңбектің бәрі соған ғана арналды деуге болмайды. Мысал үшін Қанапия Телжановты алайық. Рас, Ленин мен Жангелдиннің кездесуін суреттеді. Сонымен қатар, оның «Көкпар» дейтін суреті бар. Ал, ол кезде көп қазақ көкпардың не екенін де білмейтін. Сол секілді, «Жамал» дейтін суреті бар. Онда киіз үйдің сыртында Жамал дейтін әйел тірлігін жасап отыр, ал оның ар жағында қойын бағып, қайтып келе жатқан ер азаматтың бейнесі бар. «Атамекен» дейтін жұмысы да айтуға тұрарлық. Оны біздің кейбір саналы деген азаматтар «Мынау тың игеру тақырыбына арналған жұмыс» деп көрсетіп келді. Ал, шын мәнінде олай емес. Ана суретті көрсеңіз, қопарылып жатқан жер, ар жағынан атпен келіп, ренішпен, өкінішпен қарап отырған ақсақал бейнеленген. Тіпті, ақсақалдың түрін көрсеңіз, ол кісі налып, көзіне жас алып тұрғандай.

– Негізі, Жұмекен Нәжімеденов пен­ Шәм­ші­ Қалдаяқовтың «Менің Қазақ­ста­ным» әні де сол тың игеру саясатына нара­зы­лықтан туған шығарма ғой. Мына сурет те­ сол қарсылықтың астыртын бейнеленуі дейсіз ғой?
– Иә, қарсылық. Наразылық. «Менің елімді, менің жерімді, менің жайлауымды мынадай етіп қопарып тастадыңдар ғой» деген кейістік бар онда. Әйтпесе, жыртылған жерге әкеліп отырғызып қояр басқа кісіні таба алмады дейсіз бе?.. Аяғына саптама етік, үстіне тон, басына тымақ киген ақсақалдың бейнесі тың игеруге наразылықтың белгісі болатын. Мұндай тақырыптағы туындылар бар. Өзге шығармашылық иелері секілді жазушылар да өзінің жеке пікірін, азаматтық позициясын, тіпті наразылығын астыртын болса да, жеткізіп жатты. Кенбаевтың – «Құрықпен аттарды ұстау», Айтбаевтың «Бақыт» дей­тін­ туындылары да сондай ерекше ойдың жемістері.

– Бертінде хандардың, батырлардың суре­тін салу белең алғанын білеміз. Ал ертеректе осы тақырып қамтылды ма?
– Өзіңіз білесіз, Кенесары хан туралы тақырыпты көтереміз деп, Бекмаханов ағамыз­дан бастап, зиялыларымыз түрменің түбіне кеткен. Одан кейін қазақтың бір Абылай ханды тануының өзі әрқилы болып келді. Бір жағы ханды «бізді орыстарға апарып, таңып берді» деп айыптаса, енді біреулері жақтап жатты. Осындай себептерден не Абылай хан, не Бөгенбай, не Қабанбай туралы ұлттық нақты ұстанымымыз болған жоқ. Ал болған күнде де әлгіндей қуғын-сүргіндерден жүрегі шайлығып қалған суретшілер ол тақы­рып­тарға аса көп бара алмас еді. Әрине, кейбір жазушыларымыздың көрегендікпен тарихи тақырыптарға барып, тым болмаса болашақ үшін деп, үлкен дүниелер жазып,­ тартпасында сақтап келгені секілді, сурет­ші­лердің жеке шеберханаларында өз идея­ла­рын жүзеге асырып, шектеу қойылған тақы­рыптарға қалам тартқан кездері де болды.­ Оларды өз қорында ғана сақтады. Бірақ он­дай­­лар аз. Ол заңды еді.

Ал қазір шығармашылық еркіндік бар. Кім қандай тақырыпты көтергісі келсе де, ешкім қарсылық танытып жатқан жоқ.

«Мәдени мұра» аясында бейнелеу­ өнеріне арналған төрт кітап қана жарық көрді

– Музыка саласының өкілдері тез таны­ла­ды. Жазушылардың танымал болу мүм­кін­дігі де кеңірек. Ал суретшілер қанша мықты, шебер өнер иесі болса да, кейде тіпті өле-өлгенше аты шықпай-ақ кетіп жатады.
– Ол рас. Музыканың мүмкіндігі көп, олар радиодан, телеарнадан көрінеді. Жазу­шы­лар­дың да бір жазған кітабы мыңдаған данамен жарық көріп, көпшілікке тарайды. Ал суретшілер күнде бір сурет сала алмайды. Салған суреті бір дана ғана. Сондықтан, олардың танымал болу мүмкіндігі шектеулі. Қазір, Құдайға шүкір, көрмелер көп болады. Бұрынғыдай емес, шығармашылық туындыларды көрсетуге мүмкіндік бар. Бірақ оған қызығушылығы бар адамдар аз. Көбінесе осы салада білім алып жатқан жастар ғана келеді.

– Жалпы, бейнелеу өнері арқылы да тарихты насихаттауға болады. Бірақ жалпы­ қоғам­ның осы саланың жетістіктері жайлы хаба­ры аз. Мәселен, бізде «Мәдени мұра» бағдарламасы бар. Ұлттық-рухани құн­ды­лық­тар осы секілді бағдарламалар арқылы жаңғыртылып отыр. Бірақ бейнелеу өнеріне қатысты біздің ұлттық бай­лы­ғымыз, рухани мұраларымыз көп айтыл­май­ды. Неге?
– Орынды сұрақ. «Мәдени мұра» бағ­дар­­ла­­масы алғаш басталғанда дәл осы мәселе қарас­тырылған болатын. Бұрынғы Прези­дент­тік мәдениет орталығының директоры болған Ұлықбек Ибрагимов марқұм бастап, «Мәдени мұра» бағдарламасына бейнелеу өнері және дизайн деген бөлім енгізгеніміз бар еді. Сол жұмыстың нәтижесінде біз төрт кітап шығардық. Оның біріншісі – Әбілхан Қастеев шығармашылығына, екіншісі Орал Таңсықбаевқа арналды. Осы суретшілердің еңбектері негізінде альбом шығардық. Үшін­ші­сінде ғалымдар жинастырған суреттер, төртінішісінде Сергей Калмыковтың шығармашылығы топтастырылды. Бірақ бұл кітаптардың соңғысы 2004-2005 жылдары жарық көрген. Содан бері «Мәдени мұра» бағдарламасы бейнелеу өнерін айналып өтіп жатыр.

– Оған не себеп?
– Кім біледі?! Қазақтың әдебиет тарихы, айтыс өнерінің мұралары жүздеген том болып шығып жатыр, бейнелеу өнеріне қызы­ғу­шылық болмай отырған шығар. Өз басым «Мәдени мұраның» ең үлкен құндылығы – біздің халқымыздың шекара сыртындағы, шет елдердегі құндылықтарының да жинас­ты­ры­лып, жарық көруі, солармен біздің қауы­шуы­мыз деп ойлаймын. Бірақ, Ұлықбек Ибрагимов өз қолымен жазып, әзірлеген хаттар мен өтініштер негізінде осы мәселені тағы да қаузау керек деп ойлаймын. Өзім Ұлттық өнер университетіне келгеннен бері осы мәселені қолға алу керек деген ойда жүргенім де рас. Өйткені, университет дайын білімді балаларға жаттатып, үйретумен ғана емес, ғылыммен де айналысуы керек. Әрбір оқу орны үлкен ғылым ордасы болуға тиіс. Сондықтан, бейнелеу өнері саласындағы рухани мұраларымызды жинастырып, жүйе­леу­ге жастарды да тартамыз ба деген ниетіміз бар.

– Ал, тыңнан түрен салуға құмар жас шәкірттеріңіз жеткілікті ме?
– Өткен қыркүйек айында ғана осы оқу ордасына факультет деканы болып келдім. Бірақ өткен санаулы айлар ішінде өнертапқыш, ғылымға бейім, ізденімпаз жастардың бар екенін көріп, көңілім өсті. Мысалы, Гүлнәр Жақсыбаева деген мұғаліміміз Қазақстанды дүние жүзіне таныту проблемаларын көтеріп отыр. Өзіне «Қазақстан бейнелеу өнерінің бренді» тақырыбын алып отыр. Сол секілді, Ақмарал Сәрсенбаева деген қызымыз, Ілияс деген жігітіміз тың тақырыптар бойынша жұмыс істеп жатыр. Бурдеспеков, Байғалиев, Әсемқұлов деген шәкірттеріміз биік белестерден көрініп жатыр. Олар тіпті Америкадағы көрмелерге шығармашылық жұмысын жібе­ріп,­ жүлделі орындар иеленіп жүр. Үшеуі де алтын медаль иеленіп үлгерді. Ал Әнел Байбосынова «Түркі тілдес елдердің киген киім­де­рінің дизайны: әшекей белгілеріндегі ұқсастықтар мен өзгешеліктері» деген тақы­рып­та ізденіп жатыр.

Ою-өрнектердің көбі әлем халықтарына ортақ

– Осы жерде бір сұрақ туып отыр: қазіргі кезде біздің отандық телеарналар­ кәріс сериалдарын көп көрсетеді, оны өзіңіз де­ білесіз. Сондағы тарихи кейіпкерлер киім­де­ріне салынған ою-өрнектерді көріп, «мынау біздің қазақтың қошқар мүйізі ғой» деп отыратынымыз жасырын емес. Бұл нені білдіреді?
– Мен көркем өнер факультетін бітіргенде дипломдық жұмысым осы ою-өрнек тақы­ры­бын­да болған еді. Ол кезде мұндай тақы­рып­­та диплом жазбақ түгілі ойлауға да шек қойылатын.

– Қай жыл еді ол?
– Ол 1986 жыл еді. Сонда біраз нәр­се­ге қаныққан болатынмын. Жалпы, дүние­та­ным­ның ұқсауы деген нәрсе бар. Дүние жүзі өркениетінің, дүниеде болып жатқан құбылыстардың бәрінің түп негізі ортақ. Мысалы, су дегеніміз – толқын. Ол Грецияда да,­ басқа елде де солай. Бізде де. Сол секілді дөңгелек – дүние жүзіне тән. Ол – әу бастан Күннің белгісі. Біз кейде соған қарап «ой, біз тәңіршіл болдық, пәлен-түген» дейміз. Ол – өтірік. Күнге де табынбаған ел жоқ деуге болады. Тарихта солай. Оны енді қозғамай-ақ қояйық. Менің айтқым келетіні, ою-өрнектер де көп жағдайда жер жүзінің халықтарына ортақ. Өйткені, табиғат құбылыстары ортақ. Ал сол табиғат құбылысын, дүниенің түрлі көріністерін бейнелеу тіпті бүкіл әлем халық­та­­рын­да ұқсас болуы ғажап емес. Оның сыртында бүкіл тарихта ел мен елдің, халық пен халық­тың араласуы, мәдениет алмасуы деген тағы бар. Ою-өрнектің ортақ болуы содан.

Мен ғылымға өз мінезіммен келдім

– Әңгіменің соңында жеке шығар­ма­шы­лы­ғыңызға тоқталсақ. Өнертану ғылы­мы­на­ қалай келдіңіз?
– Мен оқитын Семейдегі оқу орнына кафедра меңгерушісі болып Якутиядан Аркадий Василь­евич Тумахани келген. Ол өзі – өнертану ғылымының кандидаты, доцент. Сөйтіп, үшін­ші курста бейнелеу өнері тарихынан курс­тық жұмыс жазасыңдар деді. Маған Леонардо да Винчидің шығармашылығы тап­сы­рыл­ды. Бірақ менің бұл тақырыпты қауза­ғым келген жоқ. Сондықтан: «Аркадий Васильевич, Леонардо да Винчидің альбом­дары да бар. Ол кісі туралы жазылған дүние жетеді. Мен одан да Қанапия Телжа­нов туралы жазайыншы» деп өтініш жасадым. Ана кісі мұртын сипап, маған таң қалып қарады. Сөйтіп: «Сен жарайсың? Жарайсың! Тағы қандай сурет­ші­лерді білесің?» деді. Мен: «Айтбаев, Кенбаев…» деп, жалғастырып әкеттім. Бұған дейін қазақ жастарынан қазақтың қандай суретшісін білесің дегенде, жауап ала алмайтынын, көбі білмейтінін айт­қан­ ұс­таз­ маған риза болып қалды… Бірақ, бей­не­леу­ өнері директоры Татьяна Стромская дейтін кісі еді. Ол: «Леонардо кім, Телжа­нов­ кім?» деп, кіжініп шыға келді. Қазақ сурет­ші­сін мойындатқысы келмеді. Бірақ мен бол­ма­дым­. Айғай-шумен проректорға бардық. Бір курстық жұмыс үшін. Ондағы Травников дейтін жақсы кісі еді. Мен кіре сала өзімнің Телжанов туралы жазғым келетінін айттым. «Қанапия Телжанов Қазақ КСР-інің халық суретшісі, ол КСРО өнер академиясының корреспондент-мүшесі, ол бейнелеу өнері саласындағы Қызыл Ту орденінің кавалері, тағы да ол лениниана тақырыбында жазған жалғыз адам» дедім. Оларға «лениниана» десең болды екен, бірден келісе кетті. Сөйтіп, Стромскаяның наразылығына қарамастан, менің тақырыбымды бекіттіріп берді. Кейде осындай мінез де керек болады. Мен ғылымға солай келдім.
Ал қазір тәуелсіздік алдық. Ешкім тақыры­бы­мыз­ға шектеу қойып жатқан жоқ. Сондық­тан­ ұлттық өнерімізді, бейнелеу өнерін дамы­ту­да үлкен жұмыстар атқарылуда. Бұл тұр­ғы­да Айман Мұсақожаеваның бізге жағдай жасап, шет елдерге шығып, көрме өткізуге мүмкіндіктер тудырып отырғаны үшін көп рахмет айтқым келеді. Бұл қазақ өнеріне жаны ашығандық деп білемін. Сол үшін барлық суретшілер атынан мың алғыс.

– Көптеген шығармашылық одақтар қазір құлдырау шегінде. Сол себепті журналист бола тұра – Журналистер одағына немесе жазушы бола тұра – Жазушылар ода­ғы­на, сол секілді композитор бола тұра­ Ком­­по­­зиторлар одағына мүше болуға көп­ші­лік мүдделі емес. Қызықпайды да. Ал Сурет­ші­лер одағының беделі қандай?
– Суретшілер одағының суретшілерге жасап отырған қамқорлығы ауыз толтырарлық. Қазір таратып айтпай-ақ қояйын, бірақ, біздің ұйым нарықтық экономикаға байланысты әрекет жасап, өз тіршілігін жүргізіп отыр. Әсіресе, Астананың Суретшілер одағына Қоңыр Мұхамедин деген азамат келгелі атқа­ры­лып жатқан шаруалар шаш етектен. Соның арқасында зейнеткерлерімізге, одаққа мүше азаматтарға дәстүрлі түрде көмек көр­се­ті­ліп отырады. Көптеген іс-шаралар ұйым­­­дас­­­ты­рылып жүр. Шет елдердегі қазақ сурет­­ші­­ле­­рімен де байланыс орнатып, бұл сала­ны жан­дан­ды­рып жатырмыз. Тіпті, өзіміздің Швей­цария­дағы, Франциядағы, Латвиядағы, тағы басқа алыс-жақын шет елдердегі қазақ сурет­ші­лері мен зергерлерін тауып алып, оларды өзіміз өткізетін сим­позиум­дарға шақы­рып, қатыстырып жүрміз. Бұл жағын мен мақта­ныш­пен­ айта аламын.

– Осы жағдайларға қарап, бейнелеу өне­рі­не бейім жастар суретшілік жолды ғана таңдай отырып күн көре алады деп айтуға бола ма?
– Иә, бейнелеу өнері мен дизайнерлік мамандықпен күн көруге болады деп ойлаймын. Маман өз ісінің шебері болса болды. Мен ылғи да балаларға сабақ арасында: «Бірін­­ші­ден, адамгершілік, шығармашылық мақсатты ту етіңдер. Бірақ сендердің негізгі мақсат­та­рың­ның бірі – күнкөріс көзін табу, оны да ұмыт­паң­дар. Ертең отбасыларыңды асырай алатын жағдайға жетулерің керек» деп айтып отырамын.

– Соңғы сұрақ: сіз әңгіменің басында Еуразиялық дизайнерлер одағын құрған екенсіздер. Ол қашан құрылды? Мақсаты не еді?
– Ол осыдан бір жылдай уақыт бұрын құрылған. Ұйымды халықаралық деңгейге көтеру үшін қазір жұмыс жасалып жатыр. Өзім осы ұйымның төрағасымын. Мақсат – дизайнерлер мүддесін қорғап, осы саланы дамыту, осы өнер саласындағы халықаралық ынтымақтастықты, әріптестікті нығайта отырып, әлеммен тәжірибе алмасу. Қазірдің өзінде Белоруссия, Украина, Польша, Франция,­ Испания, Ресей елдерімен келіссөздер жүргізілуде. Өзіміздің елдің әр аймағындағы суретшілер де қатынасып отыр. Алға қойған мақсатымыз көп.

Әңгімелескен
Нәзира БАЙЫрбек

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

18 + ten =