Кемел тұлғамен кездесу

0 472

«Ол дана Абайдың, Ыбырай, Шәкәрімнің айтқандарын жалғастырып, рухани хаостағы елін, ата діні мен салт-дәстүрін, тарихын қастерлеуге шақырды. «Отанды сүю – иманнан» қағидасын халқымыздың жүрегіне сіңірді. «Азаттыққа жететін не бар» деп, тәуелсізтікті сезініп, түсінуге, әрі оны көздің қарашығындай аялауға үндеді…»

Бұл – интернет бетінде жарияланған Халифа Алтай ту­ра­лы пікірлердің бір парасы. Тұлғаға қысқаша бе­рілген баға, азаматтық көзқарас.
Рас, әсіресе, бүгінгідей діни ахуал шырмаулы жіп­тей­ ушыққан уақытта Халифа Алтай дегенде, көп­ші­лік демін ішіне тарта қалады. Ислам қай­рат­керлері туралы айтқанда көпшіліктің пікірі қақ ай­ы­ры­лады. Әйтсе де, Алаштың ұлы көсемі Әлихан Бөкейхан айтқандай, «ұлтқа, жұртқа қызмет ету­ білімнен емес, мінезден». Ендеше, ұлт мүддесі, ұр­пақ­ қамын, өз халқының намысын өмірдің өзегіне ай­налдырған Халифа Алтай қандай деңгейде бол­са­ да, ұлт қайраткері болып қала береді.

2001 жылы «Жас Алаш» газетіне тіл­ші­ бо­лып орналасқаннан кейін жұмыс ба­ры­сын­да Гүлсім Рамазанқызы деген дәрігер мен танысқаным бар. Қажытай Ілиясұлы, марқұм Қадыр Мырза Әли се­кіл­ді ағаларымызды алдынан көргеннен ке­й­ін дәрігер қыздың тегін болмағанын сез­дім.­ Сөйтсем, рас, Гүлсім апайым Қа­жы­тай ағаны жатқан жерінен тұрғызып, ем­­деп, сауықтырыпты. Қадыр ағаға да ши­па­сы жаққан көрінеді. Өзі көне қытай ме­ди­цинасы бойынша емдейді. Қытайда оқып кел­ген.

Күндердің күнінде әлгі дәрігер мені үйіне ша­қырды. 2001 жылдың күзі болатын. Бар­сам, қонақтар бөлмесіне жайылған ақ дас­тарханның қақ төрінде үстіне аппақ киін­ген, ақ сақалды қария кісі отыр. Жа­нын­дағы жастау адам қолтығынан демеп, қыз­мет көрсетіп қояды. «Ата, мына бала «Жас­ Алаштың» тілшісі, журналист қыз»­ деп таныстырған соң, қария сәл ғана басын көтеріп, маған бұрылды. Сә­ле­м­імді алып, ауылдың ақсақалдары се­кіл­ді «айналайынын» арнады. Мен де ішім­нен «мына кісіні бір жерден көрген сия­қ­ты­мын»­ деп отырдым. (Әлі тұлғаны жыға та­ны­майтыным рас еді.) Гүлсім апайым бір кезде: «Бұл кісі сырттан көшіп келген, біз­ се­кілді оралман. Өзі үлкен ғалым адам. Құ­ран­ды қазақша тәржімалаған. Аты-жөні –Халифа Алтай. Біздің туысымыз болып ке­ле­ді» деді маған…

* * *

Арада ай өтпей газетіміздің ре­дак­ция­сын­да шығармашылық жиналыс болды. Бас­ редактор Нұртөре Жүсіп көпті көрген, кө­­не­көз­ қа­рия­лар­ды, ­әсіресе, зиялы қауым өкіл­дерін елеп-ескеріп, дер кезінде пікірін жа­зып алып отыру қажеттігін есімізге сал­ды.­ Артынша әңгіме Халифа Алтай туралы бол­ды. «Жасы да келіп қалды, өзі үлкен кі­сі,­ ден­саулығы да онша емес деп естіп жа­тыр­мыз,­ біреуің барып, сұхбат алыңдар. Ертең көз­ жұмып кетсе, сан соғып қаламыз» деді бір­де­ме сезгендей.
Халифа Алтайды жазу ақыры маған тап­сы­рылды.

* * *

«Қазақ түріктерінің шежіресі», «Есте­лік­­те­рім»,­ «Ата жұрттан Анадолияға дей­ін»,­ «Алтайдан ауған ел» атты кітаптары жа­­рық­ көрген, «Құран Кәрімді», «Кәләм Ша­­р­­иф­ті»­ аударған қаламгерді жұмыс ба­бы­­­мен­ іздеп баруға дайындала бастадым. Ба­­ла күнімнен әкемнің аузынан естіген әң­гі­­­ме­лер, ұшқан ұямызда тәрбие өзегі бол­ған­ ислами қағидалар санамда жаңғыра бас­та­ды.­

Иә, қызық… Халифа Алтайға қоятын сұ­р­а­ғым бітпейтін тәрізді. Оның үстіне, мек­теп­те­ оқып жүргенімізде «Киелі кітап», та­ғы­ басқа кілең жасыл желекте жаймашуақ күн­­ кешіп жатқан қара нәсілділердің түр­лі­-түс­ті суреттері басылған «жұмақ» ту­ралы кі­­тап­тар­ды­ оқып көргенім бар –­ жалпы, білгім келетін нәрсе көп еді… Алай­да, Ха­ли­­­фа­ Алтайдың шаңырағына кір­ген­нен­ бас­­­қаша тосын күйге түстім. Есік­ті бір тал­ ша­­шын көрсетпей, басына жау­лық сал­ған­ әйел адам келіп ашты. Ар жақ­тан бая­ғы­ қо­нақ­қа барғанда Халифа Ал­тай­ды сүй­емел­деп­ жүрген кісі келіп, мені төр­ге, әке­сі­нің­ бөлмесіне қарай бастады. Иә­, ол кісі ра­с­ын­да,­­ Халифа атаның ұлы Әб­ду­ра­хим­ болатын.

Халифа Алтайдың бөлмесіне кіргенім сол,­ Құдай куә, адамзаттың періштесін көр­ген­дей таң-тамаша қалдым. Бөлме қа­ра­пай­ым, бұрынғы қазақ салты бойынша жа­сақ­талған. Жерде қалы кілем үстінде ап­пақ­ тө­сеніш тұр. Соның үстіне қойылған ақ­шыл жа­буы бар кресло-орындықта үстіне ап­пақ киін­ген ақ тақиялы, ақ сақалды қария отыр. Ха­лифа Алтай! Ертегілерде кезігетін си­қыр­шы аталар сияқты. Шашы да, қас-кірпігі де ақ күмістей… Имене басып, үй ие­ле­рі нұс­қа­ған­дай, ақсақалдың бір жақ қа­на­ты­на­ жай­ғас­тым.

Алдымен ақсақал маған өзінің кітаптарын бер­­гіз­ді. Өтінішім бойынша қолтаңбасын да­ қалдырды. Төте жазумен. Сөйтіп, ал­ғаш­ рет Халифа Алтаймен кең отырып, әң­гі­ме­лес­­тік…

Халифа Алтайдың болмысы өзге­лер­ді­кі­нен­ бөлек. Адамға тіке қарамайды екен. Кім­ біледі, үркек қоян секілді имене басып кел­ген­ мені мүмкін абыржытпайын деген шығар. Әйтеуір, жанына отыр­ғы­зып­ қойып, көзін аздап төмен салған күйі басын да көтермей, сұрағыма жау­ап беріп отырды. Бірақ… себеп қарияның денсаулығында да болуы мүм­кін.

Расында, Халифа Алтай ол кезде біраз жасқа келіп қалған еді. Әбден ке­мел­денген шағы болатын.

* * *

1917 жылдың 18 желтоқсанында Шығыс Түркістандағы Алтай облысы, Шің­гіл ауданы, Жарынты (өзі кейде Бұлғын деп жазады. – Н.Б) өзенінің бойында (қазіргі Монғолия территориясы) дүниеге келген. Халифа Ал­тай­дың ізі жер шарының сан тарабында сайрап жатыр деуге болады. Әу­елі 1933 жылы Қытайдың белгілі билеушісі Шын Шысайдың сойқан сая­сатына шыдамай, 18 мың адамнан тұратын наразы топ бой көтерген еді. Өз мүд­десін елінікінен бөліп қарай алмайтын жи­ырма бір жастағы Халифа Алтай да сол би­лікке қарсы шыққандардың қатарында болатын. Олар 1938 жылға дейін жергілікті билеушілермен қақтығысқа түседі. Кейін Қытай билеушілері орыстардың көмегімен көтерілісші қауымды басып, жаныштайды. Езгіге шыдамаған қалың ел әлсіреп, қашқан бойда Қаңсу, Шыңқай тауларына әрең же­те­ді. Араларында, әрине, жиырма жастан жа­ңа асқан Халифа Алтай да бар еді. «Тау-қыр­аттарда біздің жанымызды сақтап қал­ған­ аң-құстар еді» деп еске алады Халифа Ал­тай­ ол жөнінде.

Алайда, мұнда да жергілікті төрелер күш көр­сетіп, мал-мүлкін тонап, молдаларына тиісе бастайды. Осыдан кейін 5 мыңдай адам Ти­бет жолымен Үндістанға тартады. Жолда ти­беттіктер қорлық көрсетіп, екі ай бойы қор­шауда ұстайды. Бұл қанаушылардан да құ­ты­лып­ шыққан соң, қалың көш сапарын жал­ғастырады. Үндістанға жеткенше жол­-жөнекей аштықтан, ауада оттегінің же­тіс­пеуі салдарынан тағы біраз адам қы­ры­лып қалады. «1941 жылы Кәшмирге жет­­кенімізде 3039 кісі қалғанбыз. Жол аза­бынан әлсіреп, бөтен жерде ауру-сыр­қат­­қа­ ұшырағаннан тағы қырылып қалды. – Бұ­дан соң, Үндістан мен Пәкістанда 12 жыл тұрдық, – дейді Халифа ата. – Жал­пы,­ көшкен қазақтан 1000 кісідей ғана қал­ған­быз…­

Алғашында әкесі Ғақып Қаракеленұлынан сауатын ашып, кейін ауыл молдаларынан дәріс алған Халифа Алтай 10 жасынан намаз оқып, тілін кәлимаға келтірген. Кейін Қа­зақ­станнан барған молда-ұстаздарына еріп, Өс­кемен өңірінен атамекенге шекара асып ке­ліп, сол ұстаздарының бірі – Ахметқали мол­даның рұқсатымен 16 жасында имам бол­ған… Әлгі көшпен Үндістан ауып барғаннан кей­ін де күннің ыстығына қарамай, ол ел ара­лап, арабша, ұрдұша оқып-үйренеді. Сөй­тіп, тауқыметті тағдырмен тайталаса жү­ріп, парсы, араб тілдерін жетік меңгереді.

Халифа Алтай 1951 жылы Пәкістанның Пе­шауер қаласында «Шығыс түркістандық қазақ көшіп келушілері қоғамын» құ­ру­шылардың бірі болып, сол қоғамда жау­ап­ты хатшы қызметін атқарады. 1953 жы­лы­ Түркия Республикасының Қараши ел­ші­лі­гімен байланыс жасасып, халық өкілі ре­тін­де Түркияға ел көшін басқарады. Сонда сау­да-саттық жасап, күн көреді, түрік тілін үй­ренеді. Кейін келімсек деп шеттетпей, мүм­кін­дігінше қол ұшын берген түрік жұртына ең­бегі сіңіп, таныла бастаған шағында жа­ңа шығармалар жазып, аударма ісімен шұ­ғыл­данады. Осылайша, Түркияда 40 жыл­дай­ тұрады. Қайраткер-ғалым атамекені – Қа­зақ­стан­ға 1992 жылы ғана оралған болатын.

* * *

Атан көтере алмас ауыртпалық көрсе де, сағы сынбаған тұлғаның ел мүддесін ту еткен асыл азамат болғанын ешкім жоққа шығара алмайды. Оған 1992 жылы өткен Дүниежүзi қазақтары құрылтайында сөйлеген мына сөзі де дәлел:

«Әрине, туған жерден қол үзiп, Ана – Отан­нан айырылып, ұзақта жүрген адамның көңiлi қашан да қаяулы болады. Бүгiнгi мына Қазақстанның тәуелсiздiк алғандығы және осы салтанатты құрылтай сол мұңымызды тарқатып, мақтаныш сезiмiн тудырды».
Дәл осы құрылтай үстінде Халифа Алтай:

«Мына залда көздерi жаудырап жер ша­ры­ның әр тарапынан келiп отырған отан­дас­тырымыздың жанарларында қу­ан­ыш се­зiлгенмен, ұзақ та машақатты көш жол­дарында тартқан ауыр жапаларының өш­пес iздерiн байқауға болады. Әрине, олар­ атамекеннен жер көксеп кетпеген. Ұлы­ им­пе­р­иялардың теперiшiнен кетуге мәж­бүр болды. Ал, шетелдерге шыққан көш­тер­дiң iшiн­де бiздiң көшiмiз табанынан қан­ аққан «қызыл табан шұбырынды» көш­ екенi айқын. Өйткенi, дүниенiң ең қор­қы­нышты шө­лi Такламаканнан өттiк…» де­ген­де, тың­дап­ отырған көпшілік көзіне жас алып­ты…­

Бұл – қалың қазақтың елім дегенде тұла бой­ын от кернеген қайраткер ұлының жү­рек­ лүпілін алғаш рет сезінуі еді. Қа­зақ­стан­ның­ да шет қиырда жүрсе де, атамекенін аңсаумен келген, ғұлама, ғалым, діни ағар­ту­шы­ ұстаз –Халифа Алтайдай азаматы барын ал­ғаш көруі болатын.

* * *

Халифа Алтай 11 діни еңбек жазған. Бұ­дан­ басқа көптеген зерттеу, ғылыми-ма­қа­ла­ларын, публицистикалық туын­ды­ла­рын­ жа­риялады.
Бүгінгі күні діни сауатсыздық пен та­мыр­дан қол үзудің салдарынан ойымыз он сақ­қа жүгіріп, шатасқанда, рас, көбіміз дін қай­раткерлерінің қай-қайсысына да күмән ар­тудан арланбай келеміз. Адасушылықтан кей­ін «Алла» десе абырой төгілетіндей, бей­шара күйге түскеніміз анық. Осы ке­лең­сіздікті Халифа Алтай күні бұрын сез­ген. Діни сауатсыздықтың соңы әсі­ре­дін­шілдікке апарып соғатынын, ол түбі ба­сы­мызға тиер соққыға айналатынын 1992 жы­лы абзал ұстаз атамекенге алғаш аяқ бас­қанда-ақ айтқан. Ұлт болашағына, елінің ді­ни тұтастығына алаңдаған Халифа Алтай ал­ғашқы құрылтайда сөйлеген сөзінде: «Мұ­сылман елдермен қарым-қатынасты ны­ғайтып, Қазақстан – халықаралық Ис­лам­ қоғамына мүше болса жақсы болар едi.­ Қазақстанда дiн саудаға салынып жүр. Атеис­тiк, т.б. бұзық кiтаптар басылып, са­ты­лып­ жатыр» деген.

* * *

1998 жылы Анкарада басылған «Түркия ди­а­нет қоры» және «Түркиядағы түрік дү­ниесі» деген түрік тіліндегі кітаптарда Ха­лифа Алтайға «…түркі әлемінің ғұ­ла­масы» деген баға берілген екен. Бұл, әри­не,­ Халифа Алтайды тек қазақтың ғана емес,­ түркі әлемінің мақтанышы етіп мой­ын­да­ған­дықтың айғағы. Соған сүйеніп, біз де «Жас­ Алаштағы» мақаламызды «Түркі әле­мі­нің ғұламасы» деп атадық. Бұл, әрине, дін­ мен дәстүр тұрғысындағы көзқарасы Ха­лифа Алтаймен үйлеспейтін кейбір аға­лар­дың қызғанышын туғызды. Сөйтіп, «Еге­мен Қазақстан» газетіне жазушы Бек­сұл­тан Нұржекеев «Дәстүрді қателікке ба­ла­май­ық»­ атты мақаласын жариялады. Халифа Ал­тай онда жеті шелпек тарату исламның не­гіз­гі каноны емес екенін айтқаны үшін «ис­лам­ның жауы» деп көрсетілген. Жас бол­сақ та, біз, әрине, ақ жүрек ақсақалдың арын­ қорғауды өзімізге міндет санадық. Сөй­тіп, «Жас Алаш» газетіне «Дәстүр өз­­ге­реді, ал ислам діні мәңгілік» атты ма­қа­ла жарияладық. Иә, мақсатымыз Ха­ли­фа Ал­тайды жабылған жаладан қорғау еді.­ Ар­ты­­нан­ Әбдурахим Халифаұлы ре­дак­ция­мыз­ға­ хабарласты. Сөйтіп, ұлы ұстаздың өзіне ара­ша­ түсіп, шыр-пыр болған жас тілшіге алғыс жау­дырып жатқанын айтып, аманатын жет­кіз­ді…

* * *

«Түйені жел шайқаса, ешкіні аспаннан із­де»­ дейді. Дінге деген көзқарас мың құ­бы­лып, ақ пен қара ажыратылмай жатқан қо­ғам­да дін қайраткерлерінің дараланып, биік­тен көрінуі екіталай. Діни бірліктің бұ­зылуын ғажап дауыл десек, мұндайда жу­сан мен бетегенің биіктігін өлшеп жа­ту­ да әсте мүмкін емес. Дарақтың өзін жел­ шай­қаған дауыл бұл. Ендеше, «түрлі ағым­ды­ әкелді, адастырды» деген сықылды жала жағылып, қаралауды Халифа Алтай да­ иісі мұсылман баласына тән кеңдік пен ке­мел­ді­лік арқасында кешірді деп сенеміз. Ақ жү­рек­ті, тағдыр жолында кезіккен қаншама ауыртпалықты алып болмысымен жеңіп шыққан Халифа Алтайдың да халқына адалдығын бәзбір байбаламшылардың өзі мойындады деп үміттенеміз.

P.S. Халифа Алтай 2003 жылы, 86 жасында Алматыдағы үйінде дүние сал­­ды. Жұ­­байы Бибәтіш апамыз ұлы Әбдурахим мен немерелерімен сол біз ба­рып, қо­нақ­ бол­ған­ үш бөл­ме­лі пәтерде Халифасыз күнін жалғастырып жат­ты. Маған Ал­ма­ты­ның­­ «Са­мал» шағын ау­да­нындағы сол бір үй пе­ріш­те­лер мекендеген сиқырлы үй сия­қ­та­на­ды.

Расында, қаншама қиындық көріп, табанынан қан ағып жүріп, қиямет көш­ті бас­тан өт­керген Халифа Алтай сол үйдегі пәтерінде аппақ киіммен аппақ төсеніш үс­тін­дегі орын­дық­та өз тұғырына қонған қырандай қонақтап отырушы еді. Айналасы то­лы кітап болатын. Ие­сімен бірге бір арба жүктің арасында жатып жер-әлемді шар­лап келген кітаптар…

Көпті көріп, талайды бастан өткерген тұлға, расында да, кең көңілді, ке­мел,­ ақ жү­рек­ті еді.­ Оның жалғыз ғана тілегі болатын:
«Я, ұлы Алла! Біз көрген аянышты тауқыметті келешек ұрпақтарымыз көр­месін!»

Нәзира БАЙЫРБЕК

 

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

two × 5 =