Kemel oylı qalamger

0 185

Köpen Ämirbek Kämel Jünistegine sıylağan kitabına «Dünïeniñ ğajabın ömirdiñ azabınan izdegen kökem Kämekeñe» dep jazğan eken. Eki-aq jolmen Kämekeñniñ ömirlik ustanımın da, tirşiliginde körip-baqqan qïyanattı da tüyip tastağan osıdan artıq söz bola qoymas.

Twğan jerin pir tutqan tarïhşı, qazaq dalasınıñ talay tükpirin aralap, är tasına üñile bilgen zerttewşi, ädebïettiñ keleşegi men bügingisin talmay saralap, qalamı muqalmay, talay kitaptı elge usınğan söz şeberi, jurtşılıq atın atawğa bata almay jürgende Abılaydıñ, Qızdarbek, Sembek, Äbdïlerdiñ küyin qayta tiriltken önerdiñ joqşısı Kämel kajı Jünisteginiñ esimi eline elewli.
Kämel Jünisteginiñ qalamger retinde jolı awır boldı. Onıñ jazğanın jalğız cenzwra ğana tekserip qoymaytın, eñ soñğı sözdi sonaw Mäskewdegi KGB degen aytatın. Bir ğana «Köksew» degen kitabına baqanday bes adam birinen soñ biri recenzïya jazıptı. Bäri maqtağan. Sonda da kitap on şaqtı jıl boyı jarıq körmey jatıp alğanı – sonıñ mısalı. Alğaşqı kitabın «Dos köñili» dep bastap edi, oğan «Köne hïkayası», «Köksewi» jalğastı. İştegi tunıp jatqan oy men arman, şımırlağan şındıq, qazaqtıñ köksegeni men qasireti onın «Quba belder» attı üş ki­taptıq romanında aqtarılıp tüsti.
Atadan balağa awısatın urpaq­tar sabaqtastığın qala­mımen mänerlep, elime, keler urpaqqa paydamdı molınan tïgizsem degen Kämekeñniñ jazw üstelinen «Kökseñgirdiñ tasında», «Soñğı abız» romanı, «Qoñır kulja» kitaptarı şıqsa, uzaq jıldarğı zerttewleriniñ nätïjesi bolğan «Ulı payğambar jäne urpaqtarı», «Şırağdan» kitaptarı twındadı. Onıñ «Vojak» dep atalğan kitabı orıs tilinde jarıq kördi. Qazaqtıñ mädenïeti men tilinen maqrum qalğan qazaqtardı töl mädenïetimizge tartw üşin kitap­tıñ orısşa şığwına rïzalığın bergenin Kämekeñ de jasırmadı.
Qïlı-qïlı waqıt ötip, zaman şekarası jiktelgen şaqta rwhanï baylığımızdı aş közdiñ suğınan, qızıl ïmperïyanıñ soyılın soqqandardan araşalap qalw da ülken is edi. Bul mäseleni sol ïmperïyanıñ irgesi bülinbey turğanda-aq qolğa alğan. Kämel Jünistegi saralap zerttey jürip, Şortanbay jırawdıñ «Qayran elim» degen kitabın qayta qurastırıp şığartsa, sonaw 1943 jılı alğaş respwblïkalıq aytısta bas jüldeni alsa da umıt bolıp qalğan Mayasar aqınnıñ şığarmaların jurttan jïnas­tıra jürip, «Bir awız söz» degen atpen jeke kitap etip jarïya etti.
Jazwşı Ömir Käripov «Kämel Jünisteginiñ är şığarması, onıñ işinde «Quba belder» trïlogïyası atameken twralı qara sözben jazılğan jır desek asıra aytqandıq bolmas» dep jazğan edi. Budan artıq bağa berw de qïın. Jazwşınıñ «Soñğı abız» romanı Buqar jıraw men Abaydıñ arasın jalğastırıp turğan qazaqtıñ soñğı jırawı Şortanbay jırawğa arnalğan.
Kämel Jünisteginiñ qazaqtıñ dästürli öneri añşılıq, tazınıñ sırttanı, kökjal, eliniñ tabïğa­tın ayalaw twralı jazğan hïkayattarı men äñgimeleriniñ de şoq­tığı asa bïik. Keşegi Adambay-Tursınnıñ on segiz mıñ jılqısına jaylaw da, pana da bolğan bos şï, orta şï, Arqada boztorğaydıñ joğalıp ketkenin aşına jazğanı kimdi bolsa da selt etkizbey koymağan. Onıñ «Qoñır qulja» attı hïkayatın oqığan adam jazwşınıñ janı özi twıp-ösken tabïğatımen birge ekenine közi jetedi. Keşe Tağılı- Buğılını tabın-tabın bop mekendep jürgen arqardıñ qatıgez adamdar ermegi bolıp qurıp ketkenin jazwşı janı awıra jazadı da, oqırmandı da eriksiz tebirentip, janın muñğa saladı. Aqşataw kenişi kombïnatınıñ dïrektorı Barlıq Sadıqovtıñ «Kämeldiñ «Qoñır quljasın» oqığanğa deyin men de arqar atwğa qumar edim, endi birjola tıyıldım. Qolım mıltıqqa köterilmeytin boldı. Arqar ataulınıñ tragedïyasın osı ki­taptan tüsindim» degenin estigen edik. Dalanıñ tunğan tabïğatı adamnan äli japa şegip jatır. Sondıqtan da Kämekeñ «Turağıñ qayda, twğan el?», «Köşiñ qayda ba­radı?» degen twındılardı eli­ne arnağan.
Kämekeñniñ bölmesiniñ bir qa­bırğası tolğan dombıra. Bä­ri de köne, bäriniñ de aytar sırı mol. Sonın ekewi – ataqtı Äbdï men Sembektiñ atılğanda qolğa ustap jatqan dombırası. Kämekeñ osılardı jïnay jürip bar küyşiniñ ustazı Qızdarbek twralı «Köksew» attı kitabın da qïnala jürip şığarğan. Öz ömiri de asa qïındıqqa tolı Kämekeñ sïqırlı da sazdı küylerdi tıñdap jubanğan da şığar dep oylaysıñ. Onıñ özi de «Köksew» kitabın jazw üstinde Qızdarbek, Äbdï, Sembek küylerin ünemi tıñdap, serpin alıp otırğanın jasırmaydı. Tek Kämekeñniñ qolında ğana Qızdarbek pen şäkirtteriniñ otızdan asa küyi bar. Osı jazwşı ağamız bolmasa, bul twındılar birjolata öşip keter edi.
Kämel Jünisteginiñ jwırda şıqqan «Şırağdan» attı ki­tabın oqï otırıp, onıñ talmas zerttewşiligine tañğalasıñ. Äsirese, onıñ sırlı aspan twralı jazğandarı – bügingi qazaq üşin tıñ dünïe. Sonaw jïırmadan asa bergen şağında sayasï lager'de jürip, sol lager'diñ «mäñgi qonağı» qazaq şalınıñ mazasın alıp, tün balası aspan älemine üñilip, bar juldızdıñ qazaqı atın jattap, olardıñ sırın uqqan Kämel ağamız «Ürkerdi» orısşadan awdarıp «Bïkeş» dep jürgen bizge qara aspannıñ bar juldızınıñ qazaqı tanımın qolımızğa ustatıp berdi. Kezinde bul twralı «Ana tili» gazetiniñ betinde jazwşı Qajığalï Muhametqalïulı «jazwşı Kämel Jünistegi Kolwmbtıñ Amerïkanı aşqanınday bizderge, qazaqtarğa, aspan älemin aşıp berdi» dep jazğan edi.

Tilewğazı BEYSEMBEKOV,
Jazwşılar odağınıñ müşesi

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı