كەمەل ويلى قالامگەر

0 185

كوپەن امىربەك كامەل جۇنىستەگىنە سىيلاعان كىتابىنا «دۇنيەنىڭ عاجابىن ءومىردىڭ ازابىنان ىزدەگەن كوكەم كامەكەڭە» دەپ جازعان ەكەن. ەكى-اق جولمەن كامەكەڭنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىن دا، تىرشىلىگىندە كورىپ-باققان قياناتتى دا ءتۇيىپ تاستاعان وسىدان ارتىق ءسوز بولا قويماس.

تۋعان جەرىن ءپىر تۇتقان تاريحشى، قازاق دالاسىنىڭ تالاي تۇكپىرىن ارالاپ، ءار تاسىنا ۇڭىلە بىلگەن زەرتتەۋشى، ادەبيەتتىڭ كەلەشەگى مەن بۇگىنگىسىن تالماي سارالاپ، قالامى مۇقالماي، تالاي كىتاپتى ەلگە ۇسىنعان ءسوز شەبەرى، جۇرتشىلىق اتىن اتاۋعا باتا الماي جۇرگەندە ابىلايدىڭ، قىزداربەك، سەمبەك، ابديلەردىڭ كۇيىن قايتا تىرىلتكەن ونەردىڭ جوقشىسى كامەل كاجى جۇنىستەگىنىڭ ەسىمى ەلىنە ەلەۋلى.
كامەل جۇنىستەگىنىڭ قالامگەر رەتىندە جولى اۋىر بولدى. ونىڭ جازعانىن جالعىز تسەنزۋرا عانا تەكسەرىپ قويمايتىن، ەڭ سوڭعى ءسوزدى سوناۋ ماسكەۋدەگى كگب دەگەن ايتاتىن. ءبىر عانا «كوكسەۋ» دەگەن كىتابىنا باقانداي بەس ادام بىرىنەن سوڭ ءبىرى رەتسەنزيا جازىپتى. ءبارى ماقتاعان. سوندا دا كىتاپ ون شاقتى جىل بويى جارىق كورمەي جاتىپ العانى – سونىڭ مىسالى. العاشقى كىتابىن «دوس كوڭىلى» دەپ باستاپ ەدى، وعان «كونە حيكاياسى»، «كوكسەۋى» جالعاستى. ىشتەگى تۇنىپ جاتقان وي مەن ارمان، شىمىرلاعان شىندىق، قازاقتىڭ كوكسەگەنى مەن قاسىرەتى ونىن «قۇبا بەلدەر» اتتى ءۇش كى­تاپتىق رومانىندا اقتارىلىپ ءتۇستى.
اتادان بالاعا اۋىساتىن ۇرپاق­تار ساباقتاستىعىن قالا­مىمەن مانەرلەپ، ەلىمە، كەلەر ۇرپاققا پايدامدى مولىنان تيگىزسەم دەگەن كامەكەڭنىڭ جازۋ ۇستەلىنەن «كوكسەڭگىردىڭ تاسىندا»، «سوڭعى ابىز» رومانى، «قوڭىر كۇلجا» كىتاپتارى شىقسا، ۇزاق جىلدارعى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى بولعان «ۇلى پايعامبار جانە ۇرپاقتارى»، «شىراعدان» كىتاپتارى تۋىندادى. ونىڭ «ۆوجاك» دەپ اتالعان كىتابى ورىس تىلىندە جارىق كوردى. قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن تىلىنەن ماقرۇم قالعان قازاقتاردى ءتول مادەنيەتىمىزگە تارتۋ ءۇشىن كىتاپ­تىڭ ورىسشا شىعۋىنا ريزالىعىن بەرگەنىن كامەكەڭ دە جاسىرمادى.
قيلى-قيلى ۋاقىت ءوتىپ، زامان شەكاراسى جىكتەلگەن شاقتا رۋحاني بايلىعىمىزدى اش كوزدىڭ سۇعىنان، قىزىل يمپەريانىڭ سويىلىن سوققانداردان اراشالاپ قالۋ دا ۇلكەن ءىس ەدى. بۇل ماسەلەنى سول يمپەريانىڭ ىرگەسى بۇلىنبەي تۇرعاندا-اق قولعا العان. كامەل جۇنىستەگى سارالاپ زەرتتەي ءجۇرىپ، شورتانباي جىراۋدىڭ «قايران ەلىم» دەگەن كىتابىن قايتا قۇراستىرىپ شىعارتسا، سوناۋ 1943 جىلى العاش رەسپۋبليكالىق ايتىستا باس جۇلدەنى السا دا ۇمىت بولىپ قالعان ماياسار اقىننىڭ شىعارمالارىن جۇرتتان جيناس­تىرا ءجۇرىپ، «ءبىر اۋىز ءسوز» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپ ەتىپ جاريا ەتتى.
جازۋشى ءومىر كارىپوۆ «كامەل جۇنىستەگىنىڭ ءار شىعارماسى، ونىڭ ىشىندە «قۇبا بەلدەر» تريلوگياسى اتامەكەن تۋرالى قارا سوزبەن جازىلعان جىر دەسەك اسىرا ايتقاندىق بولماس» دەپ جازعان ەدى. بۇدان ارتىق باعا بەرۋ دە قيىن. جازۋشىنىڭ «سوڭعى ابىز» رومانى بۇقار جىراۋ مەن ابايدىڭ اراسىن جالعاستىرىپ تۇرعان قازاقتىڭ سوڭعى جىراۋى شورتانباي جىراۋعا ارنالعان.
كامەل جۇنىستەگىنىڭ قازاقتىڭ ءداستۇرلى ونەرى اڭشىلىق، تازىنىڭ سىرتتانى، كوكجال، ەلىنىڭ تابيعا­تىن ايالاۋ تۋرالى جازعان حيكاياتتارى مەن اڭگىمەلەرىنىڭ دە شوق­تىعى اسا بيىك. كەشەگى ادامباي-تۇرسىننىڭ ون سەگىز مىڭ جىلقىسىنا جايلاۋ دا، پانا دا بولعان بوس شي، ورتا شي، ارقادا بوزتورعايدىڭ جوعالىپ كەتكەنىن اشىنا جازعانى كىمدى بولسا دا سەلت ەتكىزبەي كويماعان. ونىڭ «قوڭىر قۇلجا» اتتى حيكاياتىن وقىعان ادام جازۋشىنىڭ جانى ءوزى تۋىپ-وسكەن تابيعاتىمەن بىرگە ەكەنىنە كوزى جەتەدى. كەشە تاعىلى- بۇعىلىنى تابىن-تابىن بوپ مەكەندەپ جۇرگەن ارقاردىڭ قاتىگەز ادامدار ەرمەگى بولىپ قۇرىپ كەتكەنىن جازۋشى جانى اۋىرا جازادى دا، وقىرماندى دا ەرىكسىز تەبىرەنتىپ، جانىن مۇڭعا سالادى. اقشاتاۋ كەنىشى كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى بارلىق سادىقوۆتىڭ «كامەلدىڭ «قوڭىر قۇلجاسىن» وقىعانعا دەيىن مەن دە ارقار اتۋعا قۇمار ەدىم، ەندى ءبىرجولا تىيىلدىم. قولىم مىلتىققا كوتەرىلمەيتىن بولدى. ارقار اتاۇلىنىڭ تراگەدياسىن وسى كى­تاپتان ءتۇسىندىم» دەگەنىن ەستىگەن ەدىك. دالانىڭ تۇنعان تابيعاتى ادامنان ءالى جاپا شەگىپ جاتىر. سوندىقتان دا كامەكەڭ «تۇراعىڭ قايدا، تۋعان ەل؟»، «كوشىڭ قايدا با­رادى؟» دەگەن تۋىندىلاردى ەلى­نە ارناعان.
كامەكەڭنىڭ بولمەسىنىڭ ءبىر قا­بىرعاسى تولعان دومبىرا. ءبا­رى دە كونە، ءبارىنىڭ دە ايتار سىرى مول. سونىن ەكەۋى – اتاقتى ءابدي مەن سەمبەكتىڭ اتىلعاندا قولعا ۇستاپ جاتقان دومبىراسى. كامەكەڭ وسىلاردى جيناي ءجۇرىپ بار كۇيشىنىڭ ۇستازى قىزداربەك تۋرالى «كوكسەۋ» اتتى كىتابىن دا قينالا ءجۇرىپ شىعارعان. ءوز ءومىرى دە اسا قيىندىققا تولى كامەكەڭ سيقىرلى دا سازدى كۇيلەردى تىڭداپ جۇبانعان دا شىعار دەپ ويلايسىڭ. ونىڭ ءوزى دە «كوكسەۋ» كىتابىن جازۋ ۇستىندە قىزداربەك، ءابدي، سەمبەك كۇيلەرىن ۇنەمى تىڭداپ، سەرپىن الىپ وتىرعانىن جاسىرمايدى. تەك كامەكەڭنىڭ قولىندا عانا قىزداربەك پەن شاكىرتتەرىنىڭ وتىزدان اسا كۇيى بار. وسى جازۋشى اعامىز بولماسا، بۇل تۋىندىلار ءبىرجولاتا ءوشىپ كەتەر ەدى.
كامەل جۇنىستەگىنىڭ جۋىردا شىققان «شىراعدان» اتتى كى­تابىن وقي وتىرىپ، ونىڭ تالماس زەرتتەۋشىلىگىنە تاڭعالاسىڭ. اسىرەسە، ونىڭ سىرلى اسپان تۋرالى جازعاندارى – بۇگىنگى قازاق ءۇشىن تىڭ دۇنيە. سوناۋ جيىرمادان اسا بەرگەن شاعىندا ساياسي لاگەردە ءجۇرىپ، سول لاگەردىڭ «ماڭگى قوناعى» قازاق شالىنىڭ مازاسىن الىپ، ءتۇن بالاسى اسپان الەمىنە ءۇڭىلىپ، بار جۇلدىزدىڭ قازاقى اتىن جاتتاپ، ولاردىڭ سىرىن ۇققان كامەل اعامىز «ۇركەردى» ورىسشادان اۋدارىپ «بيكەش» دەپ جۇرگەن بىزگە قارا اسپاننىڭ بار جۇلدىزىنىڭ قازاقى تانىمىن قولىمىزعا ۇستاتىپ بەردى. كەزىندە بۇل تۋرالى «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ بەتىندە جازۋشى قاجىعالي مۇحامەتقاليۇلى «جازۋشى كامەل جۇنىستەگى كولۋمبتىڭ امەريكانى اشقانىنداي بىزدەرگە، قازاقتارعا، اسپان الەمىن اشىپ بەردى» دەپ جازعان ەدى.

تىلەۋعازى بەيسەمبەكوۆ،
جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى