İzgilikke umtılğan ulılar ündestigi

0 53

Qazaq halqı men tanımal tulğalarınıñ arasınan Şığıs mädenïetine tereñ boylağan Abay boldı. Abay Semey qalasındağı Ahmed Rïza ­medresesinde bilim alıp jatqanında parsı, arab jäne türki tildi aqındardıñ şığarmalarımen tanısadı. Aqınnıñ nazarın özine awdartqan tulğalardıñ işinde H ğasırda ömir sürgen ïrandıq tanımal aqın Fïrdawsï de bar edi.Fïrdawsïdiñ «Şahnama» attı eñbegi men Abaydıñ şığarmalarına jasalğan taldawlar olardıñ oy-pikir turğısınan köptegen uqsas tustarınıñ bar ekenin jäne Abaydıñ «Şahnamanıñ» prozalıq jäne poetïkalıq awdarmalarımen tanıs bolğandığın körsetedi. Osınday uqsastıqtardı Abay öleñderindegi batırlardıñ esimderinen, qarwlardıñ atawlarınan, onıñ işinde Abaydıñ mınaday öleñ joldarınan añğarwğa boladı:
Tas dwlığa, tas sawıt
kïingenim,
Denemdi qısıp jatır
bügin meniñ.
Oq pen qılış buzbastay
kïinsem de,
Qayran atım, ïeñ joq
jalğız seniñ.
Eskendir, Temir, Şıñğıstay
Musılmanda ataqtı.

Sonımen qatar Abay jel men borannan qulap, qayta qalpına kele almağan qayıñnıñ jağda­yın mınanday ädemi öleñ joldarımen sïpattaydı:
Men kördim uzın qayıñ
qulağanın,
Bas urıp qara jerge sulağanın.
Japırağı sarğayıp, ölimsirep,
Bayğustıñ kim tıñdaydı
jılağanın?

Abay öziniñ qara sözderinde otandastarın oqw-bilimge, öz ana tilderinen basqa arab, parsı jäne orıs tilderin üyrenwge şaqıradı:
«Sol öristetip, örisimizdi uzartıp, qumarlanıp jïğan qazınamızdı köbeytsek kerek, bul jannıñ tamağı edi. Tännen jan artıq edi, tändi janğa bas urğızsa kerek edi» (Jetinşi söz).
«Ğılımsız ahïret te joq, dünïe de joq. Ğılımsız oqığan namaz, tutqan oraza, qılğan haj, eşbir ğïbadat ornına barmaydı» (Onınşı söz).
Abay şınayı qulşılıqtıñ bastı şartın ïman men ğılım üyrenw dep atap, mınaday keñes beredi:
Payda oylama, ar oyla,
Talap qıl artıq bilwge.
Artıq bilim kitapta,
Erinbey oqıp körwge.Fïrdawsï «Şahnamasınıñ» key tustarında da ğılım men bilimniñ mañızdılığı men qundılığın däripteydi. Mısalı, şığarmanıñ alğaşqı betterinde bılay delingen:

(Bilimdi adam ğana mıqtı boladı, bilim qartayğan jürekti jasartadı).

(Bilim men din seni qutqarılwğa jeteleydi).
Abaydıñ dinï dünïetanımında ötirik pen ğaybat aytw, menmendik, jalqawlıq pen ısırapşıldıq adamnıñ bes duşpanı dep ataladı:
Ösek, ötirik, maqtanşaq,
Erinşek, beker mal şaşpaq –
Bes duşpanıñ, bilseñiz.
Oğan kerisinşe bes asıl is pen adamï qasïetterdi atap, adamdarğa olarğa umtılwğa keñes beredi:
Talap, eñbek, tereñ oy,
Qanağat, raqım, oylap qoy –
Bes asıl is, könseñiz.
Abay da, Fïrdawsï de adamdardı materïaldıq, rwhanï jäne ömirlik qajettilikterin qanağattandırw üşin köp jumıs istep, talpınwğa şaqıra otırıp, halıqtı bul fänï älemniñ jalğandığınan da habardar etedi. Eki aqın da adamnıñ bul älemnen tek qajettisin qana alw kerek ekenin, sebebi onıñ küniniñ sanawlı ekenin jäne bul ömirdi tärk etetinin aytadı. Abay bılay deydi:
Men kördim dünïe degen
ïttiñ k…n,
Jep jür ğoy birewiniñ
birewi etin.
Oylı adamğa qızıq joq
bul jalğanda,
Köbiniñ sırtı bütin, işi tütin.
Adamzat – bügin adam,
erteñ topıraq,
Bügingi ömir jarqıldap
aldar biraq.
Erteñ öziñ qaydasıñ, bilemisiñ,
Ölmek üşin twğansıñ,
oylan şıraq.

Ölim men tağdırğa nemquraylı qaraw – eki aqın da nazar awdarğan mäsele. Abay bir öleñinde adamdardıñ ölim men tağdırğa nemquraylı qaraytının ayıp­tap, olardıñ bul nemquraylılığın maskünemdikke teñeydi.
Fïrdawsï da «Şahnamanıñ» key bölimderinde qïyamet, ölim, tağdır men ölimnen keyingi ömir twralı bayandap, adamdı nadandıq uyqısınan oyatadı:

(Täkapparlıqtı oyıñnan şığar, sebebi anadan twğan är adam öledi).
Abaydıñ dinï oylarınıñ kelesi bir özegi – duğa. Duğa – adamnıñ jüregi men rwhınıñ jubanış quralı äri mäñgilik Jaratwşımen rwhanï baylanıs­tı nığaytwdıñ birden-bir jolı:
Ömirden tepki jesem
jazığım joq,
Eşnärsege köñilim bolmasa toq,
Qayta-qayta oqısam
bir duğanı,
Sönip qalğan jürekte
janadı şoq.
Qwatı bar duğanıñ
qwantarlıq,
Qapalanğan jürekti
jubantarlıq.
Adam uqpas bir tätti lebizinen
«Wan» degen estiler ulı jarlıq.

Köñilim awır jükten
bir qutılar,
Kek arılıp kökirekten
umıtılar.
Adamnıñ balasına aşıp
janım,
İzgilikke jüregim bir umtılar.

Abay osı öleñ joldarında Quran Kärimniñ Rağıd süresiniñ «Allanı eske alwmen jürekter ornığadı» delingen 28-ayatınan şabıt alğan körinedi. Bul oy-pikir Rwstamnıñ Sohrabpen şayqasındağı duğasın eske tüsiredi. Fïrdawsï absolyutti kedeylik pen absolyutti baylıqtıñ körinisin körkem tilmen swretteydi:

(Rwstam is bastamas burın Jaratwşıdan bılayşa küş-jiger alğanın estidim).
Fïrdawsï duğa qılw jäne jalbarınwdıñ ädebin jetik bilgen. Onıñ duğaları erekşe ädeppen bayandalğan. Ol jır-dastan keyip­kerleriniñ Qudaydan surağan duğa-tilekteriniñ kirispesinde ïlahï qudirettilik pen ulılıqtıñ bïik uğımdarın keltirip, Haqtı däripteydi. Mısalı, Key-Hosrow men Afrasïabtıñ şayqasında bılay keltirilgen:

(Öziniñ jerdegi patşalıq tağınan şığıp, jahandı Jaratwşınıñ aldına keldi. Äskerden şığıp, namaz qılatın jerge kelip, Jaratwşımen sırlastı).
Abay şığarmaşılığında buqaralıq mädenïet, mısaldar men ükimderdi paydalanwda Şığıs mädenïetiniñ ıqpalı bayqaladı. Birneşe mısal keltireyik:
Sağattıñ özi urı
şıqıldağan,
Ömirdi bildirmegen, künde
urlağan.
Tïyanaq joq, turlaw joq,
keldi, ketti,
Qayta aynalmas, burılmas
buldır zaman.
Bul öleñ joldarı parsı tilindegi mına maqaldı eske tüsiredi: «Ketken sw arnağa qayta oralmaydı».
Mal jïyadı maqtanıp
bildirmekke,
Malmen şuqıp köziñe
küydirmekke.
Özi şoşqa basqanı ït dep
oylar,
Sorpa, sw men süyekti süydirmekke.
Bul öleñ joldarı «hamam swımen dos bolw» degen mätelge keledi.
Küşik asırap, ït ettim,
Ol baltırımdı qanattı.
Birewge mıltıq üyrettim,
Ol mergen boldı, meni attı.
Bul öleñ joldarı «jeñinde jılan ösirw» mätelimen bara-bar.
Sonday-aq ömirden ötken perzentterine joqtaw aytw da eki aqınnıñ şığarmaşılığınan orın alğan. Abay 1895 jılı öziniñ eñ süyikti, sawattı äri eñ qabiletti balası nebäri 27 jastağı Äbdirahmannan ayırıladı. Osı awır oqïğanıñ qayğısı aqınğa qattı äser etedi. Jüregi qan jılay otırıp, köptegen öleñder jazıp, öziniñ jan dünïesin jubatqanday boladı.
Abay Äbdirahmandı joqtap 8 öleñ, al tağı bir perzenti Äkimbayğa arnap bir joqtaw jazadı.
Biz Fïrdawsï «Şahnamasında» da osınday joqtawdı köremiz. Bul joqtawlar şığarma keyipkerleri qaza bolğanda onıñ artında qalğan jaqındarı tarapınan aytıladı. Osınday joqtawlardıñ eñ jaqsı mısalı Rwstam men Tahmïnanıñ özderiniñ perzenti Sohrabqa aytqan joqtawı:

(Rwstam: O, jas jigit, batırdıñ urpağı! Sendey batırdı kün men ay da, eş taq pen täj de körmegen. O, qatal tağdır, qartayğan şağımda öz ulımdı öltirdim).
Qazaqtıñ ulı aqını Abay öz şığarmalarında Şığıs ädebïetine, äsirese, parsı tildi aqın-jazwşılardıñ twındılarına köñil böledi. Abay parsı tildi aqın-jazwşılardıñ arasında Fïrdawsï men onıñ «Şahnama» şığarmasına erekşe nazar awdarğan. Sondıqtan onıñ şığarmalarında «Şahnamanıñ» köptegen taqırıptarı men mazmunın kezdestirwge boladı.

Älï KEBRÏAYZADE,
Ïran Ïslam Respwblïkasınıñ
Qazaqstan Respwblïkasındağı
elşiliginiñ mädenï ister

jönindegi keñesşisi

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

5 × one =