Ïslam – etnosaralıq birlik dini

0 126

Aqparat quraldarındağı mälimetterge säykes Qazaqstan halqınıñ jetpisten astam payızı musılman (qazaq, qırğız, özbek, dunğan, başqurt, täjik, äzirbayjan, tatar, uyğır, şeşen jäne t.b.). Bulardıñ barlığı özge din ökilderimen (orıs, käris, nemis, grwzïn, wkraïn, bwryat jäne t.b.) bir şañıraq astında tatwlıq pen birlikte ğumır keşwde. Bul beybit pen birliktiñ negizin qalawda memlekettik sayasatpen birge musılman halqınıñ saltı jäne dästürimen bite qaynasqan ïslam dininiñ ornı ayırıqşa. Sebebi beybitşilikti bayraq tutqan ïslam, musılman sanalatın türli ulttardıñ, etnostardıñ barlıq derlik salttarı men dästürlerinde, tarïhı men mädenïetinde körinis tapqan. Quran ayattarı men Muhammed payğambardıñ hadïsterindegi adamgerşilik qundılıqtar (meyirim, kisi aqısı, qudayı qonaq, jaqsılıq jasaw, sadaqa berw jäne t.b.) keñinen nasïhattalıp, urpaqtan urpaqqa tarïhï mura retinde berilip kelgen. Musılman halqınıñ özara jäne özge din ökilderiniñ ulttıq, tildik, näsildik erekşelikterine qaramay qurmetpen qarawınıñ birden bir sırı  joğarıda aytılğan ayat pen hadïsterden bastaw aladı desek qatelespeymiz. Ïslam ulttar men ulıstardı birlikke şaqıratın beybitşilik dini. Qurawşı äri negizgi halqı musılman sanalatın polïetnostı Qazaqstan osınıñ naqtı däledi.

Ïslam tarïhı bastawlarınıñ biri – Medïnelik kezeñnen bayqağanımızday Medïne şaharınıñ jäne onıñ atırapındağı taypalar bir qoğam, bir memleket sanalğan. Ärbir ult, taypa, rw sol memlekettiñ dinï-sayasï birligi men turaqtılığına qarsı kelmeytin öz erekşelikterin, dinderi men senimderin, ädet-ğurıptarın saqtadı.

Eger payğambar (s.ğ.s.) bir jaqtılıqtı qalap, musılman memleketinde tek rwhanï birligi men jaqındığı bar musılmandardıñ jasağanın qalağan bolsa edi, onda onıñ bulay jasawğa abıroyı da qudireti de jeter edi. Tipti, biraz musılmandardıñ ağayın-twıstarınıñ basım böligi putqa tabınwşı bolatın. Biraq, musılmandardıñ kösemi, bulay jasamadı. Ol twıstıq qatınastı üzgen joq, qayta oğan qattı köñil böldi, musılman emes ulttardı qwğan joq, bir memlekettiñ astına şaqırıp, öz qamqorlığına aldı (Äs-sïratw än-Nabawyya).

Rasında da Mekke şaharınan köşip Medïnege kelgen payğambar (s.ğ.s.) jaña, jas memlekettiñ negizin qaladı. Ol birinşi kezekte özge de din ökilderimen dïplomatïyalıq baylanıs ornattı. Jaña memlekettiñ qabırğasın qataytıp, qoğamdı mığım äri bir judırıqtay jumdırw üşin şahar turğındarınıñ basın bir arağa qosw kerek boldı. Ol üşin parasattılıqpen «bir memleket, bir qoğam» sayasatın iske asırdı. Payğambardıñ (s.ğ.s.) basqa din ökilderimen jasağan qarım-qatınasın Qurandağı «Kafïrwn» süresiniñ: «Senderge öz dinderiñ mağan özimniñ dinim» ayatı anıq bayandaydı (Äl-Ïtqan fï äl-wlwm äl-Quran).

Bul waqıtta Arab jazïrasınıñ halıqtarı türli dindi ustandı. Olardıñ arasında hrïstïandar, yahwdïler, mäjwsïler (otqa tabınwşılar), müşrïkter (putqa tabınwşılar) jäne sol sïyaqtı t.b. senimdegiler boldı. Ïslamnıñ, payğambardıñ (s.ğ.s.) sol kezdegi basqa din adamdarına körsetken dostığı parasattı adam üşin ülken ğïbrat.

Ataqtı brïtandıq jazwşı, dramatwrg, Nobel' premïyasınıñ lawreatı, Bernard Şow: «Eger qanday da bir din Anglïyanı, joq, Ewropanı jaqın jüz jılday basqarw mümkindigine ïe bolğanda, ol – Ïslam bolar edi». «Men ärqaşan Muhammedtiñ dinin onıñ joğarğı ömirşeñdigi üşin joğarı bağaladım. Meniñ oyımşa ol, bolmıstıñ är baspaldağına dağdılanatın äri kez-kelgen jas üşin qızıqtı bolıp qala beretin jalğız din». «Men onı zerttedim – ol keremet adam, meniñ pikirimşe, ol Antïhïst bolwdan müldem alşaq, onı Adamzat Qutqarwşısı dep atağan jön…» (The Geniune Islam).

Bernard Şowdıñ bul sözderi ïslam tarïhındağı «Medïnelik kelisim» attı oqïğanı qamtıp turğanday. Medïnelik kelisimdi tarïhşılar keyde – «sahïfa» dep te ataydı. Arabşa mağınası – paraq degen söz, yağnï, kelisim paraq betine jazılğan soñ solay atılıp ketken. Rasında da, Medïnelik kelisim musılmandardıñ toleranttılığına anıq mısal. Sebebi, payğambar (s.ğ.s.) Medïne şaharına qonıstanğan soñ jay dinï kösem ğana emes, ol endi musılman memleketiniñ sayasï basşısına aynaldı. Demek, bul memlekettiñ özine tïis naqtı şarttarı men zañdarı qabıldanwı tïis. Ol zañdar ondağan jıldar boyı bir-birimen soğısıp, qırıq pışaq bolıp kele jatqan türli taypalar men näsilderdiñ arasın qosıp, qoğamda beybit äri dostıq qatınastı ornatwı qajet.

Dälirek aytsaq, payğambardıñ (s.ğ.s.) mindeti – musılmandar, hrïstïandar jäne yahwdïler men putqa tabınwşılar jasaytın qoğamda beybit ömirdi turaqtandırw. Osı maqsatta dünïege «Medïnelik kelisim» keldi. Munda Medïnede jasaytın är taypanıñ jawapkerşiligi men mindetteri anıq körsetildi: olardıñ biriniñ-biri aldındağı mindetteri men şektewleri, erekşelikteri men qasïetteri jäne t.b. Mısalı, tömendegi hadïs osınday mindettemelerdiñ kwäsi bolmaq:

«Kimde kim musılmandarmen beybitşilik kelisimin jasasqan musılman emes kisilerge älimjettik jasasa nemese olardıñ menşigine tïesili bir närseni tartıp alsa – sol adamğa men Qïyamet küninde qarsı kwälik beremin» (Swnan Äbw Däwit).

Bul hadïs qoğamdağı birlik pen tatwlıq üşin musılman adamğa basqa din ökiliniñ ar-ojdanına, mülkine zärerdey bolsa da zïyan tïgizwge qatañ tïım salıp otır. Zulımdıq jasağan adamğa qarsı payğambardıñ özi kwälik bermek. Payğambardıñ (s.ğ.s.) bul sözi – köterilip otırğan mäseleniñ mañızın, özektiligin körsetedi. Bul hadïs musılmandar üşin bağıt-bağdar.

Jalğas SADWAHASULI,
fïlosofïya ğılımdarınıñ kandïdatı,
dintanwşı

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı