حاكىمنىڭ ءىزى قالعان جەر

1 100

ۇلى ابايدىڭ 175 جىل­دىق مەرەيتويى الەم­دىك دەڭگەيدە اتالىپ وتپەك. وسى ايتۋلى شا­راعا بايلانىستى ەل كولەمىندە قىزۋ دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. وسى ورايدا ءبىز فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى جاندوس اۋباكىرمەن اباي جانە ونىڭ مۇراسى توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك.– ءسوز ۇلى اباي تۋرالى بولعاندىقتان، سۇحباتتىڭ ءبىسمىللاسىن ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان ۇلى اقىن مۋزەيىنەن باستاساق.
– ابايدىڭ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيى 1940 جىلى قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى م.اۋەزوۆتىڭ باستاماسى بويىنشا اقىننىڭ 95 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا، مەرەكە ۇستىندە اشىلعان بولاتىن. ءالى كۇنگە دەيىن سول اۋەزوۆ باستاماسى بويىنشا ابايعا قاتىستى جادىگەرلەردى، ەسكى اڭگىمەلەردى جيناقتاۋ باعىتىندا جوسپارلى جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. قازاق دالاسىندا مۇنداي سان-سالالى قورىق-مۋزەي جوق دەسەم ارتىق ايتقاندىق، دالەلسىز ماقتانعا ۇرىنعاندىق بولماس. مۋزەيدىڭ ءبىر عانا ابايدىڭ قارا شاڭىراعى بولعاندىعىنىڭ ءوزى نەگە تۇرارلىق؟! بۇگىندە ۇلى ابايعا ارنالىپ اشىلعان قازاقستان تاريحىنداعى تۇڭعىش ادەبي مۋزەي تارام-تارام جەكە قۇرىلىمداردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ىرگەلى مادەني كەشەنگە اينالدى.
ءاربىر مەرەيتويلىق كەزەڭمەن قارايتىن بولساق، مۋزەيدىڭ ءوسۋ دەڭگەيىن كورۋگە بولادى. دامۋ ۇستىندە كەلە جاتقان مۋزەيىمىز ەڭ العاشىندا ابايدىڭ ءوز زامانىندا كەلىپ توقتاپ جۇرگەن ب.بايىسوۆتىڭ، ءانيار مولداباەۆتىڭ ۇيلەرى بولعان. 1967 جىلى ابايدىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا مۇراجاي قالاداعى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن، ۇلى اقىن ءومىر سۇرگەن ءداۋىر ۇلگىسىمەن سالىنعان كوپەس رومان ەرشوۆتىڭ ۇيىنە كوشىرىلدى. 1995 جىلى جاڭا عيمارات قوسىلىپ، باس عيماراتىمىز ۇلكەيدى. قازىرگى تاڭدا مۋزەي بىرنەشە فيليالداردان تۇرادى. مىسالى، سەمەي قالاسىنىڭ وزىندە باس مۇراجاي جانە «الاش ارىس­تارى – م.اۋەزوۆ مۋزەيى» بولسا، جيدەبايداعى ابايدىڭ مۋزەي-ءۇيى، شاكارىمنىڭ سايات قورا مۋزەيى، اۋەزوۆتىڭ بورىلىدەگى مۋزەي-ءۇيى، كوكباي جاناتايۇلىنىڭ تاقىرداعى مۋزەيى، ماقانشىداعى اسەت نايمانبايۇلىنىڭ مۋزەيى، ەلباسىمىزعا تۇڭعىش باتا بەرگەن قۇندىزدىداعى شاكىر ابەنۇلىنىڭ مۋزەي-ءۇيى جانە 16 تاريحي ەسكەرتكىشتى قامتيتىن 6400 گەكتارلىق قورىق ايماعىمىز بار. بۇل مۋزەيدىڭ ەرەكشەلىگى مەرەيتويلىق ساتتەرمەن ءومىر سۇرمەيدى. ياعني كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىمىزدىڭ بارلىعى – وسى اباي مۇراسىن ناسيحاتتاۋ.
– مۋزەيدە قانشا جادىگەر ساقتالعان؟ ەڭ ايرىقشا جادىگەرلەردى اتاي كەتسەڭىز.
– عاسىرلار قويناۋىنان سىر شەرتىپ، اباي مۇراسىن تەرەڭدەي تانىتاتىن، ۇلى تۇلعالارمەن ولار ءومىر سۇرگەن ورتانى ەلەستەتەتىن تاريحي جادىگەرلەردىڭ ورنى وراسان زور. قازىرگى تاڭدا 80 جىلدىق تاريحى بار مۋزەيدىڭ قورىندا ساقتاۋلى جادىگەرلەردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك الار ورنى ەرەكشە دەۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا مۋزەي قورىنداعى جالپى ەكسپوناتتاردىڭ سانى – 21747 دانا. ءبىز ءۇشىن ابايعا، ونىڭ زامانىنا قاتىستى ءاربىر دەرەك كوزدەرى وتە قىمبات، باعا جەتپەس اسىلىمىز بولىپ تابىلادى. ەڭ ايرىقشالارى قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ ءوزى ولكەتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرعان زاتتار ەكسپوزيتسيامىزدا ەرەكشە ورىن الادى. 1885 جىلى اقىن اۋىلىنا ورىس دوسى ن.دولگوپولوۆ قىمىزبەن ەمدەلۋگە كەلەدى. وسى دولگوپولوۆ ارقىلى اباي سەمەيدىڭ 1883 جىلى اشىلعان ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قازاق بولىمشەسىنە 60-تان استام ەتنوگرافيالىق زات جىبەرەدى. 50-جىلدارى سول مۋزەيدەن اباي مۋزەيىنە جيىرما شاقتىسى بەرىلگەن. اباي تاپسىرعان زاتتاردىڭ ىشىندە قازىر ەكسپوزيتسيادا تۇرعاندارى: اباي ەر-توقىمى (توقىمى جوق، ەردىڭ ءوزى عانا), ەتتاباق (اعاشتان ويىلعان), كۇمىسپەن اشەكەيلەنگەن اعاش قۇتى، تەرى تورسىق، پىسپەك، قىمىز تەگەنە، قىمىز وجاۋ، كىسە بەلبەۋ، شوقپار، ايبالتا. اباي زامانىن كورسەتەتىن زاتتار: اعاش توستاعاندار، جيەكتەرى كۇمىس جىپپەن زەرلەنگەن بەت ورامالدار، كيىز اياقاپ جانە جيدەبايداعى ءوزى قولدانعان ءارى تۋىس-تۋعاندارى پايدالانعان جادىگەرلەر – مۋزەي قورىنىڭ باعا جەتپەس قۇندى مۇرالارى.
– جيدەبايداعى اباي مۋزەيى­نىڭ قازىرگى كۇيى قانداي؟ مۋزەيدىڭ ماڭايىندا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم: جول نۇسقاعىشتار، ماڭدايشالار، تاريحي تاقتالار بار ما؟ جاي قاراپايىم ادام مۋزەيدى قالاي تاۋىپ بارادى؟
– جيدەباي جەرى سەمەيدەن شامامەن 180 شاقىرىمدى قۇرايدى. ارينە، بارلىق بەلگىلەر ورناتىلعان. ابايدىڭ جولى اداستىرمايدى. قالا سىرتىنا شىققاننان باستاپ «اباي جولى» دەپ جازىلىپ تۇر. ءاربىر بۇرىلما تۇستا نۇسقاۋشى قويىلعان. سول نۇسقاۋشى ارقىلى دىتتەگەن جەرگە قيىندىقسىز بارادى. ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اباي مۋزەيىندە جۇمىستار قىزۋ اتقارىلۋدا. سەمەي قالاسىنداعى باس مۋزەيدە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ، ەكسپوزيتسياسىن جاڭارتۋدى، جيدەبايداعى «اباي-شاكارىم» ماۆزولەي كەشەنىندەگى «ۇلىلار مەكەنى» مۋزەيىن جاساقتاۋدى، وزگە دە ءتۇرلى باعىتتاعى شارۋالاردى جوسپارلاپ وتىرمىز. مۋزەيدىڭ قازىرگى جاعدايى جاقسى. ۇلكەن اباتتاندىرۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلمەك. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ماقالاسىندا ايتىلعانداي، «اباي مۇراسى» دەگەن ۇلكەن ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى قولعا الىندى.
– جيدەبايداعى مۋزەيگە جىلىنا قانشا ادام كەلەدى؟ ولاردىڭ اراسىندا شەتەلدىك تۋريستەر كوپ پە؟
– مۋزەيگە كەلۋشىلەر سانى جىلداعىدان ارتپاسا، كەمىگەن جوق. ياعني شەتەلدىك تۋريستەر جانە قازاقستاندىق كەلۋشىلەردىڭ بارلىعىن قوسقاندا 100 مىڭعا تارتا ادام كەلەدى. ارينە، وتە ۇلكەن ءنوپىر بولماسا دا، ءبىر ەرەكشەلىگى – شىنايى اباي دەپ كەلەتىن ادامدار. تابيعات ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي قىس مەزگىلىندە كەلۋشىلەر ازايادى. جاز مەزگىلىندە كەلۋشىلەرگە شاعىن تۇراقتايتىن مادەني كەشەن قاراستىرىلعان. ال كۇن سۋىتقان ۋاقىتتا وسى جاعى قيىندىق تۋدىرادى. ەندى، مىنە، ۇلكەن ورتالىعىمىز سالىنسا، بۇل ماسەلە ءوز شەشىمىن تابار. بيىل دا حالىق نازارى سەمەيگە، اباي مۋزەيىنە، دالا دانىشپاندارىن تۋدىرعان كيەلى مەكەنگە اۋاتىنى انىق.
– مۋزەيدە قانشا كىتاپ قورى بار؟ جيدەبايداعى كىتاپحانا جايىندا نە ايتاسىز؟
– مۋزەيدە ابايدىڭ باي كىتاپ قورى بار. 14520 كىتاپتىڭ 911 كىتابى جانە قورداعى 358 كىتابى – 1917 جىلعا دەيىن باسىلعان كونە باسىلىمدار. قور بولىمىندە ساقتاۋلى كىتاپتاردىڭ 300-گە جۋىعى – اراب گرافيكاسىنداعى كىتاپتار جانە 252-ءسى اباي وقىعان احمەت ريزا مەدرەسەسىنىڭ كىتاپتارى. سونداي-اق ابايعا قاتىستى شىققان جازبالاردىڭ بارلىعى وسى جەردە ورنالاسقان.
ال جيدەبايداعى كىتاپحاناعا كەلسەك، بۇل جوبا باستاپقىدا كىتاپحانا بولادى دەپ باستالىپ، كەيىننەن ىسكە اسپادى. ءوز باسىم ونىڭ سەبەبى كەلۋشىلەر سۇرانىسى مەن تابيعات ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى دەپ ويلايمىن. بيىل سول كەسەنەنىڭ كىتاپ­حانا بولماي قالعان جەردى «ۇلىلار مەكەنى» دەگەن ەكسپوزيتسيا­مەن اشپاقپىز. كەلگەن ادامدار ۇلىلار مەكەنىنە قاتىستى تاريحي جەرلەردى ماكەتتەر، سۋرەتتەر، ارقيلى جادىگەرلەر ارقىلى كورەتىن بولادى.
– جيدەبايداعى اباي ءۇيىنىڭ ماڭىنا كەشەندى قۇرىلىستار سالىپ، اقىن ومىرىمەن قوسا، قازاق ۇلتىنىڭ سول زامانداعى تۇرمىسىن، مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋعا مۇمكىندىك بار ما؟
– ءيا، ارينە، ول دا دۇرىس نۇسقا. ابايدىڭ مۋزەي ءۇيى قۇرىلىسى قالاي بولدى، سول قالپىندا تۇر، قاسىندا شاكارىمنىڭ سايات قورا ەكسپوزيتسيا­سى جاساقتالعان. وسى ەكەۋى مۋزەيلىك قىزمەتتى اتقارىپ تۇر. ال وزگە ۇيلەر قازىرگى تاڭدا ساقتالماعان. سوندىقتان ساقتالماعان ەسكى ۇيلەردى قايتادان جاپسارمالاتىپ سالىپ قويۋ­دىڭ اسا قاجەتتىلىگى جوق. سەبەبى ءبىز ابايدى الەمدىك دارەجەدە ناسيحاتتاپ جەتكىزۋدە بارلىق ۇيلەردى قويۋ مىندەت ەمەس دەپ ويلايمىن. كەرىسىنشە، وسى ولكەنىڭ اباي ءۇيىنىڭ تاريحي قالپىن ساقتاي وتىرىپ ناسيحاتتاي الامىز.
– ابايتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي «استانا اقشامىنا» بەرگەن سۇحباتىندا: «ابايدىڭ زيراتى قازىر بىتەۋ. سول بۇرىنعى ەسكى زيرات بۇزىلىپ كەتتى مە دەگەن كۇمانىم بار. سوندىقتان ابايدىڭ جيدەبايداعى ەسكەرتكىشىن قايتا جوندەۋ – اسا ىجداھاتپەن، سول كەزدە جۇمىس ىستەگەن جۇمىسشىلاردى تارتا وتىرىپ اتقارىلاتىن شارۋا. جيدەبايعا رەستوران سالىپ، بيزنەس-جوسپار جاساپ جاتقاندار بار، ال ابايدىڭ جەردىڭ استىندا تۇنشىعىپ جاتقانىندا ەشكىمنىڭ شارۋاسى جوق» دەگەن ەدى. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
– ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى كەزىندە اباي-شاكارىمگە ارنالعان كەسەنەسى ارنايى كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن جاڭادان سالىندى. بۇل كەسەنەگە جىلدا جوندەۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلىپ وتىرادى. ال ابايدىڭ قابىرىنە قاراي ارنايى جول سالۋ – بۇل ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
– مۋزەيدەگى ەكسپوناتتاردى حالىققا ناسيحاتتاۋدا ەلورداعا جانە وزگە وڭىرلەرگە اپارىپ كورمە جاساۋعا مۇمكىندىك بار ما؟
– ارينە، حالىق 175 جىلدىقتىڭ اياسىندا ۇلى اقىنعا قاتىستى بارلىق دۇنيەنى كورگىسى كەلەدى. بارلىعى بىردەي سەمەي جەرىنە كەلە المايدى. مىنە، سول سەبەپتى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك قورىق-مۋزەيى ۇجىمى، ياعني ءبىز ءوز تاراپىمىزدان الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكامىزدىڭ نۇر-سۇلتان، الماتى، اقتوبە، اتىراۋ، قىزىلوردا، پاۆلودار، تالدىقورعان جانە تاعى باسقا بىرنەشە قالالاردا، رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر، ومبى، بارناۋل قالالارىندا مۋزەيدىڭ نەگىزگى جانە قولجازبالار قورىنان، جادىگەرلەردەن كورمەلەر ۇيىمداستىرماقپىز.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، اباي اتامىز­دىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ جاس ۇرپاققا عيبراتى مول بولۋى ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس؟
– جالپى، ابايدى جاستار تۇگىل، ۇلكەندەر بىلە مە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. سەبەبى قازىرگى ۋاقىتتا اقىننىڭ 2-3 ولەڭىن وقىپ الىپ «ابايدى بىلەمىن» دەيتىندەر دە كەزدەسەدى. «اللا ولشەۋسىز، ادام ولشەۋلى. ولشەۋ­لى مەن ولشەۋسىزدى تانىپ-ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ اقىننىڭ ءوزى ايتىپ كەتكەن. ەندەشە ابايدى تانىپ-ءبىلۋ زور ءىلىم مەن ءبىلىمدى قاجەت ەتەدى. بىراق ابايدى وقۋ، سوزدەرىنەن ۇلاعات الۋ – ول بۇگىنگى جاستاردىڭ باستى مىندەتى. اباي ولەڭىن جاتقا بىلەتىن جاستار كوبى باسىندا جاتتاپ، كەيىننەن ءوز دارەجەسىندە ءتۇسىنىپ، اراسىندا بەلگىلى دارەجەگە جەتكەندەرىن كورىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان قازىرگى جاستاردىڭ، حالىقتىڭ قولىندا ۇستاعان كىتابى اباي بولۋى كەرەك. ويتكەنى اباي – بىزگە باعدارشام. اباي – بىزگە تەمىرقازىق. ابايدى وقىعان ادام ءوز جولىنان ەشقاشان اداسپايدى. وقىساڭىز ادام بولۋ، تولىق ادام بولۋ، عىلىم، ءبىلىم، تابيعات، قانداي دۇنيە كەرەك – ادام ومىرىنە قاتىستى بارلىعى اقىن شىعارمالارىندا تۇر.
– ارحيۆتەرمەن مۇراجايدى بايىتۋ جاعىندا قانداي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر؟
– جىلما-جىل وسى قازاقستاننان عانا ەمەس، وزگە ەلدەردىڭ دە ارحيۆتەرىنە بارىپ وتىرامىز. مىسالى، ومبى قالاسىنداعى ارحيۆتەن ابايدىڭ 3-رەت بولىس بولعاندىعى جونىندە ناقتى قۇجاتتى تاپتىق. سول سياقتى ارحيۆ قاراۋ جۇمىستارى كۇنى-ءتۇنى توقتاماۋى كەرەك. تىكەلەي ارحيۆپەن جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار قازىر سيرەك. كەزىندە سول زاماندا قارالدى. بىراق ول زاماننان بەرى قانشا ۋاقىت ءوتتى. كەيبىر جابىق ارحيۆتەر اشىلىپ جاتىر. سوندىقتان ابايدى زەرتتەپ، مالىمەتتەردى تابۋ باعىتىندا جوسپارلارىمىز بار.

  1. Aikowa88 :

    اباي تويىنا ناقتىلى جوسپار كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوق. بۇل مىرزا اۋىزبەن وراق ورعالى قاشان. اقىن مۇراسىن ساقتاپ وتىرسىزدار. ۇلى اباي دەپ جارق ەتىپ ءبىر كورىنگەن جوقسىڭدار نە شارا. ءبىر سارىندا بارلىعى. 175 جىلدىقتىڭ اياسىن مۋزەي ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنبەگەن سىندى.

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

eight − one =