عيبراتى مول عۇمىر

(عاسىر جاساعان سانەكە اتامنىڭ رۋحىنا ارنادىم)

0 54

ادام انادان تۋادى، دۇنيەدەن وتەدى. بۇل – زاڭدىلىق. قويان جىلى (20.12.1927-16.08.2021) تۋىپ، سيىر جىلى دۇنيە سالعان سانەكە اتامنىڭ عۇمىرى عيبراتقا تولى.

بەتى-قولىمدى تاۋ
سۋىمەن جۋىپپىن.
تايعا ءمىنىپ جارىسىپ،
كوبەلەك-شىركەي قۋىپپىن، – دەپ ءوزى جازعانداي عاسىرعا جۋىق جاساعان ارقانىڭ ارداقتى اقساقالى اللانىڭ قالاۋىمەن 12 پاتشانىڭ زامانىندا ءومىر ءسۇردى.
«ۆ.لەنين، ي.ستالين، گ.مالەنكوۆ، ن.حرۋششەۆ، ل.برەجنەۆ، يۋ.اندروپوۆ، ك.چەرنەنكو، م.گورباچەۆ، د.قوناەۆ، گ.كولبين، ن.نازارباەۆ جانە ق.توقاەۆ سياقتى باسشىلاردىڭ تۇسىندا ءومىر ءسۇرىپ، زامانىن كوردىك قوي. اشارشىلىقتى دا، 37-ءنىڭ قۋعىن-سۇرگىنىن دە، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى دا، حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءداۋىرىن دە، قايتا قۇرۋدى دا، ودان كەيىن تاۋەلسىزدىك زامانىن دا كورگەنىمە اللاعا شۇكىر ەتەمىن!» دەپ ەدى باتاگوي قاريا ءبىر اڭگىمەسىندە. قىلىشىنان قان تامعان كسرو-داي الىپ يمپەريانىڭ 9 باسشىسىنىڭ، «قوناەۆ كەزەڭى»، «كولبين كەساپاتى»، «نازارباەۆ ءداۋىرى» جانە «توقاەۆ دەموكراتياسىنىڭ» تۇسىنداعى قازاقتىڭ عۇمىرىن كوزىمەن كورگەن، بارلىق قيىندىقتى باسىنان كەشكەن ادامنىڭ داناگوي، پاراساتتى بولماۋى مۇمكىن ەمەس.
الاشتىڭ اقتوعايىنداعى قۋشوقى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلىپ، قارشادايىنان قارا جۇمىسقا ارالاستى. بۇل تۋرالى ءوزى:
«قوسقاندا الىس جولعا
العاش ادىم،
تۇلىمىم جەلكىلدەگەن
جاپ-جاس شاعىم.
ەسىمدە كوك وگىزدىڭ ارقاسىنا،
جاربيىپ قارشاداي بوپ
جارماسقانىم!» دەپ جازدى. بالالىق شاعى الاپات اشتىق، سۇراپىل سوعىس جىلدارىنا ءدوپ كەلدى. سوعان قاراماستان، جاستايىنان ارامنان اس ىشپەدى، قۋلىقپەن كۇنەلتپەدى. ادال ەڭبەكپەن، قازاقى داستۇرمەن، مۇسىلماندىق جولىمەن ەرجەتتى. ءوزارا سىيلاستىق، كورەگەندىلىك، ىزگىلىك، ونەگەلىلىك، بابالاردىڭ رۋحى مەن ءداستۇرى سالتانات قۇرعان ورتادا قاناتىن قاتايتتى.
اتامنىڭ بيوگرافياسى دا وتە قىزىق: قاراعاندىداعى مولوتوۆ اتىنداعى №2 ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، بۋدەننىي كولحوزىندا ەسەپشى بولدى. بۋدەننىي كەيىنىرەك قىزىلتاس دەپ وزگەرەدى. وسى اۋىلدا اتام، ءوزىمنىڭ اكەم زارۋبايمەن قۇلىن-تايداي تەبىسىپ، بىرگە وسكەن. كەڭەس اسكەرى قاتارىنا شاقىرىلىپ، بەلارۋستەگى گرودنو قالاسىندا راديوتەلەگرافشى، باتالوننىڭ اعا پيسارى قىزمەتىن اتقارعان.
1953-1986 جىلدارى (30 جىلدان استام ۋاقىت) اقتوعاي اۋداندىق پارتيا جانە كەڭەستىك اتقارۋ كوميتەتىندە، اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا، دايىندىق ينسپەكتسياسىندا زور ابىرويمەن ەڭبەك ەتىپ، ادال ەڭبەكتىڭ راحاتىن كوردى. زەينەتكەرلىك دەمالىسقا شىققان سوڭ مۇسىلماندىققا بەت بۇرىپ، اقتوعاي اۋداندىق مەشىتىندە نايب-يمام، باس يمام بولدى. جاسى ۇلعايعان سوڭ ول قىزمەتىن جاستارعا تاپسىرىپ، ءوزى حالىققا پايدالى ىسپەن اينالىستى. وسى جەردە بىرنەشە قىرىن اتاپ ايتقىم كەلەدى.
اتامنىڭ ءبىرىنشى قىرى – شەجىرەشى بولعانى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، 30 جىل عۇمىرىن وسى شەجىرە جيناۋعا ارناعان. كىشى ءجۇزدىڭ جەتىرۋىنا جاتاتىن تابىن رۋىنىڭ قۇلبول، جاربول دەگەن ەكى اتاسىنىڭ شەجىرەسىن تۇگەندەپ، كىتاپقا ءتۇسىردى. «تابىن رۋىن تاراتىپ ايتىپ جۇرەتىن ابەن ەسەنۇلى دەگەن شەجىرەشى اقساقال 1953 جىلى ماعان جازدىرىپ ەدى. كوپ ماعلۇماتتى سول كىسىدەن سۇرادىم. باسقالارىن اركىمنىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنان وزىنەن سۇراپ جازدىم. شەجىرەشىلەر قىز بالانى قوسپاعان، ال مەن ولاردى كورسەتىپ وتىرمىن. ويتكەنى قۇدا، ناعاشى، جيەن تۋرالى ماعلۇمات بەرەدى. كەيىنگى ۇرپاقتار كىممەن كىم تۋىس، جاقىن ەكەنىن ءبىلىپ ءجۇرسىن» دەپ جازادى سانەكە ادام ءوزىنىڭ «تاعزىم-شەجىرە» اتتى كىتابىندا. سونداي-اق اتام تابىن رۋىنان شىققان بارلىق تاريحي تۇلعالاردىڭ، ءوز زامانىندا بەدەلى، داڭقى ءماشھۇر بولعان ادامداردىڭ ءبارىنىڭ اتتارىن قاعازعا تۇسىرگەن.
ەكىنشى قىرى – اقىندىق جانە جازۋشىلىق قابىلەتى. «تاعزىم-شەجىرە» كىتابىندا قازاقتىڭ شىققان تەگىنەن باستاپ، بۇگىنگى زامانعا دەيىنگى اتا تاريحىمىزدى، بولمىس-ءبىتىمىمىزدى ەگجەي-تەگجەيلى باياندايدى. «بابالار ءسوزى – تاربيە كوزى» دەگەن ايدارمەن قازاقتىڭ تاريحىنداعى اتاقتى بي-شەشەندەر، اقىن-جىراۋلار، ءانشى-كۇيشىلەر، اۋزى دۋالى اۋليەلەر، ەل ىشىندەگى ايتقىشتار تۋرالى قۇندى دەرەكتەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
تاعى ءبىر قىرى – داۋلەسكەر كۇيشىلىگى. جاستايىنان قارا دومبىرانى جانىنا سەرىك ەتتى. اۋىل ادامدارىنان توقىراۋىن توپىراعىنا ايگىلى احمەتجان كۇيشىنىڭ كۇيلەرىن ۇيرەندى. «سارجايلاۋدى» توگىلدىرىپ شەرتكەندە كوز الدىڭا قازاقتىڭ جايلاۋى كولبەڭدەپ، جانىڭ جادىراپ سالا بەرەتىن-ءدى. كەڭەس زامانىندا تىيىم سالىنعانىنا قاراماي، كۇيشىلىك ونەرىن جوعالتپادى. ۇيىنە سالەم بەرۋگە، حال-جاعدايىن سۇراۋعا بارعاندا توردەگى دومبىراسىن الىپ، كۇي شەرتۋشى ەدى. سۇحباتتىڭ سوڭىنان ەكى قولىن جايىپ، اق باتاسىن بەرەتىن. قالپى قازاقى، وتە اقكوڭىل، جۇزىنەن مەيىرىم توگىلىپ تۇراتىن ادام ەدى. عيبراتقا تولى عۇمىرىندا قۇرانى مەن اللاسىن اۋزىنان تاستاعان ەمەس.
عاجايىپ عۇمىرىندا 8 بالا ءوسىرىپ، تاربيەلەپ، ۇلدارىن ۇياعا، قىزدارىن قياعا قوندىردى. بالالارىنىڭ، نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ باقىتىن ءوزىنىڭ باقىتىنان ەكى ەسە باعالادى. «ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» دەپتى بابالارىمىز. جاقسى اكەنىڭ كوزى، ءومىرىنىڭ جالعاسى – ارتىنداعى ۇرپاعى.
مۇزارت شىڭداعى مۇزبالاقتاي، اسقاقتاعان اسقار تاۋداي، تولقىعان تەلەگەي تەڭىزدەي سانەكە اتامنىڭ بۇل تىرلىكتەگى ورنى ءبىر بولەك ەدى. كوركەم مىنەزىمەن ەل-جۇرتىنا قادىرلى، اللانىڭ سۇيگەن قۇلى بولىپ، ءوتتى جالعاننان! جاتقان جەرىڭىز جارىق، توپىراعىڭىز مامىق بولسىن! مىنگەنىڭىز – پىراق، مەكەنىڭىز جۇماق بولسىن!

ۇرپاقتارى اتىنان
تولەن تىلەۋباي

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

one × 4 =