ĞALIMNIÑ ASW JOLI

0 127

Bïrlesbek1Qazaqtıñ mañdayına bitken akademïkter az. Äsirese, tehnïka, jaratılıstanw salasında türen salğan tulğalardıñ at töbelindey ğana ekeni äri olardıñ esimi men eñbegin jalpaq jurt biliñkirey bermeytini de ras. Bügingi biz äñgime özegine aynaldırğalı otırğan akademïk, tehnïka ğılımınıñ kandïdatı, Memlekettik sıylıqtıñ ïegeri Birlesbek Älïyarovtı qazaqtıñ Qanış Sätpaevı, Şafïk Şokïnderi salğan sara joldı jalğastırıp kele jatqan jan desek, qatelespeymiz.

Äsili, ğılım jolı – damılsız izdenister men qajır-qayrattı, bälkï, keybir jağdaylarda boydı  küyki tirliktiñ bodawına bermey, ärkez odan bïik turwdı, ülken maqsatkerlikti talap etetin aswlı jol.

Eñ alğaş ret Birlesbek Qanïulı­men 25 jıl burın Almatı Ener­­getïka jäne baylanıs ïnstïtwtında (büginde wnïversïtet), kafedra assïstenti bolğan kezimde tanısqan edim. Atalmış ğılımï-zerttew ïnstïtwtınıñ aspïrantwra bölimine tüskenimde, moynıma artılğan ğalım bolwdıñ  jawapkerşiligin sezingendikten be, töñiregimnen ömirde özimdi lokomotïvtey alğa süyrep otıratın ağa bwındı izdestirdim. Sol kezde basqa emes, Birlesbek Qanïulına arqa süyegenime  äli künge alğıs aytamın.

Dïssertacïyalıq jumısqa qızı­ğwşılıqtı müldem joğaltıp, tawsılmas tirşilik qamınan şarşağan kezderim de boldı, sonday qïın sätterde Birlesbek ağamız: «Gülnär qızım, adam balası jumısınıñ qorıtındısın tek ayağına deyin tolıq jetkizgende ğana köredi jäne jumıstı qay deñgeyde jasasañ, sol deñgeydegi adam bolasıñ» dep meni qayta qanattandıratın. Büginde 75 jasqa tolğan abzal azamat, süyikti äke, körnekti ğalım-akademïk, qurmetti energetïk Birlesbek Älïyarovtıñ jürip ötken ömir jolın saralağanda, onıñ sol ustanımğa nıq jan ekenin añğarasıñ.

Ekibastuz kömirin eselegen

Birlesbek Älïyarov – Qızılorda oblısınıñ Jañaqorğan awılınıñ twması. Jastayınan bilimge quş­tar bolğan ol 1956 jılı sol jerde mektep bitirip, 1961 jılı äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnï­versïtetiniñ fïzïka fakwl'tetin tämamdadı. Sol kezden bastap bertinge deyin, yağnï, 1961 men 2004 jıldar aralığında akademïk Ş.Şokïn atındağı Qazaq ğılımï-zerttew energetïka ïnstïtwtında taban awdarmay eñbek etip,  qatardağı laboranttan dïrektor märtebesine deyin köterildi.

Sol jıldarı ğoy, Birlesbek Qanïulı energetïka salasındağı äriptesterimen birigip, irgeli zerttewlerge  qozğaw salğanı.

Ol alğaşqılardıñ biri bolıp keşendi zerttewlerdiñ nätï­jesinde küli köp qalatın eki­bas­tuzdıq kömirdi jağwdıñ bastı pa­rametrlerin jasap şığardı. 1984 jılı  Mäskewde doktorlıq dïssertacïyanı qorğaw kezinde Ekibastuz kömirin iri JES-terde tïimdi jağwğa bolatının däleldep şıqtı.

Bälkï, bir qarağan adamğa bolmaşı ğana jañalıq körinwi mümkin, biraq osı ğılımï şeşimniñ ay­nalımğa enwi arqasında Ekibastuz basseyniniñ boljamdı qorı 1 mlrd tonnağa  art­tırılğanı energetïka salası üşin ülken jetistik edi. Zerttewdiñ konstrwktorlıq bağıtı boyınşa  Podol'sk maşïna jasaw zawıtında  Ekibastuzdağı GRES-2 üşin «P-57R» qazandığı qurastırıldı. Osınaw jemisti eñ­beginiñ arqasında akademïk 1986 jılı bir top ğalımdarmen birge teh­nïka salasındağı Mem­lekettik sıy­lıqqa ïe bolğan edi. Al, 1994 jı­lı Ulttıq ğılım akade­mïyasınıñ kor­respondent-müşesi, 2004 jılı aka­demïyanıñ tolıq müşesi atandı.

Akademïk B.Älïyarov tehnïka ğılımınıñ doktor­ları D.Qojahmetov jäne R.Orwm­baev­tarmen birge burın mümkin emes bolıp eseptelgen birotındı kömir JES-in qurw mümkindigin körsetip, onı patenttedi. Ülken qazandıqtar ottıqtarınıñ (topka) jartılay öndiristik ot ülgilerin jasawda öziniñ ädisin oylap tawıp, onıñ naqtı qoldanısqa enw deñgeyine deyin jetkizdi. Ïnstïtwttıñ täjirïbelik bazasında älemdegi qol­danısqa ïe kömir ottıq­tarınıñ barlığına jwığına jaramdı otın ülgileri jasalındı. Osınday ülgilerdiñ qoldanısta bolwı älemde balaması joq «saqïnalı» ot­tıqtardı jasawğa bolatındığın körsetti. Köptegen mamandar qazandıqtıñ munday ottıqpen jumıs istey alatındığına bas­tapqıda sene qoymağan. Degenmen, ğalımdardıñ teorïyalıq tabısı täjirïbege uştasıp, älemdegi sa­qï­nalı ottığı bar alğaşqı qa­zan­dıq Ïrkwtsk (Resey) JES-ında sätti qoldanısqa engizildi.

Birlesbek Qanïulı täwelsiz Qazaqstannıñ ğılımï qawqarın nebir qïın-qıstaw jıldarı qulat­pay ustawğa üles qosıp keledi. Öz­deriñiz bilesizder, toqsanınşı jıldardıñ tozında memleketten ğılım salasına qoldaw joqtıñ qası edi. Sol kezde  mardımsız jalaqığa bola ïnstïtwtta jumıs istep, wa­qıttarın zerthanada ötkizgen jas­tardı ğılımğa şın berilgender dep esepteytinin Birlesbek Qanïulı  özi talay jerde aytıp jüredi.

1992 jılı ol Qazaqstandağı tuñğış ğılımï-tehnïkalıq jwrnal – «Qazaqstan energetïkası jäne otın qorları» basılımın uyımdastırdı. Qazaq ğılımï-zerttew energetïka ïnstïtwtınıñ janınan  äweli kandïdattıq dïssertacïyalardı qorğaw boyınşa (30-dan asa jumıs qorğaldı), keyinirek doktorlıq dïssertacïya­lardı qorğaw boyınşa  keñesti uyımdastırdı (20-ğa jwıq ğılım doktorı qorğadı).

Bul keyinirek Almatı energetïka jäne baylanıs wnïversïteti, Qarağandı memlekettik wnïver­sïteti, Pavlodar memlekettik tehnï­kalıq wnïversïteti jandarınan dïssertacïyalıq keñesterdiñ qurı­lwına mümkindik berdi. Tipti, tikeley öziniñ jetekşiligimen 10 kandïdat, 6 ğılım doktorınıñ dayındalwı  Birlesbek Älïyarovtıñ ğılımdağı sabaqtastıqqa salğırt qaray almaytın jan ekenin körsetse kerek.

Öziniñ kindik kesip, şilde swı tögilgen Jañaqorğanmen qarım-qatınasın üzbey, 1996 jıldan beri özi oqığan mekteptiñ fïzïka päni boyınşa eñ üzdik bir oqw­şı­sına şäkirtaqı jäne üzdik fïzïka päni muğalimine aqşalay sıyaqı tağayındap keledi. Mär­te­beli stïpendïyanıñ ïegerleri keyin ümit aqtap, barlığı birdey mem­le­­kettik grantqa iligetini – izbasar tär­­bïelewdiñ qarapayım qağïdatı osın­day bolatındığına keremet önege.

Tastüyin istiñ adamı

Birlesbek Qanïulı – tek irgeli zerttewlerde iz tastağan ğalım ğana emes,  sonımen qatar şarwağa tas­tüyin uyımdastırwşı. Ol turğıda  qız­met jolınıñ birneşe epïzodtarın aytsaq jetkilikti şığar.

Mäselen, 1997-2002 jıldarı ïnstïtwttı basqarwmen qatar, Almatı qalasındağı Soltüstik-şığıs jılw keşeniniñ bas menedjeri lawazımın qosa atqardı. Özderiñiz bilesizder, aynaldırğan onşaqtı jıldıñ işinde qurılısı bey-bereket jür­gizilip, joydasız ülkeyip ketken tüytkili köp mega­polïstiñ eñ qïın da kürdeli salası – energetïkağa jetekşilik etwge ekiniñ biriniñ jüregi dawalap bara bermeytin.

Keyin, osı köp jılğı täjirï­besin bayqağan  «Qazaqstan  temir jolı» ulttıq kompanïyası Bir­lesbek Qanïulına 2002-2009 jıl­­darı kompanïyanıñ ğılım jönin­­degi atqarwşı dïrektorı, 2009-
2012 jıldarı «Irıstı» Almatı elektr­vagondar jöndew zawıtı dïrektorlar keñesiniñ törağası qızmetterin senip tapsırdı.

Onda da Birlesbek Qanïulı bäz­birewler sındı «Jer orta jas­tan astım, osığan deyin jasa­ğa­nımnıñ jemisin köreyin» dep toq­­meyilsigen joq, Qazaqstan temir jolına baylanıstı alğaşqı jüye­lendirilgen altı tomdıq mono­gra­fïyanıñ qurastırılwı men basılıp şığwına murındıq boldı. Al, Vagon jöndew zawıtında qızmet etw barısında jolawşı vagondarınıñ qawipsizdigin, tïimdiligin jäne ıñğaylılığın jaqsartw üşin är türli quraldar oylap taptı. Onıñ qatıswımen şeteldik balamalarınan äldeqayda asıp tüsetin birinşi qazaqstandıq jolawşılar vagondarı qurastırılıp şığarıldı.

Qazir de ağamız  attan tüsken joq. Jetpistiñ jotasına şıqsa da «Energetïkalıq zerttewler ïnstïtwtı» öndiristik ğılımï-zerttew fïrması» JŞS-nıñ ğılımï basşısı bolıp qızmet etwde. Kezinde bir top äriptesteriniñ basın qosıp,  bolaşaqta mekeme taza ğılımï eñbekpen qatar, öz tapqan jañalıqtarın keñinen taratatın deñgeyge deyin jetw qajet ekenin tüsinip,  narıqqa aldın ala beyimdegen. Sol şeşim qazir öz nätïjesin berip, ïnstïtwt soñğı jıldarda özderi oylap tapqan ıstıq sw qazandıqtarındağı  kül qaldığı mölşerin üzdiksiz anıqtaytın quraldı, kişi sw elektr stansaların salw tehnologïyasın, tağı basqa önimderdi TMD men Qazaqstanda satwdı qolğa alıp otır.

«Sırlı ayaqtıñ sırı ketse de, sını ketpeydi» degen qazaqtıñ tamaşa sözi bar. Jeñil joldı qala­maytın, ömirdiñ lıpığan ötkir jüzinde  jüretin jandardıñ minez-bolmısı, bayqap qarasaq, sol balañ, jas kezinen  şınığadı eken.

Ağamız stwdenttik kezden  bastap sportpen belsendi şuğıldanadı. Wnïversïtette jüzwden jäne swdağı polodan qurama sapında bolıptı. Mümkindik bola qalğanda, qazirdiñ özinde basseynge barıp qulaştap qaytwğa bar. Keyinirek ülken tennïske qızığwşılıq tanıttı jäne sol jaqsı ädetin äli de tastamaydı.

Birlesbek ağamız zayıbı Küländä apamız ekewi bir ul men qızdı ösirip, ayaqtarına nıq turğızdı. Qızı Mädïna – tehnïka ğılımınıñ kandïdatı, Almatı energetïka jäne baylanıs wnïversïtetiniñ docenti, al ulı Älïjan – Qazaqstandağı re­seylik jäne gollandtıq energe­tï­kalıq kompanïyalardıñ bas mened­jeri. Solardan örbigen nemere-jïenniñ tätti qılığına masayrap, töñiregindegilerge qadiri artqan akademïk ağamızğa basıñız aman, bağıñız basım bolsın deymiz.

 

Gülnär MERZADÏNOVA,
M.Tınışpaev atındağı
Qazaq kölik jäne kommwnïkacïyalar akademïyasınıñ
prorektorı, tehnïka ğılımınıñ doktorı

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

20 − 9 =