Eski qorım esepke alındı

0 349

2010 jılı «Jastar» şağın awdanı awmağındağı köne musılman zïratına Astana qalası äkimdiginiñ qawlısımen Qala qurılısı jäne säwlet eskertkişi märtebesi berildi. Mädenïet basqarması Tarïh jäne mädenïet eskertkişterin qorğaw jönindegi bölimniñ tikeley bastamasımen qoyılğan «Qaraötkel» atawın qalalıq komïssïya qoldadı. Al, 2011 jılı mäslïhattıñ şeşimimen qorğaw aymağı men qurılıstı rettew aymağınıñ şekaraları bekitilip, «Qaraötkel» zïratı mañına «Qorğaw taqtası» ornatıldı.

Atalğan musılman zïratın ke­­şendi zerttew barısında 1609-1962 jıldar aralığın qam­tï­tı­­nı anıqtalıp, qala tarïhı tıñ de­rek­­termen tolıqtı.
Qorımnıñ topografïyası anıq­taldı, onda ornalasqan bar qul­pıtastar kartada belgilendi. Qul­pıtastardıñ jasalğan materïa­lı, forması, saqtalw qalpı anıq­taldı, epïtafïyalar (jazwları) zert­tel­di, awdarmalar men taldaw­lar jasaldı, fotoswretke tüsi­ril­di. Bir sözben aytqanda, eskert­kiş-qorımdı esepke alw barısında saqtalıp qalğan 2169 qulpı­tastıñ är­qaysısına tirkew quja­tı jasaldı. Är qujatta esepke alw kartoçkası, sïpattaması, öl­şem­deri, jazwları, qorım aw­ma­­ğın­dağı karta-josparda ob'ek­­­­tiniñ ornalasqan sızbası, to­po­­­gra­­fïyalıq nömiri, 15h20 sm kö­lem­­degi jal­pı körinisiniñ jäne frag­­men­tiniñ foto­swrett­eri bar. Ärï­ne, bul öte ülken aqparat.
Bul keşendi qujattardıñ bar­lığı Qa­zaq­stan Respwblïkası­nıñ «Tarï­hï-mädenï mura ob'ektilerin qor­­ğaw jäne paydalanw twralı» za­ñı men Üki­mettiñ 2007 jılğı 2 qa­­ra­şa­dağı №1032 qawlısına säy­­kes resim­deldi.
Osılayşa, qalamızdağı köne zï­rattıñ tarïhı tayğa tañba bas­qanday jazılıp, tarïhï-mädenï qor­dıñ esebine alındı.
Soñğı derekter boyınşa 10 mıñ adamnıñ jerlengeni belgili bol­sa, sonıñ 400-ge jwığınıñ atı-jöni anıqtaldı. Ökinişke qa­ray, müjilgen, sınğan, jazwları öş­ken küyinde bügingi künge tek 2169 qul­pıtas jetip otır.
Bul qorımda el awzında aytı­lıp kelgen, Esil qalasın sal­ğan Täwke hannıñ urpaqtarı Bel­gi­bayulı Täwke qajı (1861-1957), Dosqo­jaulı Küşik qajı (1810 -1894), Qu­daymendïn Qoñırquljadan keyin Aqmolanıñ ağa sultanı bolğan Jayıqbaydıñ Ibırayınıñ balası, ataqtı däriger Jayıqbaev Dändw Rahımjanulı (1903 -1956 ), Janasbayulı Süyirbay qajı (1878 -1953), Esim hannıñ urpaq­tarı – Begalı Qoñırqulja bolıs­tıñ ulı Meyram, Buhar, Qazan qala­larınan kelgen dini musılman bel­gili qayratkerler Nagïm-bek-oglı Abdwl­djabbar (1870 -1909), Naj­mwddïn Omar (1910 -?), Nıgmetjan oglı Mwhammad Omar, Fazlallah ulı Abdal'-Barï (1866-1920), Hwseyn oglı Abdwlhalïk (1843-1910), YAmwl walï-Dïn Mwhammed Hws­nwddïn (1860-1913 ), Ospan Maw­sımbay ulı (188?-1945), Ospan Äbdi­rah­manulı (1894-1945), Maqış Dosqajaulı (1904-1962), S.Sey­fwl­lïnniñ äriptesteri Jaqïya Ayna­bekulı, Abdwlla Batırbekov jäne basqalar jerlengen.
Ölketanwşı marqum Klara Ämir­­qızı 2002 jılı şıqqan «Ata­­qonıs amanat» kitabında Aq­mo­­lanıñ ataqtı bay köpesi B.Qos­­­şı­­ğu­lovtıñ 1918 jılı oba aw­rwı­nan qaytıs bolıp, osı zïrat­qa jer­lengenin äñgimeleydi. Oba in­de­tiniñ Aqmolağa osı jıldarı kel­­geni twralı S.Seyfwllïn de «Tar jol tay­ğaq keşw» romanında jaz­ğan edi.

Ölketanwşı marqum Klara Ämir­­qızı 2002 jılı şıqqan «Ata­­qonıs amanat» kitabında Aq­mo­­lanıñ ataqtı bay köpesi B.Qos­­­şı­­ğu­lovtıñ 1918 jılı oba aw­rwı­nan qaytıs bolıp, osı zïrat­qa jer­lengenin äñgimeleydi. Oba in­de­tiniñ Aqmolağa osı jıldarı kel­­geni twralı S.Seyfwllïn de «Tar jol tay­ğaq keşw» romanında jaz­ğan edi. 

Ğalım Dïhan Qamzabekulınıñ ja­zwın­şa, el işi Säken qalpe atay­tın Sädwaqas Ğılmanïğa (1890-1972) rwhanï äriptes bol­ğan, keñes ükimetiniñ biraz qu­qayın kör­gen Aqmola öñiriniñ qal­pe­leri – Toqan qaziret pen Aqta­maq, Äk­bar, Aqtan, Şahman, Aqa­jan­dar şe­şwşi sätterde eldiktiñ al­tın ar­qawın saqtap qalğanı jö­nin­de öl­ke­ta­nw­şılar Talğat Jan­ay­darulı, Saylaw Baybosın, Janat Tügelbay, Beksultan Smayıl, Qayrolla Toqtıbaydıñ estelik­te­rin­de kez­desedi.
Aqtan qalpe Aldabergenulı Qur­man­ğalïdıñ (1881-1953) osı qo­rım­da jerlengeni anıqtalıp otır. Sädwaqas (Säken) qalpeniñ bäy­bi­­şesi men eki balası osı zïrat­ta jatır.
№63 topografïyalıq tizimde saq­­­talğan mınanday jazwlar bar: «E.qayttı. Şomış Ko…mït qı­zı.Ay­nabek kelini 62 (? )…»
Aynabekovter otbası Aqmolada 1940 jılı saman kirpişten üy sal­­ğan. Qayıp, Jayıq, Zikärïya, Sa­­lıq, Nazken, Gülbahram – Ayna­bek­­tiñ balaları. Osı üyde üş ot­­bası, barlığı 20 adam, üş ke­lin ata-enelerimen birge turğan. Olar-Nağïpa, Şämiş, Qazken. Qul­­pı­­tasta körsetilgen Şomış – (Şämiş ) Zikärïyanıñ ortanşı ulı­nıñ zayıbı.

№1139 topografïyalıq tizim­degi – Meyram Begalıulı. Äkesi Begalı Qoñırqulja – Esim hannıñ urpaqtarınan. Begalı Qoñırqulja 1832-1847 jıldarı Qareke-Altay, Aytqoja-Qarpıq bolıstarın basqarğan.
№ 64 topografïyalıq tizim boyınşa tolıq mätinnen saqta­lıp qal­ğan üzindi mınaday: Manten­qızı Ayna…
Aqmola qalasındağı tanımal iri köpesterdiñ biri Manten Nur­peyi­sovtiñ qızı – Nağïpa Man­tenqızı. 1917 jılı äkesiniñ qa­lawı­men Jaqïya Aynabekulına tur­mısqa şığadı. Keñes ükimeti äke­siniñ bar baylığın tartıp alıp, özin tür­mege otırğızadı. 1938 jılı otba­sımen jer awda­radı. Jaqïya Ay­nabekovtiñ äyeli Nağïpa 11 bala twğan, tiri qalğandarı tör­tew. 1940 jılı 28 jeltoqsan­da küyewi Jayıq Aynabekov oylama­ğan jerden qaytıs boladı. Segiz jıldan keyin däl osı küni, 28 jel­toq­sanda Nağïpa qaytıs boladı, ol küyewi­niñ janına jerlengen. Zï­rattı buzadı degen habarlar ör­şip turğan kezde qızı Nazken: «süyek­terin jïnap alıp ketemin, keyin özim­niñ janımda boladı» dep jı­lağan eken. (3.M.Rahımbekova «Taïnstvo jïznï», Almatı: «Evero» 2005 j.).

№ 64 topografïyalıq tizim boyınşa qulpıtasta: 1940 qayttı Jaqïya Aynabekulı 54 jasında rwı Qulımbet dep jazılğan.
1907 jılı Aqmolada medrese­niñ janınan alğaşqı ret 27 oqw­şı­lardan quralğan qazaq-tatar bastawış mektebi aşıladı. Keyin­nen ol Jambıl atındağı qazaq orta mektebine aynaldı. Al Otırar köşesindegi eskertkiş märte­be­sindegi osı eki ağaş üyde Q.Qwa­nış­­baev atındağı qazaq drama teatrı­nıñ qoyılım cehtarı or­nalasqan. Bul mekteptiñ alğaş­qı mu­ğa­lim­deriniñ biri, odan keyin meñ­gerwşisi Ğalımjan Şäkirjan­ulı Qurmaşev boldı. Ol Qazan qala­sın­dağı «Muhamedïya» medre­sesin jäne 1907 jılı Orınbor qala­sın­dağı muğalimder dayarlaytın semï­narïyanı tämamdağan.
1937-38 jıldardağı sayasï qwğın-sürginnen, oqwşısınıñ aldın ala eskertwimen, Mäskewge barıp, keñes ükimetine adaldığın däleldep barıp qutıladı. 1940 jılı 28 jel­toq­sanda, 54 jasında qaytıs bola­dı. Jaqïya Aynabekovtiñ qarın­dası Gülbahram – Säken Seyfwllïnniñ äyeli.
El arasındağı jürgizilgen etno­älewmettik sawalnamalardan aşar­şı­lıq pen soğıs jıldarı twğan-twıstarı köz jumğanda bası­na tas ornatpaq tügil, jer­ley­tin er adam­nıñ bolmawınan keybir jağ­day­larda balaları ata-analarınıñ ayaq jağına jerlengenin, kezinde ba­sında belgi bolğanımen, ol keyin­nen tabılmağanın, zïrat resmï ja­bıl­ğannan keyin tün ortasında ur­lanıp jerlewge twra kelgeni bel­gili boldı.
Qorımda ğılımï-zerttew jumıs­tarımen qatar bir kezeñde qurı­lıs jumıstarı jürdi. Astana qala­sınıñ Mädenïet basqarması jäne «Täkejanov M.R» jeke käsip­kerligi qurılıs uyımınıñ ara­sındağı kelisimşarttıñ negi­zinde qorımğa jañadan qorşaw jumıs­tarı jürgizildi. Eski qor­şawı tolığımen jaña materïaldarmen almastırıldı. Qorımnıñ awma­ğı abat­tandırılıp, ağaş otırğızıldı, işine soqpaq joldar salındı. Osı jumıstardıñ barlığın Astana qalası äkiminiñ bastamasımen «Rws'» munay kom­pa­nïyasınıñ prezïdenti, ataqtı bïznesmen, sayasatker M.S.Gwca­rïev jeke qarajatına atqardı. Qaraötkel qorımınıñ Gwcarïevter otbası üşin ornı erekşe bolıp keledi. Bul qorımda ataları Saad YUtïevïç Gwcarïev (1882-1949) jerlengen. Mïhaïl Gwcarïevtiñ özi Aqmolada twğan, onıñ äkesi Sa­farbek Aqmola oblıstıq NKVD bas­qarmasınıñ ağa tergewşisi bolıp qızmet istegen, 1948 jılı 25 jılğa sottalıp,1955 jılı aqtalıp şığadı. Ataları Saad Gwcarïevtiñ janında Mïhaïldıñ säbï kezinde qaytıs bolğan eki bawırı – Swlwmbek jäne Çïngïshan jerlengen.
Qurılıs jumıstarınıñ soñında eskertkiş qorımdı qabıldap alğan Mädenïet basqarması Reseyge, M.S.Gwcarïevke Astana qalası äkim­­diginiñ atınan alğıs aytıp, hat joldadı.

Kämïla QOQIMOVA,
Astana qalası mädenïet basqarması basşısınıñ keñesşisi

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

3 × 4 =