ەسكى قورىم ەسەپكە الىندى

0 349

2010 جىلى «جاستار» شاعىن اۋدانى اۋماعىنداعى كونە مۇسىلمان زيراتىنا استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ قاۋلىسىمەن قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشى مارتەبەسى بەرىلدى. مادەنيەت باسقارماسى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى ءبولىمنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قويىلعان «قاراوتكەل» اتاۋىن قالالىق كوميسسيا قولدادى. ال، 2011 جىلى ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن قورعاۋ ايماعى مەن قۇرىلىستى رەتتەۋ ايماعىنىڭ شەكارالارى بەكىتىلىپ، «قاراوتكەل» زيراتى ماڭىنا «قورعاۋ تاقتاسى» ورناتىلدى.

اتالعان مۇسىلمان زيراتىن كە­­شەندى زەرتتەۋ بارىسىندا 1609-1962 جىلدار ارالىعىن قام­تي­تى­­نى انىقتالىپ، قالا تاريحى تىڭ دە­رەك­­تەرمەن تولىقتى.
قورىمنىڭ توپوگرافياسى انىق­تالدى، وندا ورنالاسقان بار قۇل­پىتاستار كارتادا بەلگىلەندى. قۇل­پىتاستاردىڭ جاسالعان ماتەريا­لى، فورماسى، ساقتالۋ قالپى انىق­تالدى، ەپيتافيالار (جازۋلارى) زەرت­تەل­دى، اۋدارمالار مەن تالداۋ­لار جاسالدى، فوتوسۋرەتكە ءتۇسى­رىل­دى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ەسكەرت­كىش-قورىمدى ەسەپكە الۋ بارىسىندا ساقتالىپ قالعان 2169 قۇلپى­تاستىڭ ءار­قايسىسىنا تىركەۋ قۇجا­تى جاسالدى. ءار قۇجاتتا ەسەپكە الۋ كارتوچكاسى، سيپاتتاماسى، ءول­شەم­دەرى، جازۋلارى، قورىم اۋ­ما­­عىن­داعى كارتا-جوسپاردا وبەك­­­­تىنىڭ ورنالاسقان سىزباسى، تو­پو­­­گرا­­فيالىق ءنومىرى، 15ح20 سم كو­لەم­­دەگى جال­پى كورىنىسىنىڭ جانە فراگ­­مەن­تىنىڭ فوتو­سۋرەتت­ەرى بار. ءاري­نە، بۇل وتە ۇلكەن اقپارات.
بۇل كەشەندى قۇجاتتاردىڭ بار­لىعى قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ «تاري­حي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قور­­عاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زا­ڭى مەن ۇكى­مەتتىڭ 2007 جىلعى 2 قا­­را­شا­داعى №1032 قاۋلىسىنا ءساي­­كەس رەسىم­دەلدى.
وسىلايشا، قالامىزداعى كونە زي­راتتىڭ تاريحى تايعا تاڭبا باس­قانداي جازىلىپ، تاريحي-مادەني قور­دىڭ ەسەبىنە الىندى.
سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا 10 مىڭ ادامنىڭ جەرلەنگەنى بەلگىلى بول­سا، سونىڭ 400-گە جۋىعىنىڭ اتى-ءجونى انىقتالدى. وكىنىشكە قا­راي، مۇجىلگەن، سىنعان، جازۋلارى ءوش­كەن كۇيىندە بۇگىنگى كۇنگە تەك 2169 قۇل­پىتاس جەتىپ وتىر.
بۇل قورىمدا ەل اۋزىندا ايتى­لىپ كەلگەن، ەسىل قالاسىن سال­عان تاۋكە حاننىڭ ۇرپاقتارى بەل­گى­بايۇلى تاۋكە قاجى (1861-1957), دوسقو­جاۇلى كۇشىك قاجى (1810 -1894), قۇ­دايمەندين قوڭىرقۇلجادان كەيىن اقمولانىڭ اعا سۇلتانى بولعان جايىقبايدىڭ ىبىرايىنىڭ بالاسى، اتاقتى دارىگەر جايىقباەۆ ءداندۋ راحىمجانۇلى (1903 -1956 ), جاناسبايۇلى ءسۇيىرباي قاجى (1878 -1953), ەسىم حاننىڭ ۇرپاق­تارى – بەگالى قوڭىرقۇلجا بولىس­تىڭ ۇلى مەيرام، بۇحار، قازان قالا­لارىنان كەلگەن ءدىنى مۇسىلمان بەل­گىلى قايراتكەرلەر ناگيم-بەك-وگلى ابدۋل­دجاببار (1870 -1909), ناج­مۋددين ومار (1910 -?), نىگمەتجان وگلى مۋحامماد ومار، فازلاللاح ۇلى ابدال-باري (1866-1920), حۋسەين وگلى ابدۋلحاليك (1843-1910), يامۋل ۋالي-دين مۋحاممەد حۋس­نۋددين (1860-1913 ), وسپان ماۋ­سىمباي ۇلى (188?-1945), وسپان ءابدى­راح­مانۇلى (1894-1945), ماقىش دوسقاجاۇلى (1904-1962), س.سەي­فۋل­ليننىڭ ارىپتەستەرى جاقيا اينا­بەكۇلى، ابدۋللا باتىربەكوۆ جانە باسقالار جەرلەنگەن.
ولكەتانۋشى مارقۇم كلارا ءامىر­­قىزى 2002 جىلى شىققان «اتا­­قونىس امانات» كىتابىندا اق­مو­­لانىڭ اتاقتى باي كوپەسى ب.قوس­­­شى­­عۇ­لوۆتىڭ 1918 جىلى وبا اۋ­رۋى­نان قايتىس بولىپ، وسى زيرات­قا جەر­لەنگەنىن اڭگىمەلەيدى. وبا ءىن­دە­تىنىڭ اقمولاعا وسى جىلدارى كەل­­گەنى تۋرالى س.سەيفۋللين دە «تار جول تاي­عاق كەشۋ» رومانىندا جاز­عان ەدى.

ولكەتانۋشى مارقۇم كلارا ءامىر­­قىزى 2002 جىلى شىققان «اتا­­قونىس امانات» كىتابىندا اق­مو­­لانىڭ اتاقتى باي كوپەسى ب.قوس­­­شى­­عۇ­لوۆتىڭ 1918 جىلى وبا اۋ­رۋى­نان قايتىس بولىپ، وسى زيرات­قا جەر­لەنگەنىن اڭگىمەلەيدى. وبا ءىن­دە­تىنىڭ اقمولاعا وسى جىلدارى كەل­­گەنى تۋرالى س.سەيفۋللين دە «تار جول تاي­عاق كەشۋ» رومانىندا جاز­عان ەدى. 

عالىم ديحان قامزابەكۇلىنىڭ جا­زۋىن­شا، ەل ءىشى ساكەن قالپە اتاي­تىن سادۋاقاس عىلمانيعا (1890-1972) رۋحاني ارىپتەس بول­عان، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ءبىراز قۇ­قايىن كور­گەن اقمولا ءوڭىرىنىڭ قال­پە­لەرى – توقان قازىرەت پەن اقتا­ماق، اك­بار، اقتان، شاحمان، اقا­جان­دار شە­شۋشى ساتتەردە ەلدىكتىڭ ال­تىن ار­قاۋىن ساقتاپ قالعانى ءجو­نىن­دە ءول­كە­تا­نۋ­شىلار تالعات جان­اي­دارۇلى، سايلاۋ بايبوسىن، جانات تۇگەلباي، بەكسۇلتان سمايىل، قايروللا توقتىبايدىڭ ەستەلىك­تە­رىن­دە كەز­دەسەدى.
اقتان قالپە الدابەرگەنۇلى قۇر­مان­عاليدىڭ (1881-1953) وسى قو­رىم­دا جەرلەنگەنى انىقتالىپ وتىر. سادۋاقاس (ساكەن) قالپەنىڭ ءباي­بى­­شەسى مەن ەكى بالاسى وسى زيرات­تا جاتىر.
№63 توپوگرافيالىق تىزىمدە ساق­­­تالعان مىنانداي جازۋلار بار: «ە.قايتتى. شومىش كو…ميت قى­زى.اي­نابەك كەلىنى 62 (؟ )…»
اينابەكوۆتەر وتباسى اقمولادا 1940 جىلى سامان كىرپىشتەن ءۇي سال­­عان. قايىپ، جايىق، زىكاريا، سا­­لىق، نازكەن، گۇلباحرام – اينا­بەك­­تىڭ بالالارى. وسى ۇيدە ءۇش وت­­باسى، بارلىعى 20 ادام، ءۇش كە­لىن اتا-ەنەلەرىمەن بىرگە تۇرعان. ولار-ناعيپا، ءشامىش، قازكەن. قۇل­­پى­­تاستا كورسەتىلگەن شومىش – ء(شامىش ) زىكاريانىڭ ورتانشى ۇلى­نىڭ زايىبى.

№1139 توپوگرافيالىق ءتىزىم­دەگى – مەيرام بەگالىۇلى. اكەسى بەگالى قوڭىرقۇلجا – ەسىم حاننىڭ ۇرپاقتارىنان. بەگالى قوڭىرقۇلجا 1832-1847 جىلدارى قارەكە-التاي، ايتقوجا-قارپىق بولىستارىن باسقارعان.
№ 64 توپوگرافيالىق ءتىزىم بويىنشا تولىق ماتىننەن ساقتا­لىپ قال­عان ءۇزىندى مىناداي: مانتەن­قىزى اينا…
اقمولا قالاسىنداعى تانىمال ءىرى كوپەستەردىڭ ءبىرى مانتەن نۇر­پەيى­سوۆتىڭ قىزى – ناعيپا مان­تەنقىزى. 1917 جىلى اكەسىنىڭ قا­لاۋى­مەن جاقيا اينابەكۇلىنا تۇر­مىسقا شىعادى. كەڭەس ۇكىمەتى اكە­سىنىڭ بار بايلىعىن تارتىپ الىپ، ءوزىن ءتۇر­مەگە وتىرعىزادى. 1938 جىلى وتبا­سىمەن جەر اۋدا­رادى. جاقيا اي­نابەكوۆتىڭ ايەلى ناعيپا 11 بالا تۋعان، ءتىرى قالعاندارى ءتور­تەۋ. 1940 جىلى 28 جەلتوقسان­دا كۇيەۋى جايىق اينابەكوۆ ويلاما­عان جەردەن قايتىس بولادى. سەگىز جىلدان كەيىن ءدال وسى كۇنى، 28 جەل­توق­ساندا ناعيپا قايتىس بولادى، ول كۇيەۋى­نىڭ جانىنا جەرلەنگەن. زي­راتتى بۇزادى دەگەن حابارلار ءور­شىپ تۇرعان كەزدە قىزى نازكەن: «سۇيەك­تەرىن جيناپ الىپ كەتەمىن، كەيىن ءوزىم­نىڭ جانىمدا بولادى» دەپ جى­لاعان ەكەن. (3.م.راحىمبەكوۆا «تاينستۆو جيزني»، الماتى: «ەۆەرو» 2005 ج.).

№ 64 توپوگرافيالىق ءتىزىم بويىنشا قۇلپىتاستا: 1940 قايتتى جاقيا اينابەكۇلى 54 جاسىندا رۋى قۇلىمبەت دەپ جازىلعان.
1907 جىلى اقمولادا مەدرەسە­نىڭ جانىنان العاشقى رەت 27 وقۋ­شى­لاردان قۇرالعان قازاق-تاتار باستاۋىش مەكتەبى اشىلادى. كەيىن­نەن ول جامبىل اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىنە اينالدى. ال وتىرار كوشەسىندەگى ەسكەرتكىش مارتە­بە­سىندەگى وسى ەكى اعاش ۇيدە ق.قۋا­نىش­­باەۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى­نىڭ قويىلىم تسەحتارى ور­نالاسقان. بۇل مەكتەپتىڭ العاش­قى مۇ­عا­لىم­دەرىنىڭ ءبىرى، ودان كەيىن مەڭ­گەرۋشىسى عالىمجان شاكىرجان­ۇلى قۇرماشەۆ بولدى. ول قازان قالا­سىن­داعى «مۇحامەديا» مەدرە­سەسىن جانە 1907 جىلى ورىنبور قالا­سىن­داعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن سەمي­ناريانى تامامداعان.
1937-38 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن، وقۋشىسىنىڭ الدىن الا ەسكەرتۋىمەن، ماسكەۋگە بارىپ، كەڭەس ۇكىمەتىنە ادالدىعىن دالەلدەپ بارىپ قۇتىلادى. 1940 جىلى 28 جەل­توق­ساندا، 54 جاسىندا قايتىس بولا­دى. جاقيا اينابەكوۆتىڭ قارىن­داسى گۇلباحرام – ساكەن سەيفۋلليننىڭ ايەلى.
ەل اراسىنداعى جۇرگىزىلگەن ەتنو­الەۋمەتتىك ساۋالنامالاردان اشار­شى­لىق پەن سوعىس جىلدارى تۋعان-تۋىستارى كوز جۇمعاندا باسى­نا تاس ورناتپاق تۇگىل، جەر­لەي­تىن ەر ادام­نىڭ بولماۋىنان كەيبىر جاع­داي­لاردا بالالارى اتا-انالارىنىڭ اياق جاعىنا جەرلەنگەنىن، كەزىندە با­سىندا بەلگى بولعانىمەن، ول كەيىن­نەن تابىلماعانىن، زيرات رەسمي جا­بىل­عاننان كەيىن ءتۇن ورتاسىندا ۇر­لانىپ جەرلەۋگە تۋرا كەلگەنى بەل­گىلى بولدى.
قورىمدا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارىمەن قاتار ءبىر كەزەڭدە قۇرى­لىس جۇمىستارى ءجۇردى. استانا قالا­سىنىڭ مادەنيەت باسقارماسى جانە «تاكەجانوۆ م.ر» جەكە كاسىپ­كەرلىگى قۇرىلىس ۇيىمىنىڭ ارا­سىنداعى كەلىسىمشارتتىڭ نەگى­زىندە قورىمعا جاڭادان قورشاۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلدى. ەسكى قور­شاۋى تولىعىمەن جاڭا ماتەريالدارمەن الماستىرىلدى. قورىمنىڭ اۋما­عى ابات­تاندىرىلىپ، اعاش وتىرعىزىلدى، ىشىنە سوقپاق جولدار سالىندى. وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعىن استانا قالاسى اكىمىنىڭ باستاماسىمەن «رۋس» مۇناي كوم­پا­نياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اتاقتى بيزنەسمەن، ساياساتكەر م.س.گۋتسا­ريەۆ جەكە قاراجاتىنا اتقاردى. قاراوتكەل قورىمىنىڭ گۋتساريەۆتەر وتباسى ءۇشىن ورنى ەرەكشە بولىپ كەلەدى. بۇل قورىمدا اتالارى سااد يۋتيەۆيچ گۋتساريەۆ (1882-1949) جەرلەنگەن. ميحايل گۋتساريەۆتىڭ ءوزى اقمولادا تۋعان، ونىڭ اكەسى سا­فاربەك اقمولا وبلىستىق نكۆد باس­قارماسىنىڭ اعا تەرگەۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن، 1948 جىلى 25 جىلعا سوتتالىپ،1955 جىلى اقتالىپ شىعادى. اتالارى سااد گۋتساريەۆتىڭ جانىندا ميحايلدىڭ ءسابي كەزىندە قايتىس بولعان ەكى باۋىرى – سۋلۋمبەك جانە چينگيسحان جەرلەنگەن.
قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ سوڭىندا ەسكەرتكىش قورىمدى قابىلداپ العان مادەنيەت باسقارماسى رەسەيگە، م.س.گۋتساريەۆكە استانا قالاسى اكىم­­دىگىنىڭ اتىنان العىس ايتىپ، حات جولدادى.

كاميلا قوقىموۆا،
استانا قالاسى مادەنيەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ كەڭەسشىسى

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى

12 − 9 =