«EÑBEKTI SAT, AR SATIP NEGE KEREK?»

0 191

Bul aqınnıñ tört şwmaqtan turatın «Malğa dostıñ muñı joq maldan basqa» – dep bastalatın öleñiniñ soñğı şwmağınıñ ekinşi jolı.
Eñbekti satw qay zamanda bolmasın, bolıp kele jatqan narıqtıq dästür. Är adam öz eñbegin tawar etip satıp küneltpek. Bul iste min joq. Adam eñ-bek etw üşin oqïdı, tärbïelenedi, densawlığın saqtaydı, turmıstıq, älewmettik ömir täjirïbesine tüsip, jattığadı, şınığadı, öz mümkindigin jarïya etedi, al özgeler munıñ eñbegin satıp alwğa ıntalı boladı. Munday adamdardı käsibï şeberler dep el qurmet tutadı. Adamnıñ tabïğatımen jäne de älewmettenwimen jetilip, kemeldenetin qasïeti, eñbekke jaramdılığı, ärïne, ötimdi tawar bolwı äbden tüsinikti, tabïğï jağday. Mäsele qïındığı sol, adam eñbegin qalayşa jäne qanday täsilder arqılı satpaq. Örkenïetti elderde eñbekti satwdıñ joldarı men täsilderi täjirïbe retinde jïnaqtalğan. Eñ aldımen aytarım, adamnıñ qasïet, qabiletine say qızmetter jüyesi äri satıları bar. Ärkim öziniñ qolınan keletin isimen aynalısıp, sonı ömir sürwdiñ közi jäne öziniñ qoğamdağı alatın ornın anıqtawdağı mümkindik retinde paydalanadı. Eñbek satw – örkenïettik täsil. Ärïne, daw osı eñbektiñ qunına baylanıstı şığıp jatadı. Eñbekti bağalaw ärqïlı bolıp, älewmettik reniş, narazılıqtar örbip, ayağı sayasï bülikke jalğasatının XIX, XX ğasırlardıñ tarïhınan jaqsı bilemiz. Bul – arnayı taqırıp. Ol eñbek satwdağı – ädilettilik mäselesine bastap ketedi. Ol jöninde ilimder de, teorïyalar da, täjirïbeler de jetkilikti. Abay bul mäselege tereñdemey jalpı bayandap otır, ol eñbegiñdi sat degende, älewmettik ädilettilik mäselesine qatıstı emes, eñbek satw men ar satwdıñ baylanısına naqtılı toqtalğan. Ol jurtqa tüsinikti tilmen mäseleni bayan etken, «eñbegiñdi sat, biraq arıñdı satpa» deydi. Mäseleniñ qïındığı osında. Eñbek satw men ar satwdı qalayşa ayırıp alwğa boladı? Turmısta eñbekpen qosa ar birge satılıp ketip jürgeni joq pa? Abaydıñ da qoyıp otırğan mäselesi osı. Eñbek te adamnıñ qasïeti, ar da adamnıñ qasïeti, biraq ekewi birdey tawarğa aynalmawı kerek. «Eñbekti satw durıs, al ar satw nege kerek» dep Abay suraq qoyadı, biraq oylanıp körsek, eñbek degenimizdiñ işinde ar da turğan joq pa?! Arlı adamnıñ eñbegi de qundı emes pe? Arsız adamnıñ eñbegi bayandı bolar ma eken?! Munı Abay bilmey otırğanı joq, ol sonda da eñbek satw men ar satwdı bölek qarastırwdı usınwda. Bul istiñ mänisi nede degenge tağı oralıp körelik. Biz ar degende eki uğımdı nısanağa alamız, olar: ult jäne namıs. Osı oydı Abay öleñiniñ ekinşi şwmağında aşıp bergen:
Mal jïyadı maqtanıp bildirmekke,
Közge şuqıp, malmenen küydirmekke.
Özi şoşqa, özgeni ït dep oylar,
Sorpa-swmen, süyekpen süydirmekke.
(2-t., 6-b.)
Tüsingen janğa munan awır söz bar ma? Barlığın maqtan tutıp, özgelerdi közge şuqıp, sorpa-sw, süyek tastap, özin bağalatwğa tırıswşılıq Abay zamanında bolğanı anıq bolıp otır, al bizdiñ zamanımızda ol älewmettik dertke aynalıp baradı, bul jaqsılıqtıñ nışanı emes. Taqır kedeyleri köpşilik bolğan qoğamda eñbekpen birge ardıñ da satılıp ketwi äbden mümkin iske aynalıp baradı. Munı müldem toqtatw mümkin emes, al qaytip tejewge boladı, meniñ pikirimşe, ol eki jaqqa qatıstı is. Birinşiden, eñbegin sata bilgen ağayın arın qosa satpay, saq-tap qalwğa küş-jigeri bolwı kerek. Ärïne, bul aytwğa jeñil söz, şınında qïın mäsele. Ekinşiden, adamnıñ eñbegin satıp alğandar, onı sawwdı dağ-dığa aynaldırmawları qajet, demek eñbek satıp alatındardıñ arlı bolğanı ädilettilikke twra bastaytın jol. Abay bul jağın aşıp aytpağan, biraq «Aqıldı dep, arlı dep, aq peyil dep, maqtamaydı eşkimdi bul künde köp» – degen tüyin jasaydı. Munday älewmettik mäsele, örke-nïetti elderde quqıqtıq negizde şeşimin tapqan. Dästürli qoğamda bul istiñ dästür negizinde de şeşimi bar. Ar satwdı talap etken jağdayda qawım, qoğam bolıp qorğaw dästüri qazaq işinde bar. Alayda, naqtılı jağdaylarda «malqumarlar» eñbek satw men ar satwdı ayırmay, keseldi qılıqtarğa barwları ıqtïmal. Sonday jaylardı eske salıp, Abay: «Eñbekti sat, ar satıp nege kerek?» – dep mäsele kötergen. Bul narıq zama-nında ärkimge oy salatın mäseleniñ mäselesi.
Abay «eñbekti sat, ar satw nege kerek?» – degende, ardıñ da satılw müm-kindigi twralı aytqısı kelip otır. Nemese, mäseleni aşıq qoysaq, ar sa-tılğan jağdaylardı bilip barıp, aytıp otır. Sonda ar qay jağdayda satıla bastamaq. Oğan Abaydıñ jawabın osı öleñnen-aq tabamız. Arlı adamdı qurmet tutpasaq, onı maqtamasaq, onıñ arlılığın adamnıñ artıq qasïeti dep moyındamasaq, däp osı jağdayda ar da qunsızdanıp satılıp ketpek. Demek, ardıñ qunı bolmağan jağdayda, ol eñbektiñ bir türine aynalıp, narıq sawdasına tüsip kete bermek, Abay osınday qawipten saqtandırıp otır.
***
Abay adamdardıñ mal jïğandağı maqsattarı, özgelerdi «közge şuqıp malmenen küydirmekke» – deydi. Sonda neni küydirip otır? olar adamnıñ kedeyligin közge şuqıp, namıstı küydirip otır. Küyetin namıs, uyat emes. Malsız bolw uyatsızdıqqa jatpaydı, ol namıstı küydiredi. Malsız bolğanğa adam namıstanadı, sodan barıp küyedi, är däwletke qolı jetpey, özi işinen küyip jürgenderdi közge şuqıp, «sen malsızsıñ» dep küydirw, ärïne, arsızdıqtıñ belgisi. Oyımızdı äri jalğastırıp, Abay aytqan «malğa dostıñ muñı – mal» bolsa, bul arlılıq pa, älde arsızdıq pa?! Är adamnıñ işki sırı bir Jaratwşığa ğana mälim qupïya, bizge ol adam bulay edi dep kesip söz aytwğa bolmas, alayda, mal jïğanın maqta-nışqa aynaldırıp, sonı ömirdiñ män-mazmunına aynaldırw, sirä, jan jomarttığına jata qoymas degen pikirdemin.
Baylıq, ärïne, eñbek nätïjesi. Tabıs tabw, sözsiz, adamnıñ hareketiniñ jemisi. Oğan daw joq. Osı tustan Abay izgi maqsat izdeydi, ol «Tabısına tabınıp, qaltañ qağıp, toyğanınan qalğanın berse alaşqa». Mine, kisiliktiñ formwlası. Öziñ toy, al toyğanıñnan qalğanın alaşqa (jurtqa degen mände – Ğ.E.) ber deydi. Durıs aytılğan söz, biraq «toyğanınan qalğanın» qalay anıqtawğa boladı. «Toyğanım osı» dep qaltalılardıñ qaysısı ayta almaq. Qïındıq osı tusta bastaladı. Baylıq – näpsi arnası bolğandıqtan, näpsiniñ toyımı bolwşı ma edi?! Halqımız döp aytqanday, «kedey bayğa, bay qudayğa jetem» dep äwrenwşiliktiñ (şın mä-ninde şaytandıq – Ğ.E.) toqtamı bar ma?! Ol toqtamnıñ ölşemi bar ma?! Osı mäselege oray musılmandıq dünïetanımda uğımdar jüyesi qalıptas-qan; olar – qanağat, şükirşilik, täwba, bul – Alla nesibine razı bolıp, qut qaşırmaw joldarı. Bul – kämil musılmandıq jolına tüsw şartı. Musılmandıqtı moyındamağan jannan «toyğanınan qalğanın» dämetw bos äwreşilik. Ärïne, örkenïetti elderde asqan baylıqqa şek qoyu täsilin, joldarın quqıqtıq negizde rettewge batıl şaralar jasalğan. Monopolïyağa qarsı zañdar jüyesi bar, salıq salw reti bar. Musılman elderinde zeket sayasatı bar, biraq sonıñ bäri adam näpsisin tejewge jetkiliksiz, eger «tabısına tabınğan» adamnıñ boyında Şäkärim aytqan Ar bilimi bolmasa, «toyınğanınan qalğanın» jumır bastı pende qalay anıqtar…

Bul «Lay swğa may bitpes qoy ötkenge» dep bastalatın öleñniñ besinşi şwmağınıñ üşinşi uyqasqa tüspeytin jolı. Qara öleñ dästürinde jazılğan öleñ şwmağınıñ üşinşi uyqastan bos jolında, ädette aqındar negizgi oyın bildirip qaladı, sebebi bul jolğa uyqastıñ qajeti joq, bul erkin oyğa degen mümkindik. Abay da osı mümkindikti paydalanıp, tereñ oy aytqan. Bir jolda eki uğım bir-birine täweldi bolıp tur, olar aqıl jäne arman. Alğaşqısı twralı tüsinik Abay şığarmalarında barşılıq. Aqıl dünïetanımdıq uğım, ol jöninde ğalımdardıñ aytqandarı da jetkilikti. Bul jolı, bizdiñ aytpağımız, aqıl twralı emes, aqıl arqılı armandı anıqtaw. «Arman» – degen ğılımnan göri, turmısta, öner twındılarında jïi qoldanılatın tüsinik. Arman – mäñgilik taqırıp. Ol adamğa, köbinese, onıñ keleşegine qatıstı qoldanıladı. Qazaqta arman degen kisi esimi retinde jïi kezdesedi. Munday körinis orıs halqınıñ bolmısında kezdese qoymaydı. Bul mäselede arnayı söz bolatın keleli taqırıptıñ biri, meniñ aytpağım, Abay öleñi negizindegi aqıl arqılı armandı anıqtaw mäselesi töñireginde bolmaq. Bul jerde basın aşıp alatın eki mäsele bar. Birinşi, armandı aqıl arqılı anıqtaw. Nelikten Abay armandı aqıl arqılı tanwdı mäsele etip qoyğan. Ekinşiden, arman-nıñ mänisin aqılsız anıqtaw mümkin be? Endi osı mäselelerge jawap izdep körelik.
Abay aqıl jetpese, ol arman emes deydi. Nege? Sonda aqıl nege jetip tur? Aqılsız armannıñ bolmaytının qalay tüsinemiz? Ädette biz arman dep, onı jeke mänisinde ayta bermewşi me edik. Abay onı aqılmen matastırıp qoyğan, ol aqıldıñ jetpegeni arman emes deydi. Munday mände arman – aqıldıñ örisi, keñistigi. Mäseleni bulayşa Abaydan özge, qazaqtıñ qay oyşılı qoyğan, mümkin mäseleni osılay qoyğan adam bolğan da şığar, biraq ol men üşin beymälim. Aldağı waqıtta munday oy kezdesse, qosıp aytarmız, äzirşe men armannıñ aqıl keñistigi retinde qaralwdı tek Abaydan kezdestirip otırmın. Bul, meniñ aqıl twralı aytqan, jazğandarıma qosımşa mağlumat. Arman öz mazmunın aqıl jetkende ğana aşpaq, olay bolsa armannıñ bos qïyaldan artıqşılığı, onıñ bolmısındağı zerdelilik, tipten parasattılıq sïpatında. Sebebi, aqıl jetken närse ğana armanğa aynalmaq. Aqılsızda arman bolmaq emes. Bul jañalıq meniñ oy-örisime tıñ arna aşa bastadı. Aqılsız adam armanday almaydı, sonda arman degenimiz – keleşektiñ ülgisi, swreti bolmaq. Adam özin keleşekke arman arqılı alıp şıqpaq, bul iste oğan bolısatın – aqıl. Adamnıñ bügingi ömiriniñ keleşegi bolmasa, onıñ bügingi ömiri de mansuq bolmaq. Bügingi ömirdiñ mazmunı, onıñ armanı arqılı anıqtalmaq. Arman – keleşektiñ swreti ğana emes, sanası. Ärïne, bügingi ömirine sanası, därmeni jetpey jatqan jetesiz jannıñ, keleşek twralı qanday bayıptı, ornıqtı sanası bolmaq, olay bolsa onıñ armanı da joq, onda barı bos qïyal. Sirä, qïyal degen armannan özgeşe, mänisi bölek tüsinik. Qïyal men Arman sïnonïmder emes. Qïyalsız adam bolmaydı, al armansız adam boladı, sebebi arman aqıldı qajet etpek. Qïyalğa aqıldıñ sonşama qajeti de bolmas, qarapayım sana mümkin bir qïyal emes, «qïyal ormanın» twdırwı ıqtïmal, al «qïyal ormanı» adamdı maqsattı iske emes, onı beyberekettikke, bolımsız, önimsiz isterge bastay berwi de tüsinikti bolsa kerek. Aqılı qısqa bolıp qïyaldanğan jan armanğa jetpek emes. Olay bolsa, qïyal degen armannıñ alğaşqı baspaldağı sïyaqtı. Adam «qïyal ormanında» qalıp, onda adasıp, odan şığatın jol taba almay qalwı äbden mümkin, köpşilik jağdayda solay bolıp ta jatqanğa uqsaydı, al «qïyal ormanınan» jol tawıp şıqqan janğa armanğa jol aşılmaq, biraq ol üşin aqıl öziniñ parasattıq deñgeyine köterilwi qajet. Sol kezde arman anıqtalıp, adamnıñ dünïetanım kökjïegi aşılmaq. Arman degenimiz – aqılımızdıñ jetkeni, biraq osı armanğa aqılımızdıñ jetken, jetpegenin qalayşa anıqtamaqpız? Mäseleniñ tüp qızığı osında, eger onı naqtılap bilip otırsañ, ömirdiñ ne qızığı qalmaq?.. Ömirdegi san qïlı oqïğalardıñ bolıp, örbip, ösip jatqanı, sol aqıldıñ armanğa jetkenin, ne jetpegenin bile almay dalbasa bolwımızda emes pe? Munday istiñ şeşimi ömir sürwşi ärkimniñ qolında. Ömir sürwdiñ, ökiniş-ke oray, sandıq erejesi joq, ömirdiñ nebir zañdılıqqa bağınbaytın qaltarıstarı, qubılıstarı, körinisteri esepsiz mol, solar adamdardıñ tabïğï bolmısın neşe türli ïirimderge sala bermek. Adamnıñ osı tılsım tabïğatı älimsaqtan büginge deyin, büginnen «zamanaqırğa» deyin tolassız bola bermek, bul ırıqtandırwğa könbeytin adam-zattıñ näpsilik bolmısınıñ sansız körinisteri.
Endi «aqılsız arman bolmaq pa» degen mäselege tağı oralsaq, meniñ ayta-rım qısqa. Aqılsız arman twralı sana bolmaq emes. Arman – bïik uğım, onı tüsinw, ärïne iskerlikke, izgilikke, maqsatqa negizdelgen aqıldı qajet etpek, biraq arman izgilikke qurılmasa, aqıl onı adam-zat tabïğatına qarsı is, äreketterine de bastap ketwi äbden mümkin, sebebi iskerlik pen maqsat ünemi izgilikti qajet etpeytin jağdayları köp ekenin adam-zattıñ ötken tarïhï täjirïbesinen de, bügingi täjirïbe-bolmısınan da körip otırmız.

***
Osı öleñniñ altınşı şwmağı bılayşa ayaqtaladı: «Özge maqsat aqılğa tola ma eken?» Munda da eki uğım: maqsat pen aqıl. Sonda maqsattıñ armannan ayırmaşılığı nede degen suraq qoysaq, birden añğarılatını, maqsat aqılğa twra qatıstı emes. Maqsat aqılsızda bola bermek. Aqıl degende, Abay onıñ joğarğı mağınasında qoldanıp otır. Äytpegende, müldem aqılsız dünïede adam bolmaq emes, mäsele aqılı tolmağandar twralı. Eger maqsatqa aqıl tolsa, ol armanğa aynalıp ketw mümkindigi bar. Sirä, maqsat pen armannıñ ayırmaşılığı osı bolsa kerek.

Ğarïfolla ESIM,
Akademïk

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

two + 20 =