«Eñ qïını közsizdik emes…»

0 100

Dünïede biz biletin teñdesiz jarıq bar, ol – köz. Ata-ana izin jalğastırar urpağın «közimniñ qaraşığı» deydi. Astarlı söz. Qaraşıq tirşilik atawlınıñ bärin köredi, jan-jağına nurın şaşadı. Keyde jarıq öşip, qayta janğanda, qarïyalardıñ közi aşılğır dep aqtilewli ıqılas-peyil tanıtatını son¬dıqtan. Tağdırdıñ jazwınan nemese qatelikten bolğan tasqarañğı tünek-jïekte qalğan eskeksiz qayıqtı eriksiz eske tüsiredi. Äytewir, qarmalap-sïpalap, jantalasıp ğumır keşesiñ. Anası närestesiniñ, al balası anasınıñ beynesin körmey ömirden ötkenderi qanşama?! Endeşe, saw közden artıq qanday jarıq juldız kerek tiri pendege?
– Körw qabiletinen ayırılğan jeti jasar Şıñğıstıñ qadamın tusawlağan däriger, – deydi anası Merwert. – Bıltır Qarağandı¬dağı közi körmeytinderge arnalğan mektep-ïnternatqa balamdı oqıtwğa aparğanmın. Özin erkin ustay almaydı eken dep, keri qaytardı. Olardıñ tizgen talaptarınıñ işinde şulığın jww da atap körsetilgen. Sonda qalbalaqtap jürgen balam bul mindetti qalay orındaydı?
Ayanıştı tağdır. Bala qamı üşin Merwert¬tiñ barmağan jeri joq. Elordada osınday bal¬ğındardı oqıtatın bilim oşağı bol¬mağan¬dıqtan, kürmewli mäsele özekti küyinde qalıp otır. Ükili ümitin arqalap, Ulttıq aka¬demïyalıq kitaphana ujımı ötkizgen semï¬narğa kelgen jerinde älgi sözdi tebirenispen aytıp edi. Jïın soñında mundağı qızmetker Kamalïden Ospanov Brayl' oylap tapqan altı nükteli äripti mümkindiginşe üyretwge wäde etti. Merwert sol küni tor közdiñ astındağı aq qağazğa şağın bizben alğaşqı äripti oñnan solğa qaray jazıp tüsirdi…
Az söylep, köp tıñdaytın Veronïka Nïko¬laevnanıñ közi naşar köredi. Sonısına qara¬mastan tehnïka tilin jetik meñgergen. Perne¬taqta¬dağı äripterdi zağïptarğa üyretip jür. «Qolı äbden jattıqqasın jazwğa maşıq¬tanadı» deydi ol. Äriptiñ ornalasw tärtibin jattap alwğa tırısıp jürgen mümkindigi şek¬tewli jandardıñ kitaphanağa jïi bas suğa berwge mümkindigi bola bermeydi. Tüsinikti de. Tirşiliktiñ küybeñ tirliginen tısqarı qalwdı jön sanamaydı. Älderi kelgenşe tırbanwda. Al kerisinşe, deni saw, ayaq-qolı balğaday jap-jas azamattarımız küzetşi retinde mekeme mañın torwıldawdan äri asa almay jür.
Kamalïdenniñ aytwınşa, 1990-şı jıldarda zağïptarğa arnalğan Almatıda baspahana bolğan. Al sonımız toqırawda jabılıp tınadı. Qazir mümkindigi şektewli azamattarğa arnalğan zaldıñ söresinen Brayl' bederli nüktesimen jazılğan qazaq tilindegi Abay şı¬ğar¬masın taba almaysız. Tek, şağın 38 bettik M.Maqataev öleñi bar. Qalğan dünïeler – orıs tilinde. Olarğa qarağanda Anna Vasïl'evna basqaratın kitaphananıñ jöni bölektew. Qazaq tilinde Brayl' ärpimen jazılıp şıqqan 5-6 kitaptıñ nobayı bar. Jalpı, bul jerdegi oqır¬mandar sanı – 1215. Sonıñ 204-i – mülde körmeytinder.
– Jasıratını joq, munda keletin birdi-ekili zağïp qana qazaq tilindegi şığarmalardı oqïdı. Sebebi, ult sanında bolıp turğan joq. Keñestik jüyede közi körmeytinder orısşa bilim aldı ğoy, – deydi A.Overçwk män-jaydı tüsindirip. Bilwimizşe, olar oqığan mektepte qazir qazaq tili päni (qalğanı orıs tilinde) oqıtıladı. Soğan şükirşilik ettik.
Älginde biz azın-awlaq kitaptıñ bar ekenin nazarğa saldıq. Bilgiñiz kelse, ol dünïelerdiñ atı tömendegişe örbïdi. «Bozingen» (haywa¬nattar jaylı qazaq ertegileri, Alma-Ata. Tïpo¬grafïya CP KOS. 1986 g.), «Altın saqa» (Qazaqtıñ qïyal-ğajayıp ertegileri, 1986 g.), «Aq das¬tarhan» (nacïonal'naya kwhnya kazahov, 1989 g.), «Qazaqşa-orısşa sözdik» (Alma-Ata. Tïpo¬grafïya CP KOS. 1988 g.), «Batırlar jırı. Köruğlı» (Almatı, 1990 g.) Jası seksenge kel¬genşe, qïyal-ğajayıp ertegilerin oqıp jüre bersin degeni me, wısımızdağını äbden qojıratıp alğan ekenbiz.
Altı nükteli Brayl' ärpimen jazılğan orıs tilindegi kitaptardıñ işinde Pwşkïnnen bastap Hemïngweydi qamtığan birneşe avtorlardıñ eñbekteri bar. Osı tilde mälimet mol bolğasın suranıstıñ artıp otırğanı tüsinikti jäyt. Tağı da män beriñiz, kitaphanadağı nemistiñ «VAUM» kompanïyasınan şığarılğan zamanawï quralğa bügin jarïyalanğan gazetiñdi büktep salsañız, sizge qajet bolğan aqpardı dawıstap oqıp beredi. Ärïne, orıs tilinde. Qazaq tilindegi gazetti şatpaqtap oqï almadı. Körgenimiz, köñilge tüygenimiz osınday.
Tüyin:
Anna Vasïl'evna jwrnalïster qawımına ökpeli. Bir jerde tötenşe jağday orın alsa, artınıp-tartınıp jetip baradı deydi. Al ötkizgen izgi şaralarında tilşiler aragidik boy körsetken. Bizdiñ kelgenimizdi paydalanıp, mına mäseleni ortağa saldı. Osıdan bes jıl burın kitaphana awmağına jaña nısannıñ irgetası qalanadı. Sol sätte qurılısşılar zağïp jandarğa arnalğan joldı (trotwar) isten şığarğan. Qazir de kölikter jüretin jaydaq jolğa aynalıp ketipti.
Täwelsizdik şejiresin, tarïhımızdı nükteli ärippen (Brayl' ülgisinde) arnayı kitap etip basıp şığarıp, oqırmandarğa tartw etsek artıqtıq etpes edi. Elen Kellerdiñ: «Eñ qïını közsizdik emes, köretin adamdardıñ körmeytinderge qarım-qatınası» degenine alıp qosarımız joq.

Ämirhan ALMAĞANBETOV

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

two + eleven =