كونەنىڭ كوزى، جاڭانىڭ جادىگەرى

0 117

بۇگىنگى نۇر-سۇلتان، كەشەگى اقمولا رەسمي تۇردە قالا مارتەبەسىن وسىدان ءبىر جارىم عاسىردان استام بۇرىن يەلەندى. سول ۋاقىتتان بەرى شاھاردا نەبىر عيماراتتار بوي كوتەردى. قالانىڭ تاريحىنان سىر شەرتىپ، استانا اتانعان كەزەڭنەن بەرى سالىنعان اسەم قۇرىلىستارمەن استاسقان بۇل نىساندار كەشە مەن بۇگىننىڭ اراسىن جالعاپ تۇر. ەلوردانىڭ مادەنيەت جانە سپورت باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە، ەلوردادا 46 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش بار. ولاردىڭ 34-ءى ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى ەسكەرتكىشتەرى، 12-ءسى ساۋلەت ەسكەرتكىشى. سونىڭ ىشىندە 20 ەسكەرتكىش قالانىڭ كيەلى نىساندار كارتاسىنا ەنگىزىلگەن.

ق. قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ قويىلىم تسەحىنىڭ عيماراتى (بۇرىنعى مۇسىلمان مەكتەبى)

 وتىرار كوشەسى، 1/2 جانە 1/3

قالا ورتالىعىندا، اباي مەن رەسپۋبليكا داڭعىلدارىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. حح عاسىردىڭ باسىندا اقمولانىڭ ەڭ العاشقى مۇسىلمان مەكتەبى بولىپ اشىلىپ، مۇندا 1907 جىلدان مەدرەسە جانىنان قىرعىز-تاتار باستاۋىش مەكتەبى ءوز جۇمىس باستاعان. وندا 27 وقۋشى ءدارىس العان. كەيىننەن مەكتەپ 7 جىلدىق ءبىلىم جۇيەسىنە اۋىستى. قىزدار مەن ۇلدار بولەك وقىدى. 1912-1916 جىلدارى بۇل مەكتەپتە س.سەيفۋللين ءدارىس بەرگەن. بۇگىندەرى بۇل عيمارات رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنا جاتادى.

«قاراوتكەل» مۇسىلماندار زيراتى

جاستار شاعىن اۋدانىندا ورىن تەپكەن بۇل زيراتتىڭ تاريحى 1609-1962 جىلداردى قامتيدى. كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا، مۇندا 10 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ سۇيەگى جاتىر. 100-دەن استام قۇلپىتاستا اراب جازۋى كەزدەسەدى. اڭىز بويىنشا بۇل زيراتتا بوگەنباي، قابانباي باتىرلاردىڭ، امانگەلدى يمانوۆتىڭ جاۋىنگەرلەرى، كوپەس بايمۇحامبەت قوسشىعۇلوۆ جەرلەنگەن. كەيىنگى جىلدارى زيراتتان كەنەسارى ساربازدارى مەن بالۋان شولاقتىڭ عاشىعى عاليا تىلەۋقىزىنىڭ بەيىتتەرى تابىلدى.

بايمۇحامبەت قوسشىعۇلۇلى مەكتەبى

اباي داڭعىلى، 24

اقمولا قالاسىنداعى كونديتەرلىك فابريكا قوجايىنى بولعان، 1-ءشى گيلديا كوپەسى بايمۇحامبەت قوسشىعۇلۇلى حح عاسىردىڭ باسىندا ءوز قاراجاتىنا مەشىت پەن مۇسىلمان جاستارىنا ارنالعان وسى مەكتەپتى سالدىرعان. مەكتەپ عيماراتى باستاپقىدا ءبىر قاباتتان تۇردى. 1986 جىلى عيماراتتىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىعى ەسكەرىلمەستەن، ەكىنشى قابات تۇرعىزىلىپ، عيماراتتىڭ كەيپى وزگەرتىلدى.

«جاسىل مەشىت» قورشاۋى (1895 ج.)

اباي داڭعىلى مەن رەسپۋبليكا داڭعىلىنىڭ قيىلىسىندا ورىن تەپكەن. ءحىح عاسىردىڭ اياعىنداعى اقمولاداعى ساۋداگەر، ءىرى قارا مال ساتۋمەن اينالىسقان 2-ءشى گيلديا كوپەسى نۇرمۇحاممەد زابيروۆتىڭ قاراجاتىنا سالىنعان. حح عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارى بۇل جەردە ۇشقاباتتى تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىلىپ، مەشىتتىڭ قورشاۋى عانا ساقتالىپ قالدى. جاسىل تۇسكە بويالعاننان كەيىن حالىق ونى «جاسىل» دەپ اتاپ كەتكەن.

كونستانتين-ەلەنا شىركەۋى.

رەسپۋبليكا داڭعىلى، 12 ب

عيمارات 1854-1856 جىلدارى سالىندى. ىشكى جۇمىستارى تولىعىمەن 1858 جىلى اياقتالدى. 1938 جىلى جابىلىپ، 1940 جىلى عيمارات تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا تاپسىرىلدى. 1941-1942 جىلدارى شىركەۋ عيماراتىنا اقمولادا ۇيىمداستىرىلعان 29-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ بايلانىس باتالونى ورنالاستىرىلعان. 1942 جىلى ءمىناجات ورنىنا قايتا اينالدى.

كوپەس پ.ءسيليننىڭ ءۇيى

كەنەسارى كوشەسى، 35

قالانىڭ تاريحي ورتالىعىندا تۇرعان عيمارات 1918 جىلى اقمولا قىزىل اسكەرىنىڭ ەكىنشى روتاسىنا بەرىلدى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى مۇندا پرەزيدەنت ءىس باسقارماسىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعى، ال 1997-1998 جىلدارى استانانى كوشىرۋ جونىندەگى كوميسسيا وتىردى. 2005 جىلدان بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى وتىر.

دارىگەر ف. بلاگوۆەششەنسكيدىڭ ءۇيى

م. اۋەزوۆ كوشەسى، 20

كەزىندە بۇل ۇيدە 40 جىلعا جۋىق ايماققا بەلگىلى دارىگەر فەدور بلاگوۆەششەنسكي تۇرىپ، ناۋقاستاردى قابىلدادى. كەيىننەن عيمارات وبلىستىق ورتالىق بۋحگالتەرلىك مەكتەپكە بەرىلدى. قازىرگى تاڭدا مۇندا س. سەيفۋللين مۋزەيىنىڭ اكىمشىلىگى وتىر.

كوپەس فەدوتوۆتىڭ ءۇيى

م. اۋەزوۆ كوشەسى، 20 ا

عيمارات 1846 جىلى سالىندى. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى وسىندا گازەت رەداكتسيالارىنىڭ ءبىرى ورنالاسىپ، باسىلىمعا س. سەيفۋللين ماقالا بەرىپ تۇردى. قازىرگى كەزدە – س. سەيفۋللين مۋزەيى

قالالىق باسقارمانىڭ عيماراتى ء(حىح عاسىردىڭ اياعى)

جەلتوقسان كوشەسى، 13

ءحىح عاسىردىڭ اياعى، حح عاسىردىڭ باسىندا اقمولانىڭ ساياسي، قوعامدىق جانە شارۋاشىلىق ومىرىندە ەلەۋلى ءرول اتقارعان عيمارات. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى مۇندا 59-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ شتابى وتىردى. ودان كەيىن ءارتۇرلى مەكەمەلەر، سونىڭ ىشىندە وبلىستىق كىتاپحانا ورنالاستى. 2003 جىلى جوندەلىپ، باستاپقى قالپى نەگىزىنەن ساقتالدى. قازىر مۇندا م. گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىنىڭ اكىمشىلىگى وتىر، تەاتردىڭ كاسساسى دا ورنالاسقان.

گيمنازيا ء(حىح عاسىردىڭ اياعى)

جەلتوقسان كوشەسى، 13

باستاپقىدا گيمنازيا بولىپ اشىلعان عيماراتتى 1899 جىلى اقمولانىڭ قالالىق باسقارماسى مەن مەتسەنات كوپەس س. كۋبرين 100 سوم شىعارىپ، تەاترعا ساتىپ الدى. سول جىلى العاشقى ترۋپپا جۇمىسىن باستادى. 1913 جىلى مۇندا گ.اۋباكىروۆتىڭ تاتار ترۋپپاسى ورنالاستى. 1918 جىلى وسى جەردە س. سەيفۋللين قازاق جاستارىن جۇمىلدىرىپ، «باقىت جولىندا» سپەكتاكلىن قويدى. سوعىستىڭ العاشقى جىلى تەاتر تاراتىلدى. 1942 جىلى ۆوروشيلوۆتىڭ ورىس دراما تەاترى كەلىپ، جەرگىلىكتى ترۋپپا ونىڭ قۇرامىنا قوسىلدى. ءبىر جىلدان كەيىن وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترى اتانىپ، قازاق جانە ورىس بولىمدەرى اشىلدى. 1955 جىلى اقمولا وبلىستىق دراما تەاترى بولىپ، 1959 جىلى وعان م. گوركيدىڭ اتى بەرىلدى. قازىرگى تاڭدا وسى اتپەن جۇمىس ىستەپ، عيماراتتا سپەكتاكلدەردى قويۋدا.

كوپەس ۆاسيلي كۋبريننىڭ ءۇيى

كەنەسارى كوشەسى، 41

ءىرى كوپەس ۆاسيلي كۋبرين تۇرعان ۇيدە ءار جىلدارى جۇمىسشى-شارۋالار كلۋبى جانە كىتاپحانا، ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى، رەۆوليۋتسيالىق «ۇشتىك» شتابى، العاشقى «سوۆەتتەر ءۇيى»، قالالىق، ۋەزدىك جانە اۋداندىق وگپۋ، نكۆد جانە ميليتسيا، قالالىق ءبىلىم ءبولىمى، پيونەرلەر ءۇيى، وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى ورنالاسقان. بۇگىندەرى عيماراتتى قايتادان ولكەتانۋ مۋزەيىنە اينالدىرۋ جوسپارلانۋدا.

«كۋبرين جانە ۇلدارى» كوپەستەر سەرىكتەستىگىنىڭ ساۋدا ءۇيى (1905-1907 جج.)

كەنەسارى كوشەسى، 37

عيماراتتا حح عاسىردىڭ باسىندا ساۋدا جۇرگىزىلدى. توڭكەرىستەن كەيىن مۇندا ورتالىق قالالىق كىتاپحانا، ورتالىق باسپا، ۋەزدىك ەكونوميكالىق ءبولىم ورنالاستى. 1944 جىلى عيمارات ورتەنىپ، 1950 جىلى قالپىنا كەلتىرىلدى. جارتىعاسىرعا جۋىق كۋليناريا مەن «رادۋگا» اتتى ازىق-تۇلىك دۇكەنى بولعان نىسان قازىر «استانا» ساۋدا ورتالىعى اتىمەن جۇمىس ىستەپ تۇر.

كوپەس كۋبريننىڭ اۋرۋحاناسى

ءا. جانگەلدين كوشەسى، 40

1880 جىلى كوپەس ستەپان كۋبرين ماسكەۋدە مەديتسينالىق ءبىلىم العان جيەنىنە ارناپ سالدىرعان. اۋرۋحانا 16 جاتىن ورىنعا ارنالىپ، مۇندا تەك اۋقاتتى ازاماتتار ەمدەلەتىن. كەڭەس جىلدارى وسىندا ونكولوگيالىق  ديسپانسەر ورنالاستى. كەيىننەن «رەسپۋبليكالىق كوسموستىق بايلانىس جانە راديوەلەكتروندىق قۇرىلعىلاردىڭ ەلەكتروماگنيتتىك سايكەستىگىنىڭ ورتالىعى» اق كىردى.

كوپەس مويسەەۆتىڭ ءۇيى

ءا. مامبەتوۆ كوشەسى، 28

1914-1918 جىلدارى سالىندى. ازاماتتىق سوعىس جىلدارى بۇل جەردە رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەس ورنالاسقان. 2007 جىلى جۇرگىزىلگەن كۇردەلى جوندەۋ بارىسىندا شاتىر استىنان تاپانشا تابىلدى. تاريحشىلار بۇل قارۋ كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ساكەن سەيفۋلليندىكى دەپ توپشىلاعان. 1975 جىلدان ساۋلەتتىك ەسكەرتكىش مەديتسينالىق نىسان. باستاپقىدا بۇل كورپۋستا وبلىستىق پارتيالىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە قىزمەت كورسەتەتىن ەمحانا مەن اۋرۋحانا ورنالاسقان. قازىرگى كەزدە وتان سوعىسى قاتىسۋشىلارى مەن مۇگەدەكتەرىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق ورتالىق كلينيكالىق گوسپيتال.

كوپەس ەگوروۆتىڭ ءۇيى

م. اۋەزوۆ كوشەسى، 5 ا

ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا سالىنعان عيمارات. ەسكەرتكىش-ءۇي XIX عاسىر سوڭىنداعى تۇرعىن ءۇي ارحيتەكتۋراسىنىڭ ۇلگىسىن كورسەتەدى. بىرنەشە رەت (1999 جانە 2003 جىلدارى) قايتا سالىنىپ، العاشقى قالپى وزگەرتىلگەن. قازىرگى كەزدە عيماراتتا قالانىڭ اسكەري كوميسسارياتى ورنالاسقان.

تەمىرجولشىلار سارايى

ءى. ەسەنبەرلين كوشەسى، 10

1956 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تەمىرجولشىلار سارايى بولىپ اشىلعان عيماراتتا قالا استانا اتانعان سوڭ ك. بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى وتىردى. كەيىن «جاستار» تەاترىنا بەرىلدى.

«استانا» كونتسەرت زالى

كەنەسارى كوشەسى، 32

قۇرىلىسى 1961-1963 جىلدارى ءجۇردى. 1999 جىلعا دەيىنگى اتاۋى – تىڭ يگەرۋشىلەر سارايى. كەيىننەن كونگرەسس-حولل اتالدى. قازىرگى اتاۋى – «استانا» كونتسەرت زالى.

«استانا-بايتەرەك» مونۋمەنتى

نۇرجول بۋلۆارى، 14

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن، استانانىڭ الاتاۋدان ارقاعا اۋىسۋىنىڭ سيمۆولى رەتىندە جاڭا عاسىر باسىندا بوي كوتەردى. تەمىر قۇرىلىمىنىڭ بيىكتىگى 105 مەتر، سالماعى مىڭ توننادان اسادى. ۇشار باسىنداعى شەڭبەردىڭ ديامەترى 22 مەتر، سالماعى 300 توننا.

«قازاق ەلى» تاريحي-مەموريالدىق كەشەنى

تاۋەلسىزدىك داڭعىلى مەن احمەت بايتۇرسىنۇلى كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا 2009 جىلى اشىلدى. اق ءمار­ماردان قۇيىلعان مونۋمەنت­تىڭ بيىكتىگى – 91 مەتر. بۇل سان قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان جىل­دىڭ بەلگىسى. ال ونىڭ باسىنداعى التىن تۇستەس بوياۋ­مەن ارلەنگەن الىپ سام­ۇرىق قۇس قازاق­ستان­نىڭ تىنىشتى­عىن «كۇزەتىپ» تۇر. ەسكەرتكىشتە «حالىق جانە پرەزيدەنت»، «قاھارماندىق»، «جاسامپازدىق» جانە «بولاشاق» اتتى بارەلەفتەر بەينەلەنگەن.

«ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسى

ماڭگىلىك ەل داڭعىلىندا بوي كوتەرگەن ەسكەرتكىش ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي سالىنىپ، 2011 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا اشىلدى. قاقپانىڭ بيىكتىگى – 21,5 مەتر، ەنى – 13 مەتر. سول جاعىنا قازاق ۇلتىنىڭ ساناسىندا ەرتەدەن قالىپتاسقان دانالىقتىڭ، دانىشپاندىقتىڭ، عۇلامالىقتىڭ نىشانى، حالىقتىڭ رۋحى مەن ويىنىڭ قورعاۋشىسى – اقساقالدىڭ ءمۇسىنى ورىن تەپتى. وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى – ايەل-انانىڭ ءمۇسىنى «وتان-انا»، «جەر-انا»، «انا ءتىلى» سياقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بەلگىلەيدى. جالپى ەسكەرتكىشتىڭ ءار ەلەمەنتى تاريحي مانمەن سالىندى.

مەتەوستانتسيا

جامبىل كوشەسى، 11

اقمولادا العاشقى مەتەورولوگيالىق ستانسا ك. لازارەۆتىڭ جەكە قاراجاتىنا 1870 جىلعى 1 قاراشادا اشىلدى. قالانىڭ مەتەورولوگيالىق قىزمەت تاريحى سودان باستالادى. قازىرگى عيمارات 1916 جىلى سالىندى. نىسان مەملەكەت قورعاۋىندا.

«سينە تەمپورە» ساۋدا ورتالىعى

بەيبىتشىلىك كوشەسى، 9

تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆتىڭ دەرەگىنشە، ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ساۋدا ورتالىعىنىڭ ورنىندا قوناق ءۇي، ساۋدا ورنى جانە قويمانىڭ قىزمەتىن اتقارعان كەرۋەن ساراي بولدى. 1890 جىلى ابدەن توزىعى جەتكەن كەرۋەن ساراي قازىنا قارجىسىنا قايتا جوندەلىپ، ورىسشا «گوستينىي دۆور» اتالا باستادى. ونىڭ جوندەلۋىنە قالاداعى سول كەزدەگى ءىرى ساۋداگەرلەر قوسشىعۇلوۆتار اۋلەتى مۇرىندىق بولدى. وندا 72 ءىرى دۇكەن جانە 10 ۇساق ساۋدا لاۆكالارى اشىلىپ، بۇل كەزدە قالا ساۋداسىنىڭ ىشكى اينالىمى 1,5 ميلليون رۋبلگە جەتكەن. كەڭەس زامانىندا عيمارات تسۋم اتالىپ، كەيىننەن قازىرگى اتاۋىن يەلەندى.

 

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى