Elena ÄBDİHALIQOVA: Qazir qoldan «juldız» jasaw trendte

0 441

Jaqında Mädenïet jäne sport mïnïstr­liginiñ «Karantïndegi juldız» jobası ayasında belgili aqın, änşi-kompozïtor, fïlologïya ğılımdarınıñ kandïdatı, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri Elena Äbdihalıqovanıñ onlayn suhbat-koncerti ötti. 17 jasında el awzında jürgen «Közderiñe ğaşıqpın», osıdan otız jıl burın «Esiñe meni alğaysıñ» änderin jazdı. Alğaşqı twındı mätininiñ avtorı körnekti aqın Ulıqbek Esdäwlet bolsa, muzbalaq Muqağalï Maqataevtıñ jırı arqaw bolğan ekinşi ändi düyim jurtqa marqum Mädïna Eralïeva tanıttı. Elenanıñ el arasına tanımal basqa da änderi jetkilikti. «Qaraşıq», «Baqıt qusı» sındı birneşe öleñder men änder jïnağı jarıq körgen önerpaz talay aytıs alamanında da at ozdırıp, «Sır süleyleriniñ jazba aytısı» taqırıbında ğılımï atağın qorğadı. Bir boyına birneşe öner toğıstırğan onıñ suhbat-koncertinde körermender tarapınan şığarmaşılığı twralı suraqtar qoyıldı. Biz de birneşe sawal joldadıq.DÏMAŞ – HHİ ĞASIRDIÑ ÜLKEN BİR JAÑALIĞI

– Mädenïet jäne sport mïnïstrliginiñ «Karantïndegi juldız» jobasına Roza Rımbaevadan bastap, biraz belgili änşi, mwzıkanttar qatıstı. Küni keşe ğana öziñiz de bul joba arqılı önersüyer qawımmen sırlas­tıñız. Bir ağamızdıñ «Qazir aspandağı juldız­dardan jerdegi juldız köp» dep aytqanı bar edi. Öziñizdi juldızdardıñ sanatına jatqızasız ba? Qazirgi ömir men önerde siz üşin nağız juldız kim?
– «Juldız» dep jurt aldında jarqırap körinip jürgen soñ ataytın şığar. Mağan «juldız», «erke qız» degen teñewler onşa unamaydı. Men qarapayım öner adamımın. Ömirim de, tağdırım da – öner. Meni jurttan bölip qarasa, sol öner turğısınan ğana qaraw kerek. Ökiniştisi, qazir qoldan «juldız» jasaw trendte ğoy. Özderin solay sezinetinder de jetkilikti. Men «juldızdıqtan» göri, jawapkerşilikti artıp alıp jüremin. Ärbir şığarmamdı, koncertterimdi wayımdaymın.
Ömirde kimder juldız ekenin bilmeymin, önerde nağız juldız – Dïmaş! Dïmaştı bükil älem tanïdı, ol dünïe jüzine qazaqtıñ änderin aytqızıp jür. Ol är elde koncert bergen sayın özim iştey qorqıp otıram. «Osı bala aman jürse eken, jarqırap jürse eken. Oğan eşqanday til men köz ötpese eken» dep tileymin. Karantïn bastalğannıñ özinde işimde «Dïmaş qayda jür eken?» degen oy jürdi. Dïmaş – HHİ ğasırdıñ ülken bir jañalığı, adamzattıñ tarïhında qalatın adam. Alla oğan uzaq ğumır bersin!
Ämire, Janar Duğalova sïyaqtı öte talanttı än­şiler de bar. Osı azamattar bizdiñ qazaq önerin öltirmeydi jäne sol qız-jigitterdiñ repertwarımen qazaqtıñ dañqı älemge jayıladı dep oylaymın.
– Änşilik, kompozïtor­lıq, aqındıq talantı­ñızğa alğaş dem bergen kim?
– Eñ alğaşqı jazğan änderimdi estigen kompozïtor Ïl'ya Jaqanov ağamız meni 1994 jılı Qazaq radïosına şaqırıp, suhbattastı. Töl twındılarımdı jazıp aldı. Äli künge deyin bul habar radïonıñ «Altın qorında» saqtawlı. Farïza apam (Oñğarsınova – A.Q.) rwhanï ustazım, Äbiş ağam (Kekilbayulı – A.Q) rwhanï äkem bolğanın bükil halıq jaqsı biledi dep oylaymın. Bul twralı talay ayttım da. Aqındıq talantımdı uştawğa osı kisiler sebep boldı.
– Qay kompozïtorlardı ülgi tutasız?
– Keşegi Äbilahat Espaev­tıñ, Äset Beysewovtiñ, Şämşi Qaldayaqovtıñ, Nurğïsa Tilendïevtiñ, Seydolla Bäyterekovtiñ änderin aytıp ösken urpaqpız. Bul änder äli de sanamızda jañğırıp turadı. Sol kisilerdiñ barlığı mağan ülgi. Jalpı bizdiñ qazaqta özim ülgi tutatın, ulı kompozïtorlar desem, qate bolmaytın adamdar köp. Ortamızdağı közi tiri, keyde özimiz qadirin bilip, keyde bilmey jürgen Eskendir Hasanğalïev, Keñes Düysekeev, Tölegen Muhamedjanov, Qwat Şildebaev ağalarımız bar. Atırawda Bolat Qohamanov, Qızıl­ordada Ramazan Taymanov deytin kompozïtorlar ömir sürip jatır. Osı azamattar bizdiñ mwzıka önerine ülken üles qosqan tulğalar dep esepteymin.

QAZİRGİ AYTISTAN ÄSERLENE ALMAYMIN

– Bir boyıñızda birneşe öner toğısadı. Aqınsız, kompozïtorsız, änşisiz, ğalımdığıñız tağı bar. Degenmen, janıñızğa qaysısı jaqın?
– Bir ananıñ birneşe balası bolsa, anası «anaw balam jaqsı, mınaw balam jaman» demeydi. Mağan barlığı jaqın. Öytkeni bir-birinsiz damımaytın dünïe. Oyımdı – jırımmen, muñımdı – änimmen, zarımdı – ünimmen jetkizem. Men konservatorïya bitirgen käsibï mwzıkant emespin. Sondıqtan şamam kelgen, özimniñ mümkindigim jetken änderdi ğana orındaymın.
– Kezinde aytıs sahnasınan da jarqırap körindiñiz. Qırıq jılğa jwıq osı önerdiñ otımen kirip, külimen şığıp jürgen Jürsin Erman «qazirgi aytıstıñ körkemdik deñgeyi joğarıladı» deydi. Sizdiñ keziñizdegi aytıspen salıstırğanda qalay, rasımen bügingi aytısta örlew bar ma?
– Aytıs – swırıpsalmalıq öner. Rasın aytsam, qazir aytıs aqındarı qanşa tereñnen tolğap, tüydektetip jatsa da äserlene almaymın. Swırıpsalmalıqtan göri, nebir teñew men metaforağa qurılğan jattandı, jasandılığı köp. Aytıs taban astınan swırıp salwımen qundı. Jattandılıq pen jasandılıq jaylağan jerde adaldıq ta bolmaydı. Jükeñ qay körkemdikti körip jürgenin özi biler. Öner tıñdarmanğa äser etwi kerek. Qazirgi aytıstı äserli dep ayta almaymın.
– «Sır süleyleriniñ jazba aytısı» taqırıbında kandïdattıq dïssertacïya qorğadıñız. Meniñşe, qazaq önerinde äli jete zerttelmegen taqırıp osı jazba aytıs bolıp otır. Siz qalay oylaysız?
– Zerttelmegen taqırıp emes, jazba aytıs öneri jalpıhalıqtıq sïpat al­may, keşewildep qaldı degen durıs şığar. Ğalım Mardan Baydildaev ağamız kezinde osı Sır boyı jazba aytıstarın jïnaqtap, Ulttıq ğılım akademïya­sına tapsırğan. Sır sü­leyleriniñ jazba aytıs­tarınıñ deni sonaw 1965 jılı şıqqan «Aytıs» jïnağında jarïyalandı. Ğalım, ustaz Temirhan Tebegenov ağayımızdıñ ğılımï eñbegi jarıq kördi. Men de osı taqırıpta ğılımï eñbek jazdım. Ärïne, zertteletin, naqtılanatın dünïeler jetkilikti ğoy.
– Jazba aqındar men aytıs aqındarı arasında ayırma­şılıq bar ma? «Aytıs aqınınıñ öleñi­nen aytarlıqtay körkemdik kütwdiñ qajeti joq» degen pikirdi estïmiz. Bul durıs pa?
– Ekewin salıstırwdıñ özi – qatelik. Öytkeni, ekewi – eki janr. Biri – awız ädebïeti, biri – jazba ädebïet. Biraq, aytıs awız ädebïeti salası eken dep onı damıtpay, tereñdetpey otıra almaymız. Aytıs aqındarınıñ awızdan awızğa tarap kele jatqan utımdı şwmaqtarı, oyları jeterlik. Jazba poezïya – nağız klassïkalıq janr. Kerisinşe, keyde jazba poezïya ökilderinde awızekilik deñgey körinip jatadı. Biraq qazaqtıñ jazba poezïyası öte tereñ, salïqalı, baysaldı deñgeyge köterilgen.
Qazir öte talanttı jas­tar köp. Mısalı, Asılzat Arıstanbek, Tolqın Qabılşa, Bawırjan Qarağız­ulı, Aqberen Elgezek, Tanagöz Tolqınqızı, Ayjan Täbaraqqızı, Änwar Bïmağambet, Merey Qart, Maqsat Dawılbay, Asılbek Jañbırbay, Baqıtgül Babaş, Älïya Däwletbaeva. Barlığınıñ da öleñderi keremet, «sen tur, men atayın» aqındar. Biraq meniñ janıma jaqın aqın, minez-qulqı da özime uqsaytın – Erlan Jünis. Erlannıñ öleñine keyingi jıldarı eldiñ ıqılasına bölengen «Sağınış-ğumır» attı än de jazdım.

SAPALI ÄN – JÜREKTİ DİR ETKİZETİN ÄN

– Fonogrammamen än aytwğa tıyım salw twralı köp aytılıp jatır. Bul kerek dep oylaysız ba? Kerek bolsa, önerge ne beredi? Osıdan keyin şın önerpazdıñ bağası arta ma? Jalpı elimizde talant öz deñgeyinde bağalanıp otır ma?
– «Tıyım salamız ba, sal­maymız ba?» dep köp soz­baqtamay, birden zañ­men tıyu kerek. Än fonogrammamen aytıl­masa, bir änniñ sözin jattay almaytın alayaqtar azayar, bälkim?! Kim bilsin?! Öz basım, osı zañsız-aq, ülken koncert­terimniñ barlığın tek qana tabïğï öz dawsımmen ötki­zip kelemin. Ökiniştisi sol, meniñ koncertterime Mädenïet mïnïstrligi birde-bir qol uşın berip, qamqorlıq jasağan emes. Tipti, şarwası da joq. Osınday közqaraspen öner adamınıñ bağası artadı dey almaymın. Negizi, men üşin fonogramma qorqınıştı emes, bügingi än mätinde­rindegi soraqılıq pen änderdiñ deñgeysizdigi qorqınıştı.
– Siz üşin sapalı änniñ belgisi qanday?
– Eger bir ändi bir ret tıñdağanda jüregiñiz şımırlap, sonıñ sazı qulağıñızda qalsa, sol ändi öz basım nağız än dep esepteymin. Bir sözben aytqanda, sapalı än – jürekti dir etkizetin än.

JEMQORLIQ JOYILMAY, URPAQTIÑ DA, ULTTIÑ DA KÖZİ AŞILMAYDI

– Bıltır «Muğalimderdiñ märtebesi twralı» zañ qabıldandı. Öziñiz kezinde Bilim jäne ğılım mïnïstrliginde jumıs istediñiz, ustaz bedeli twralı ne oylaysız?
– Burınğı qazaq balasın muğa­limge «eti – seniki, süyegi – meniki» dep tabıstağan. Osı karantïn ustazdardıñ da qadirin bilgizdi ğoy dep oylaymın. Täwelsizdik alğan waqıttan bastap ustazdardıñ qadirli bolwına mümkindikter az edi. Onıñ barlığı – aylıq-jalaqınıñ tö­mendiginen, jüktemeniñ köptiginen, bilim salasındağı korrwpcïyanıñ artwınan. Jemqorlıq mek­tep partasınan asıp, bala­baqşa kerewetterine deyin jetken elde kimniñ qadiri bolmaq? Bilim salasındağı jemqorlıq joyılmay urpaqtıñ da, ulttıñ da közi aşılmaydı. Qanday zañ qabıldansa da, bos äwreşilik boladı.
– Kezinde memlekettik qızmet istediñiz. Şığarmaşılığıñızğa sonıñ paydası tïdi me?
– Memleket qızmetşiler jay adamdar emes. Olar belgili bir re­jïmge, belgili bir tär­tipke bağı­nadı. Mem­­lekettik qız­met ülken jawapkerşi­likti qajet etedi. Şığar­ma­şı­lı­ğımdağı jawap­-
kerşilikke sol memlekettik qızmette jürgenimde üyrendim dep oylaymın. Oğan eşqaşan ökinbeymin.
– Bir suhbatıñızda «bas­qa bir elge köşip ketkim keledi» depsiz. Nege?
– «Tep-tegis alarman jurttan» şarşadım.
– Aldağı waqıtta şı­ğar­ma­şılı­ğıñızdan qanday jañalıq küte­miz? Poezïyalıq twındılarıñızdıñ basın qosıp, ülken jïnaq şı­ğarw jos­parıñızda bar ma?
– Karantïn aldında «Meniñ jalğız juldızım» attı jır jïnağımdı dayınday bastağanmın. Biraq elde tötenşe jağdaydıñ jarïyalanwına baylanıs­tı, bul jumıs säl toq­tap qaldı. Künde än jazbaymın. Eki-üş jılda bir änder twıp jatadı. Öleñde de solay. Burqıratıp jazatın adamdardıñ qatarınan emespin. Özim änderimdi äbden saralap, jüregimnen ötkizip, Jubanış Jeksenulı, Däwren Seyitjanov, Äset Masabaev, Araylım Ibıraeva sïyaqtı dostarıma tıñdatamın. Osı dostarım jaña än twralı ne aytadı, sol boladı. «Jaraydı» dese, jarıqqa şığadı, «jaramaydı» dep aytsa, şıqqan ornında qaladı.

 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

20 − 4 =