Елена ӘБДІХАЛЫҚОВА: Қазір қолдан «жұлдыз» жасау трендте

0 537

Жақында Мәдениет және спорт министр­лігінің «Карантиндегі жұлдыз» жобасы аясында белгілі ақын, әнші-композитор, филология ғылымдарының кандидаты, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Елена Әбдіхалықованың онлайн сұхбат-концерті өтті. 17 жасында ел аузында жүрген «Көздеріңе ғашықпын», осыдан отыз жыл бұрын «Есіңе мені алғайсың» әндерін жазды. Алғашқы туынды мәтінінің авторы көрнекті ақын Ұлықбек Есдәулет болса, мұзбалақ Мұқағали Мақатаевтың жыры арқау болған екінші әнді дүйім жұртқа марқұм Мәдина Ералиева танытты. Еленаның ел арасына танымал басқа да әндері жеткілікті. «Қарашық», «Бақыт құсы» сынды бірнеше өлеңдер мен әндер жинағы жарық көрген өнерпаз талай айтыс аламанында да ат оздырып, «Сыр сүлейлерінің жазба айтысы» тақырыбында ғылыми атағын қорғады. Бір бойына бірнеше өнер тоғыстырған оның сұхбат-концертінде көрермендер тарапынан шығармашылығы туралы сұрақтар қойылды. Біз де бірнеше сауал жолдадық.ДИМАШ – ХХІ ҒАСЫРДЫҢ ҮЛКЕН БІР ЖАҢАЛЫҒЫ

– Мәдениет және спорт министрлігінің «Карантиндегі жұлдыз» жобасына Роза Рымбаевадан бастап, біраз белгілі әнші, музыканттар қатысты. Күні кеше ғана өзіңіз де бұл жоба арқылы өнерсүйер қауыммен сырлас­тыңыз. Бір ағамыздың «Қазір аспандағы жұлдыз­дардан жердегі жұлдыз көп» деп айтқаны бар еді. Өзіңізді жұлдыздардың санатына жатқызасыз ба? Қазіргі өмір мен өнерде сіз үшін нағыз жұлдыз кім?
– «Жұлдыз» деп жұрт алдында жарқырап көрініп жүрген соң атайтын шығар. Маған «жұлдыз», «ерке қыз» деген теңеулер онша ұнамайды. Мен қарапайым өнер адамымын. Өмірім де, тағдырым да – өнер. Мені жұрттан бөліп қараса, сол өнер тұрғысынан ғана қарау керек. Өкініштісі, қазір қолдан «жұлдыз» жасау трендте ғой. Өздерін солай сезінетіндер де жеткілікті. Мен «жұлдыздықтан» гөрі, жауапкершілікті артып алып жүремін. Әрбір шығармамды, концерттерімді уайымдаймын.
Өмірде кімдер жұлдыз екенін білмеймін, өнерде нағыз жұлдыз – Димаш! Димашты бүкіл әлем таниды, ол дүние жүзіне қазақтың әндерін айтқызып жүр. Ол әр елде концерт берген сайын өзім іштей қорқып отырам. «Осы бала аман жүрсе екен, жарқырап жүрсе екен. Оған ешқандай тіл мен көз өтпесе екен» деп тілеймін. Карантин басталғанның өзінде ішімде «Димаш қайда жүр екен?» деген ой жүрді. Димаш – ХХІ ғасырдың үлкен бір жаңалығы, адамзаттың тарихында қалатын адам. Алла оған ұзақ ғұмыр берсін!
Әміре, Жанар Дұғалова сияқты өте талантты ән­шілер де бар. Осы азаматтар біздің қазақ өнерін өлтірмейді және сол қыз-жігіттердің репертуарымен қазақтың даңқы әлемге жайылады деп ойлаймын.
– Әншілік, композитор­лық, ақындық таланты­ңызға алғаш дем берген кім?
– Ең алғашқы жазған әндерімді естіген композитор Илья Жақанов ағамыз мені 1994 жылы Қазақ радиосына шақырып, сұхбаттасты. Төл туындыларымды жазып алды. Әлі күнге дейін бұл хабар радионың «Алтын қорында» сақтаулы. Фариза апам (Оңғарсынова – А.Қ.) рухани ұстазым, Әбіш ағам (Кекілбайұлы – А.Қ) рухани әкем болғанын бүкіл халық жақсы біледі деп ойлаймын. Бұл туралы талай айттым да. Ақындық талантымды ұштауға осы кісілер себеп болды.
– Қай композиторларды үлгі тұтасыз?
– Кешегі Әбілахат Еспаев­тың, Әсет Бейсеуовтің, Шәмші Қалдаяқовтың, Нұрғиса Тілендиевтің, Сейдолла Бәйтерековтің әндерін айтып өскен ұрпақпыз. Бұл әндер әлі де санамызда жаңғырып тұрады. Сол кісілердің барлығы маған үлгі. Жалпы біздің қазақта өзім үлгі тұтатын, ұлы композиторлар десем, қате болмайтын адамдар көп. Ортамыздағы көзі тірі, кейде өзіміз қадірін біліп, кейде білмей жүрген Ескендір Хасанғалиев, Кеңес Дүйсекеев, Төлеген Мұхамеджанов, Қуат Шілдебаев ағаларымыз бар. Атырауда Болат Қохаманов, Қызыл­ордада Рамазан Тайманов дейтін композиторлар өмір сүріп жатыр. Осы азаматтар біздің музыка өнеріне үлкен үлес қосқан тұлғалар деп есептеймін.

ҚАЗІРГІ АЙТЫСТАН ӘСЕРЛЕНЕ АЛМАЙМЫН

– Бір бойыңызда бірнеше өнер тоғысады. Ақынсыз, композиторсыз, әншісіз, ғалымдығыңыз тағы бар. Дегенмен, жаныңызға қайсысы жақын?
– Бір ананың бірнеше баласы болса, анасы «анау балам жақсы, мынау балам жаман» демейді. Маған барлығы жақын. Өйткені бір-бірінсіз дамымайтын дүние. Ойымды – жырыммен, мұңымды – әніммен, зарымды – үніммен жеткізем. Мен консерватория бітірген кәсіби музыкант емеспін. Сондықтан шамам келген, өзімнің мүмкіндігім жеткен әндерді ғана орындаймын.
– Кезінде айтыс сахнасынан да жарқырап көріндіңіз. Қырық жылға жуық осы өнердің отымен кіріп, күлімен шығып жүрген Жүрсін Ерман «қазіргі айтыстың көркемдік деңгейі жоғарылады» дейді. Сіздің кезіңіздегі айтыспен салыстырғанда қалай, расымен бүгінгі айтыста өрлеу бар ма?
– Айтыс – суырыпсалмалық өнер. Расын айтсам, қазір айтыс ақындары қанша тереңнен толғап, түйдектетіп жатса да әсерлене алмаймын. Суырыпсалмалықтан гөрі, небір теңеу мен метафораға құрылған жаттанды, жасандылығы көп. Айтыс табан астынан суырып салуымен құнды. Жаттандылық пен жасандылық жайлаған жерде адалдық та болмайды. Жүкең қай көркемдікті көріп жүргенін өзі білер. Өнер тыңдарманға әсер етуі керек. Қазіргі айтысты әсерлі деп айта алмаймын.
– «Сыр сүлейлерінің жазба айтысы» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғадыңыз. Меніңше, қазақ өнерінде әлі жете зерттелмеген тақырып осы жазба айтыс болып отыр. Сіз қалай ойлайсыз?
– Зерттелмеген тақырып емес, жазба айтыс өнері жалпыхалықтық сипат ал­май, кешеуілдеп қалды деген дұрыс шығар. Ғалым Мардан Байділдаев ағамыз кезінде осы Сыр бойы жазба айтыстарын жинақтап, Ұлттық ғылым академия­сына тапсырған. Сыр сү­лейлерінің жазба айтыс­тарының дені сонау 1965 жылы шыққан «Айтыс» жинағында жарияланды. Ғалым, ұстаз Темірхан Тебегенов ағайымыздың ғылыми еңбегі жарық көрді. Мен де осы тақырыпта ғылыми еңбек жаздым. Әрине, зерттелетін, нақтыланатын дүниелер жеткілікті ғой.
– Жазба ақындар мен айтыс ақындары арасында айырма­шылық бар ма? «Айтыс ақынының өлеңі­нен айтарлықтай көркемдік күтудің қажеті жоқ» деген пікірді естиміз. Бұл дұрыс па?
– Екеуін салыстырудың өзі – қателік. Өйткені, екеуі – екі жанр. Бірі – ауыз әдебиеті, бірі – жазба әдебиет. Бірақ, айтыс ауыз әдебиеті саласы екен деп оны дамытпай, тереңдетпей отыра алмаймыз. Айтыс ақындарының ауыздан ауызға тарап келе жатқан ұтымды шумақтары, ойлары жетерлік. Жазба поэзия – нағыз классикалық жанр. Керісінше, кейде жазба поэзия өкілдерінде ауызекілік деңгей көрініп жатады. Бірақ қазақтың жазба поэзиясы өте терең, салиқалы, байсалды деңгейге көтерілген.
Қазір өте талантты жас­тар көп. Мысалы, Асылзат Арыстанбек, Толқын Қабылша, Бауыржан Қарағыз­ұлы, Ақберен Елгезек, Танагөз Толқынқызы, Айжан Тәбараққызы, Әнуар Бимағамбет, Мерей Қарт, Мақсат Дауылбай, Асылбек Жаңбырбай, Бақытгүл Бабаш, Әлия Дәулетбаева. Барлығының да өлеңдері керемет, «сен тұр, мен атайын» ақындар. Бірақ менің жаныма жақын ақын, мінез-құлқы да өзіме ұқсайтын – Ерлан Жүніс. Ерланның өлеңіне кейінгі жылдары елдің ықыласына бөленген «Сағыныш-ғұмыр» атты ән де жаздым.

САПАЛЫ ӘН – ЖҮРЕКТІ ДІР ЕТКІЗЕТІН ӘН

– Фонограммамен ән айтуға тыйым салу туралы көп айтылып жатыр. Бұл керек деп ойлайсыз ба? Керек болса, өнерге не береді? Осыдан кейін шын өнерпаздың бағасы арта ма? Жалпы елімізде талант өз деңгейінде бағаланып отыр ма?
– «Тыйым саламыз ба, сал­маймыз ба?» деп көп соз­бақтамай, бірден заң­мен тыю керек. Ән фонограммамен айтыл­маса, бір әннің сөзін жаттай алмайтын алаяқтар азаяр, бәлкім?! Кім білсін?! Өз басым, осы заңсыз-ақ, үлкен концерт­терімнің барлығын тек қана табиғи өз даусыммен өткі­зіп келемін. Өкініштісі сол, менің концерттеріме Мәдениет министрлігі бірде-бір қол ұшын беріп, қамқорлық жасаған емес. Тіпті, шаруасы да жоқ. Осындай көзқараспен өнер адамының бағасы артады дей алмаймын. Негізі, мен үшін фонограмма қорқынышты емес, бүгінгі ән мәтінде­ріндегі сорақылық пен әндердің деңгейсіздігі қорқынышты.
– Сіз үшін сапалы әннің белгісі қандай?
– Егер бір әнді бір рет тыңдағанда жүрегіңіз шымырлап, соның сазы құлағыңызда қалса, сол әнді өз басым нағыз ән деп есептеймін. Бір сөзбен айтқанда, сапалы ән – жүректі дір еткізетін ән.

ЖЕМҚОРЛЫҚ ЖОЙЫЛМАЙ, ҰРПАҚТЫҢ ДА, ҰЛТТЫҢ ДА КӨЗІ АШЫЛМАЙДЫ

– Былтыр «Мұғалімдердің мәртебесі туралы» заң қабылданды. Өзіңіз кезінде Білім және ғылым министрлігінде жұмыс істедіңіз, ұстаз беделі туралы не ойлайсыз?
– Бұрынғы қазақ баласын мұға­лімге «еті – сенікі, сүйегі – менікі» деп табыстаған. Осы карантин ұстаздардың да қадірін білгізді ғой деп ойлаймын. Тәуелсіздік алған уақыттан бастап ұстаздардың қадірлі болуына мүмкіндіктер аз еді. Оның барлығы – айлық-жалақының тө­мендігінен, жүктеменің көптігінен, білім саласындағы коррупцияның артуынан. Жемқорлық мек­теп партасынан асып, бала­бақша кереуеттеріне дейін жеткен елде кімнің қадірі болмақ? Білім саласындағы жемқорлық жойылмай ұрпақтың да, ұлттың да көзі ашылмайды. Қандай заң қабылданса да, бос әурешілік болады.
– Кезінде мемлекеттік қызмет істедіңіз. Шығармашылығыңызға соның пайдасы тиді ме?
– Мемлекет қызметшілер жай адамдар емес. Олар белгілі бір ре­жимге, белгілі бір тәр­тіпке бағы­нады. Мем­­лекеттік қыз­мет үлкен жауапкерші­лікті қажет етеді. Шығар­ма­шы­лы­ғымдағы жауап­-
кершілікке сол мемлекеттік қызметте жүргенімде үйрендім деп ойлаймын. Оған ешқашан өкінбеймін.
– Бір сұхбатыңызда «бас­қа бір елге көшіп кеткім келеді» депсіз. Неге?
– «Теп-тегіс аларман жұрттан» шаршадым.
– Алдағы уақытта шы­ғар­ма­шылы­ғыңыздан қандай жаңалық күте­міз? Поэзиялық туындыларыңыздың басын қосып, үлкен жинақ шы­ғару жос­парыңызда бар ма?
– Карантин алдында «Менің жалғыз жұлдызым» атты жыр жинағымды дайындай бастағанмын. Бірақ елде төтенше жағдайдың жариялануына байланыс­ты, бұл жұмыс сәл тоқ­тап қалды. Күнде ән жазбаймын. Екі-үш жылда бір әндер туып жатады. Өлеңде де солай. Бұрқыратып жазатын адамдардың қатарынан емеспін. Өзім әндерімді әбден саралап, жүрегімнен өткізіп, Жұбаныш Жексенұлы, Дәурен Сейітжанов, Әсет Масабаев, Арайлым Ыбыраева сияқты достарыма тыңдатамын. Осы достарым жаңа ән туралы не айтады, сол болады. «Жарайды» десе, жарыққа шығады, «жарамайды» деп айтса, шыққан орнында қалады.

 

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды

1 × one =