El ekonomïkasın jañğırtwdıñ jaña kezeñi

0 234

2020 jılğı 1 qırküyekte Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaevtıñ Parlament palatalarınıñ birlesken otırısında jarïyalanğan «Jaña jağdaydağı Qazaqstan: is-qïmıl kezeñi» attı Qazaqstan halqına Joldawı elimizdiñ qarqındı damwınıñ aldağı jolın ayqındap berdi.
Äsirese, älemdi äbigerge salğan pandemïya kezinde Qazaq eliniñ alğan bağıtı men ustanğan jolınan jañılmawı üşin awız toltırıp aytwğa bolatın awqımdı usınıstar jasalıp, tïisti tapsırmalar berildi. Osılayşa atalğan Joldawda mañızdı strategïyalıq, älewmettik, ekonomïka salalarına basa nazar awdarıldı.

Joldawdıñ II-böliminde «Jaña jağdaydağı ekonomïkalıq damwğa» qatıstı özekti mäseleler köterildi jäne onı şeşwdiñ naqtı joldarı ayqındaldı.
Sondıqtan Joldawda «Elimizdiñ jaña ekonomïkalıq bağdarı bastı jeti qağïdatqa negizdelwi kerek» delingen. Olar tömendegiler:
1. Ïgilikter men mindetterdiñ ädil bölinisi;
2. Jeke käsipkerliktiñ jetekşi röli;
3. Ädil bäsekelestik, käsipkerlerdiñ jaña bwını üşin narıq aşw;
4. Önimdilikti köbeytw, ekonomïkanıñ awqımdılığın jäne tehnologïyalıq sïpatın arttırw;
5. Adamï kapïtaldı damıtw, jaña ülgidegi bilim salasına ïnvestïcïya tartw;
6. «Jasıl» ekonomïkanı damıtw, qorşağan ortanı qorğaw;
7. Memleket tarapınan däyekti şeşimder qabıldaw jäne sol üşin qoğam aldında jawaptı bolw.
Bul rette bäsekege qabilettiligimizdi körsetetin artıqşılığımızğa jäne naqtı mümkindikterimizge süyenwimiz kerek dep atap ötti Prezïdentimiz.
Qazaqstan aldında turğan asa mañızdı mindet – önerkäsipti damıtw, öz önimderin öñdew jäne ïnvestïcïya tartw boyınşa jumıs küşeytiledi.
Bäsekelestiktiñ, şağın jäne orta bïznestiñ örkendewi – tabïğï reswrs­tarğa täweldilikti tömendetw arqılı ekonomïkanı küşeytw; azamattardıñ bastamaların damıtw; halıqtıñ ömir sürw sapasın arttırwğa jağday jasaw sïyaqtı üş birdey mañızdı mindetti orındawğa mümkindik beredi.
Şağın jäne orta bïznes (ŞOB) kürdeli kezeñdi bastan ötkerwde. Şın mäninde, pandemïyanıñ zardabı osı salağa awır tïdi.
Ekonomïkanıñ şekken zardabın eñserw üşin 700 mıñnan astam käsipkerge salıq jeñildikteri berildi.
Şağın jäne orta bïznesti qoldaw üşin memleket salıq jeñildikterin jasawmen qatar tölemderdi keyinge qaldırdı jäne jeñildik şarttarı men nesïelerdi qayta qarjılandırwğa mümkindik berdi. Tïisti memlekettik organdarmen birge ŞOB-qa berilgen barlıq nesïeler boyınşa payızdıq mölşerlemeni 6 payızğa deyin memlekettik swbsïdïyalardı qamtamasız etw boyınşa jumıs jürgiziledi. Swbsïdïyalaw Tötenşe jağday jarïyalanğan sätten, yağnï 2020 jılğı 16 nawrızdan bastap 12 aylıq kezeñdi qamtïdı.
ŞOB-tıñ jalpı işki önimdegi ülesi 2025 jılğa qaray 35 payızğa deyin, al jumıspen qamtılğandardıñ sanı 4 mln adamğa deyin köbeyui kerek. Bul osı salanı damıtwğa bağıttalğan jumıstardıñ bastı nätïjesi bolmaq.
Joldawdıñ är böligi, är söylemi Qasım-Jomart Kemelulı iske asırıp jatqan «Halıq ünine qulaq asatın memleket» tujırımdamasımen tığız astasqanın bayqawğa boladı. Joldaw qazaqstandıqtardı mazalağan eñ kökeykesti mäselelerge qurılıp otır. Solardıñ birden-biri – eñbek önimdiligin arttırw, adamï kapïtaldı küşeytw, jaña ülgidegi bilim salasına ïnvestïcïya tartw.
Adamï kapïtalınıñ bäsekege qabilettiligi – otandıq ekonomïkamız­dıñ özekti probleması. Bul – tek qana käsibï biliktiligi joğarı qadrlardıñ tapşılığı ğana emes, sonımen qatar eñbek önimdiligi deñgeyiniñ azdığı.
Adamï kapïtaldıñ mañızdı quramdas böligi – bul eñbek, onıñ sapası men önimdiligi. Öz kezeginde eñbek sapası halıqtıñ mentalïteti men ömir sürw sapasına baylanıstı. Qazaqstandıq önimniñ energïya tutınwı ösimge baylanıstı tïimdi öndirisi bar elderge qarağanda eki ese nemese üş ese östi. Al eñbek önimdiligi damığan eldermen salıstırğanda birneşe ese tömen. Tömen önimdi jäne sapasız jumıs küşi jïnaqtalğan qazaqstandıq adamï kapïtalın edäwir azaytadı, onıñ sapasın tömendetedi.
Bastı mäseleniñ biri – eñbek önimdiligin arttırw bolıp tabıladı. Öytkeni halıqtıñ materïaldıq äl-aw­qatı men mädenï därejesin köterw, jeke adamnıñ jan-jaqtı damwı üşin qolaylı jağdaylar jasaw osı problemamen özektes.
Sonımen eñbek önimdiligin arttırw degenimiz – ol zamanğa layıqtı jaña tehnologïyalardı elimizge jetkizip ïgerw, adamdardıñ bäsekelestik qabiletin arttırw, eñbek täjirïbesin şıñdaw, bilim men densawlığın nığaytw, qoğamnıñ aldıñğı leginde jürip otırwı tïis ğılımdı damıtw, qoğamda ärkim öziniñ qabileti men eñbegine säykes ïgilik köre alatınday ädiletti qarım-qatınastar men zañdardı ornıqtırw, eñbek siñirmey bayïtın jemqorlıqqa jol bermew degen söz. Atalğan mindetti jüzege asırwdıñ qïındığı da – osında. Ol keşendi ädis-täsilderdi qalıptastırwdı qajet etedi.
Sondıqtan aldağı jıldarı bastı mindetterdi jüzege asırwda ekonomïkanı jedel ïndwstrïyalandırw jäne ïnnovacïyalardıñ negizinde ğana eñbek önimdiliginiñ şuğıl artwına qol jetkiziledi. Bul mindetti jüzege asırw adamï kapïtaldı damıtwdıñ negizgi quramdarın oydağıday orındawğa tikeley baylanıstı.
Joldaw barlıq qazaqstandıqtardı, onıñ işinde JOO-nıñ ğalımdarı men professor-oqıtwşılar jäne stwdentter quramın beyjay qaldırğan joq. Sondıqtan da, ekonomïkalıq damw joldarınıñ biri – adamï kapïtaldıñ negizgi komponentterine toqtala keteyik.
Jalpı, kapïtaldıñ böligi bola otırıp, adamï kapïtalı bilim berw, densawlıq saqtaw jäne älewmettik qamsızdandırw şığındarın bildiredi.
Adamï kapïtaldıñ öswine ne äser etwi mümkin? Memleket tarapınan bul, eñ aldımen, bilim men biliktilikti arttırwğa, densawlıq saqtawğa, turğın üydi jaqsartwğa jäne basqa da ömir sürw jağdayların jaqsartwğa jumsalatın şığındardıñ ulğayuı.
Adamï kapïtal keñ mağınada ekonomïkalıq damwdıñ, qoğamnıñ jäne otbası damwınıñ qarqındı önimdi faktorı bolıp tabıladı, onıñ işinde jumıs küşiniñ bilimdi böligi, bilim, ïntellektwaldıq jäne basqarwşılıq jumıs quraldarı, qorşağan ortanı qorğaw jäne öndiristik qızmet adamï kapïtaldıñ tïimdi jäne utımdı qızmetin qamtamasız etedi. Adamï kapïtal damwınıñ ïndeksin eseptew kezinde halıqtıñ ömir sürw deñgeyi, sawattılığı, bilimi, ömir sürw uzaqtığı jäne jan basına şaqqandağı ülesi qarastırıladı.
Adamï kapïtal – bilim jäne ğılım men ïnnovacïyalıq ekonomïkanı damıtwda mañızdı rölge aynalıp otır. Endeşe adamï kapïtaldıñ negizgi faktorı bilim men ğılımda jatır. Soñğı jıldarı älemdik täjirïbe körsetkendey, joğarı bilimde jetekşi bağıttardıñ biri – akademïyalıq utqırlıqtı damıtwda ekendigin atap ötwimiz kerek. TMD elderiniñ arasında Qazaqstan birinşi bolıp mamandardı bakalavr-magïstr-doktor Phd jüyesi boyınşa üş deñgeyli dayındawğa köşkenin atap aytwımız orındı dep esepteymin.
Q.Toqaev Joldawınıñ bir bağıtı memleket damwınıñ negizi ­bolıp ­sanalatın bilim men ğılım mäselelerine arnalğanı qwantadı. Memlekettiñ, äsirese tehnologïyalıq salalar ­men ekonomïkalıq bilim salaların­da tabıstarı, eñbek sapası men eldiñ adamï kapïtalımen anıqtaladı. Biraq adamï kapïtaldı qalıptas­tırw, paydalanw jäne damıtw ­ïnvestïcïyalaw procesterinsiz mümkin emes. Ïnvestïcïya – adamï kapïtaldı köbeytw­diñ mañızdı şartı, öytkeni adamï kapïtal ekonomïkanıñ memlekettik sektorında da, jeke sektorda ­da mañızdı.
Sonımen adamï kapïtaldı damıtw, eñ aldımen, jaña ülgidegi bilim sala­sın ïnvestïcïyalaw, qızmetkerlerdi oqıtw, eñbekti qorğaw, käsiporın töleytin ­erikti medïcïnalıq saqtandırw, kompanïya qızmetkerine medïcïnalıq jäne basqa älewmettik qızmetterdi ­tölew sïyaqtı byudjettiñ şığıs baptarı bolıp tabıladı.
Prezïdent Ükimetke jıl sayın Qazaqstan ğalımdarına älemniñ jetekşi ğılımï ortalıqtarında 500 ğalımnıñ tağılımdamadan ötwdi, sonday-aq «Jas ğalım» bağdarlaması ayasında zerttew jürgizw üşin jas ğalımdarğa 1000 grant bölwdi usındı.
Memleket basşısı pedagogtardı älewmettik qorğaw mäselesine erekşe nazar awdardı. Büginde bul köterilgen mäseleniñ jay ğana söz emes, is jüzinde jüzege asıp jatqandığınıñ kwägerimiz. Mäselen, 2019 jılı Memleket basşısı Ükimetke pedagog märtebesin jäne muğalimderdiñ eñbekaqısın arttırwdı, otandıq ğalımdarğa erekşe nazar awdarwdı, bilim berw salasın jan-jaqtı qoldawdı tapsırğan bolatın. «Muğalim märtebesi twralı» zañ qabıldandı, 2021 jıldıñ 1 qañtarınan bastap muğalimderdiñ eñbekaqısı 25 payızğa köteriledi. Bilim berw granttarınıñ sanı edäwir östi, pedagogtardıñ qoğam aldındağı jawapkerşiligi arttı. Bilim berwdiñ älewetin arttırw, onıñ işinde jalaqı mölşeri aldağı waqıtta da arta beredi. Bul maqsatqa alğaşqı 3 jılda qosımşa 1,2 trln teñge bölinedi. Munıñ özi pedagog kadrlarğa degen memlekettiñ erekşe nazarı bilim sapasına oñ äser eteri sözsiz.
Joğarı bilim berw salasınıñ aldında käsibï bilim berwdiñ bükil jüyesin eñbek narığında suranısqa ïe bilikti mamandar qalıptastırw mindeti tur. YAğnï, jasampaz şığarmaşılıq käsibï mamandardı dayındap, el ïgiligine qızmet istewge jumıldırw.
Qazirgi kezde adamï kapïtaldıñ barlıq komponentteri boyınşa jumıstı küşeytw öte mañızdı. Bul birinşi kezekte, bilim berw, densawlıq saqtaw jäne eñbek narığın damıtw men älewmettik qorğaw jüyesin urpaqtıñ öswine tikeley ıqpal etwmen birge, ekonomïkanıñ älewetin köbeytw arqılı öndiris köleminiñ artwına, sol arqılı ulttıq tabıstıñ molayuına äser etedi.
Prezïdent Joldawında ­densawlıq saqtaw salasın da nazardan tıs qaldırmadı. Endi Prezïdent atap ­körsetkendey, zeynetaqı qorındağı qarjını emge jumsap jatsaq qup bolar edi. Ult densawlığın saqtaw üşin bul – ülken mümkindik. Birıñğay jïnaqtawşı zeynetaqı qorında (BJZQ) jïnaqtarı bar zeynetker­­ler – jïnaqtalğan somanıñ 50 payızına deyin paydalana aladı (şamamen 178,4 mıñ adam), 30 jastağı azamattar üşin «jetkiliktilik şegi» 2 mln 518 mıñ teñgeni qurasa, 59 jäne odan ülken jas üşin – 5 mln 586 mıñ teñge. Medïcïna qızmetkerlerin ıntalandırwğa 150 mlrd teñge bölinedi, 2023 jılı därigerlerdiñ jalaqısı elimizdegi ortaşa jalaqıdan eki ese artıq boladı.
Sonımen qatar birqatar medïcïna uyımdarınıñ ïnfraqurılımdarın salw jäne qamtamasız etw boyınşa jumıstar jürgiziledi. Memleket halıqtıñ ortaşa ömir sürw uzaqtığın 75 jasqa ulğaytwdı qolğa aladı.
Azamattardıñ älewmettik ­äl-awqatı eñ aldımen baspana mäselesine tikeley baylanıstı. Halıqtı turğın üymen qamtamasız etw – memleket aldında turğan eñ özekti mäseleniñ biri. Osı orayda Ükimet tarapınan qabıldanğan birqatar memlekettik bağdarlamalar jüzege asırılwda. Prezïdenttiñ tapsırması boyınşa el turğındarınıñ zeynetaqı jïnağınıñ bir böligin paydalanw mäselesi pısıqtaldı. 2021 jıldıñ özinde BJZQ-nıñ 700 mıñ salımşısı öz jïnağınıñ bir böligin turğın üy alwğa jumsay aladı. Baspana mäselesi elordamızda da basımdı bağıtqa ïe bolıp otır. Bügingi tañda Nur-Sultan qalasında jalpı kölemi 3,5 mln şarşı metrdi quraytın turğın üy qurılısı jürgizilip jatır. Älewmettik qorğaw jüyesiniñ özekti mäselesi – älewmettik mañızı bar tawarlar bağasın turaqtandırw. Elordada turaqtandırw qorı qurılıp, bölşek sawda jelilerine jeñildikpen nesïe berw jumıstarı jürgizilwde. Osı maqsattarğa 3,6 mlrd teñgeden astam qarajat bölingen. Osılayşa narıq qatıswşılarına qoldaw körsetilip, älewmettik mañızı bar önimder bağası turaqtandırılwda.
Qorıta kele, Memleket basşısı Q.Toqaevtıñ Joldawında atqarılatın is-şaralardıñ josparın egjey-tegjeyli bayandağanın köremiz. Sonımen elimizdiñ ekonomïkasın jañğırtwdıñ jaña kezeñine äser etetin bastı faktorlarğa – eñbek önimdiligin arttırwğa, ŞOB-tı damıtwğa jäne adamï kapïtaldı küşeytwge ayrıqşa toqtalwı eldiñ keleşegine degen qamqorlıqtı bildiredi.

Marat JÜKİBAY,
ekonomïka ğılımdarınıñ
kandïdatı, professor

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

18 − four =