Dïplom kerek pe, künköris kerek pe?

0 268

Dïplomsız jetistikke jetw mümkin emes dep oylaymız. Alayda olay emes eken. Bïll Geyts, Mark Cwkerberg, Stïv Djobs, Genrï Ford, Koko Şanel', Djïm Kerrï, Wolt Dïsney sındı älem moyındağan tulğalardıñ köbinde dïplom joq. Al bilimniñ soñına tüsip, qos-qostan mamandıq ïelengenderdiñ birazı basqa salada jür. Nemese äli de jetistik şıñın bağındıra almağan. Jalpı bügingidey narıq zamanında dïplom qanşalıqtı qajet?

DSC_2267

«Atameken» ulttıq käsipkerler palatası men Bilim jäne ğılım mïnïstrligi birlesip jürgizgen zerttew soñğı 3 jılda tülekterdiñ 74 payızı ğana jumısqa ornalasatının anıqtaptı. Mısalı, bıltırğı oqw jılında dïplom alğandardıñ 71 payızı ğana jumıs tapqan. Joğarı oqw ornın bitirgen tülekterdiñ 20 mıñı äli künge deyin jumısqa ornalasqan joq. Buğan pandemïya da keri äserin tïgizdi. Öytkeni şağın käsipkerliktiñ tabısı azayıp, qızmetkerler sanı 11 payızğa kemidi. Käsipkerler palatasınıñ zerttewine qarağanda, qazir elde jürgizwşi, esepşi, qurılısşı sındı mamandarğa suranıs joğarı. Sondıqtan da şığar büginde jastar mektep bitire salıp wnïversïtetke tüsip, dïplom alwğa asıqpaydı. Kerisinşe, öz ïkemderine qaray künköris közine aynalğan bir salanı meñgerip, qoğam ömirine etene aralasqısı keledi. Ewropa elderinde burınnan bar osı ürdis bizdiñ eldiñ jaña tolqınına da äser etip jatqanday.

Tawday talap bolsa…

Qoğamdıq tamaqtanw narığında 25 jıl jumıs istep kele jatqan «Qağanat» ashanalar jelisiniñ negizin qalawşı Şınar Bögembaeva da osı joldı tañdap, bïzneske 20 jasında qadam basqan. Äkesiniñ nusqawımen tehnologïyalıq wnïversïtetke tüsken ol 3-kwrsta oqwdı tastap, kafege jumısqa turadı. Onda bir jıl jumıs istep, özi de ashana aşa alatının tüsingen. «Tez, dämdi äri arzan, taza ashana aşw ïdeyası wnïversïtette oqıp jürgende keldi. Alğaşqı kişigirim ashanamda özim aspaz, özim satwşı, özim eden jwwşı bolıp bastadım. Qazirgi tañda birneşe qalada aşılğan ashana jelilerinen bölek birneşe bïznesim bar. Äkem ustaz bolıp qızmet etti. Ol bala kezimde «jumısı bar adam – eñ baqıttı adam» deytin. Sebebi keybir jandar jumıs istew üşin basqa qalağa köşwge mäjbür bolıp jatadı. Eñ birinşi äkemnen alğan tärbïem ömirde mağan ülken kömegin tïgizdi. Birde ol «Kassa bir jabılğannan keyin aşılmawı kerek» degen edi. «Qağanattı» aşpay turıp osı ustanımmen jürdim. Bïznesim tabıstı bolmayınşa, aqşanı özim qalağan zattarğa, toyğa nemese basqa da qajettilikterge jumsağan emespin. Bir beldemşe, bir jeydemen jürgen kezderim de boldı. Buğan eşqaşan qınjılğan joqpın. Sebebi maqsatım ayqın, sonı orındawğa bar küşimdi saldım. Aqşanı jumsağım kelmegeni sonşalıq, özime üy satıp alwğa 10 jıl waqıt ketti» deydi Şınar Bögembaeva.

Qadiri ketken qızıl dïplom

Ömirde keybir jandardıñ qalağan oqw ornı men mamandığına tüsse de keyin oqwğa qulqı bolmay, orta jolda tañdawınan bas tartqandarın körip jürmiz. Tipti wnïversïtetti tezirek bitirwge asığatındar men «4 jıl waqıtımdı bosqa ötkizippin» deytinder de köp. «Joğarı oqw ornın bitirsem, qolıma dïplom alsam, men bilimdi adammın» dep eseptewge, köñiliñizdi toq etwge asıqpañız. Öytkeni wnïversïtet tek teorïyalıq bilim beredi. Al ömirge eñ qajetti praktïkanı jumısqa turğan kezde barıp üyrenesiz. Joğarıda atalğan öz isiniñ maytalmandarı da taza täjirïbemen bïikke jetken. «Jumısıñızdan läzzat almasañız, öziñizdi qïnawdıñ qajeti joq, öziñizge unaytın salanı tañdawğa täwekel etiñiz! Men de däl solay istedim. Tört jıl elimizdiñ eñ tañdawlı joğarı oqw ornınan bïotehnologïya salası boyınşa bilim alıp, qızıl dïplommen bitirdim. Mamandığım boyınşa jumısqa şaqırğandar da boldı. Tañnan keşke deyin otırıp, 100 mıñ teñgege jetpeytin aylıq alğım kelmedi. Onıñ üstine qazir «dïplomıñ qızıl ma, kök pe?» dep eşkim qaramaydı da. Osılayşa alğan dïplomımdı sandıqqa salıp qoyıp, qolımnan keletin käsippen aynalısamın dep şeştim. Qazir qurılısta dänekerlewşi bolıp jumıs istep jürmin. Ayına 300-400 mıñ teñge tabıs tabamın. Biraz qarjı jïnap, bolaşaqta jeke bïznesimdi aşpaqşımın» dedi jas maman Arıstan Toqanov. Ïä, qazir dïplomnıñ tüsine eşkim qaramaydı. Burın bir toptan tek 2-3 stwdent üzdik dïplom alsa, qazir toptağı 20 stwdenttiñ barlığı qızıl dïplom alatın bolğan. Dekanğa jaqsañ bağalarıñ «3» bolıp tursa da, qolıña üzdik dïplom ustatıp jibere beredi. Bul bassızdıqtıñ tez arada aldın almasaq, kürektey dïplom qur qağazğa aynalıp qalayın dep tur. Bïıldan bastap Wkraïnada qızıl dïplom berilmeytin bolıptı. Üzdik oqısañız, dïplomdağı «qosımşa aqparat» bölimine jazıp qoyadı. Bizge de osınday özgeris engizw kerek sïyaqtı.

Dïplomdı jumıssızdar köp

Elimizde joğarı oqw ornın tämamdağandardıñ jartısınan köbi öz mamandığı boyınşa qızmet etpeydi eken. Nätïjesinde qoğamda dïplomdı jumıssızdardıñ sanı kürt ösken. Olar dïplomı bola tura nege jumıssız? Jasıratını joq, qazir jastardıñ köbi bilim üşin emes, dïplom üşin oqïdı. Ata-analar «joğarı bilim – jarqın bolaşaq kepili» degen keñestik kezdegi stereotïpterden şığa almay, balasınıñ oqwğa ıntası bolmasa da, äwpirimdep jürip dïplom alıp beredi. Mekteptegi muğalimder de «oqımasañ – eşkim emessiñ» dep balanıñ qulaq etin jeydi. Sonıñ saldarınan jastardıñ basım böligi aqısı arzan, atı beymälim oqw orındarınan özi qızıqpaytın mamandıqtı meñgerip şığadı. Köñili qalamay tüsken soñ oqwğa degen nïeti de bolmay, är sessïyanı qosımşa jumıs istep tapqan aqşasımen jabadı. Soñında dïplomdıq jumısın özgege jazdıratını aytpasa da belgili. Osılayşa dïplomı bar, mamandığınıñ atın ğana biletin tağı bir maman jumıssızdardıñ qatarın tolıqtıradı. Sondıqtan balanıñ mamandıq tañdaw erkin özine qaldırğan durıs. Özine qwanış sıylaytın ispen aynalısqan maman ğana qoğamğa paydasın tïgizedi.

Täjirïbe de, biliktilik te joq

Talay jıl terlep jürip qolğa dïplomın alğannan keyin jas mamanğa jumıs tabw – tağı bir maşaqat. Öytkeni jumıs berwşilerdiñ köbi jastarğa bärin basınan bastap üyretip waqıt ketirgenşe, dayın mamandı alğandı jön sanaydı. Aldına kelgen tülekten jumıs täjirïbesin talap etedi. 4 jıl wnïversïtet qabırğasınan şıqpağan jasta täjirïbe qaydan bolsın?! Al teorïya men praktïkanı uştastırıp, sapalı maman dayarlaytın joğarı oqw orındarı sawsaqpen sanarlıq. Eñbek narığında bäsekege qabiletti bilim bermeytin, sañırawqulaqtay qaptağan oqw orındarınıñ köpşiligi dïplom taratqannan äri asa almaydı. Materïaldıq bazası jutañ, oqıtwşılar quramı älsiz. Payda äkelip otırğan birden-bir tabıs közi stwdent bolğandıqtan, naşar oqığandardı da oqwdan şığarmaydı. Bir jıldarı şağın qalalardıñ özinde wnïversïtet, ïnstïtwt attarın ïemdengen oqw ordaları köbeyip ketti. Sonıñ saldarınan Qazaqstan JOO-nıñ jäne sonda oqïtın stwdentterdiñ sanı jöninen älemde köşbasşı elderdiñ qatarına qosıldı. Qazaqstanda 1 mln turğınğa 10 joğarı oqw ornınan keledi eken. Al halıqaralıq täjirïbede mïllïon turğınğa 1-3 oqw ornınan aynaladı. Sol sebepti de Bilim jäne ğılım mïnïstrliginiñ joğarı jäne arnawlı orta oqw ordalarınıñ sanın qısqartwğa küş salwı äbden quptarlıq. Bilim deñgeyin köterw üşin bïıldan bastap elimiz jalpı standarttağı dïplomnan bas tartıp, är oqw ornı özindik ülgide dïplom bere bastadı. Endi eñbek narığında qay oqw ornınıñ tülekterine suranıstıñ joğarı ekendigi ayqın anıqtalatın boladı. Köşke ilese almağandar özdiginen qızmetin toqtatadı.

Bilim granttarı özin aqtamay jatır

Käsipker Erlan Tölendïev tülekterdiñ jumıssız sandalwına alğan. Bilimderiniñ tayazdığı bastı sebepker ekenin aytadı. YAğnï wnïversïtet qabırğasında berilgen bilim men naqtı öndiriske qajet bilimniñ arası jer men köktey deñgeyge jetken. «Biz jumıs surap kelgen tülektiñ dïplomında qanday bağa bar ekenine qaramawğa üyrendik. Öytkeni dïplomdağı bağa men onıñ biliktilik körsetkişteri köp jağdayda säykespeydi. Jas mamannan öndiristik problemanı şeşw jolın surasañ, ötken ğasırdağı täsildi usınıp turadı. Bul – naqtı fakt. Mısalı, bıltır jumısqa qabıldanğan tülekter 6-7 ay boyı üyrenip, jay menedjer qatarına sodan keyin ğana qosıldı» deydi käsipker.

Atı bar, zatı joq mamandıqtar

Joğarı oqw orındarınıñ köbeyui qajetsiz mamandıqtardıñ oqıtılwına, dïplomdı jumıssızdardıñ artwına äkeldi. Qazir ekiniñ biri zañger men ekonomïst. Biraq eñbek narığı qaptağan zañgerlerdi jumıspen qamtwğa qawqarsız. Ğalım Kamal Burhanov depwtat bolıp turğan kezde Qazaqstanda jılına 5 mıñ jas dïplomatïyalıq mamandıq boyınşa joğarı oqw ornın tämamdaytının, olardıñ äri ketse 10-ı ğana Sırtqı ister mïnïstrligine jumısqa turatının aytıp, alañdawşılığın bildirgen edi. Şınımen de, atın estigende eleñ etetin «Halıqaralıq qatınastar» sındı mamandıqtardı bitirgen tülekterdiñ 80 payızı mamandıq boyınşa jumıs istemeydi. Kerisinşe, tehnïkalıq mamandıqtarğa degen suranıs joğarı bolsa da, jastar bul saladan jasqanadı. Ömirde eñ birinşi mamandıq tañdawdan qatelespew kerek dep jatamız. Biraq qoğamda mamandıq tañdawğa qatıstı naqtı aqparattıñ joğınan bir qatelikti qaytalap jasap jürmiz. Negizi, tïisti organdar jıl sayın qay salağa maman tapşı, qay salada şamadan tıs mamannıñ artıq ekenin arnayı anıqtap, joğarı sınıp oqwşılarına bağıt berwi kerek. Jetistiktiñ kilti – joğarı oqw ornın qızıl dïplomğa bitirwde emes, şınayı bilimde. Ïä, eki qolğa bir kürek tabıladı. Biraq bilim men qabilet qayrañda qalmawı kerek…

Köktem QARQIN

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

eight + two =