Dinbasılar jïınınıñ därmeni qanday bolmaq?

0 214

Astana Älemdik jäne dästürli dinder köşbasşılarınıñ kezekti alqalı jïını ötwde. S'ezd hatşılığı basqosw barısında talqılanatın bastı taqırıptardı belgiledi. Bïılğı qurıltay tek dinder men mädenïetter arasındağı ünqatısw şeñberinen şığıp, älemniñ barşamızğa ortaq qawipsizdigi mäselesin talqılamaq. Bügingi daw-janjaldar men soğıstardı toqtatw tığırıqqa tirelip, şïelenisip turğan jağdayda qawipsiz jäne soğıssız älem mäselesi eñ özekti taqırıp bolıp otır. S'ezdiñ munday awqımdı mäseleni kün tärtibine şığarwı 15 jıl işinde onıñ nığayıp, salmağı arta tüskenin ayğaqtaydı.

Astananıñ osılayşa älemniñ eñ bedeldi dinï lïderleriniñ kezdesw ornına, kelissöz alañına aynalwı kezdeysoq emes.  Täwelsizdik jıldarı elimizde san alwan ult pen ärtürli dinï konfessïya ökilderi tatw-tätti tura alatın nağız toleranttı qoğam ornadı. Qalıptasıp qana qoymay, jahandıq deñgeyde keñ tanılıp, «Qazaqstandıq jol» dep atalatın jaña ülgi qalıptasa bastadı. Bul rette mıñjıldıqtar toğısında älem sahnasına şıqqan jas memlekettiñ dana da dara lïderi bolwınıñ mañızı zor bolğanın atap aytwğa tïispiz. Sondıqtan da Astananıñ bul bastaması älemdik qawımdastıqta birden jan-jaqtı qoldaw tawıp, 2003 jılğı eñ tuñğış basqoswınıñ özinde öte batıl da mañızdı şeşimder qabıldap ülgerdi. 2001 jılğı 11 qırküyektegi AQŞ-ta bolğan jan türşiktirer terrorlıq äreketten soñ ile-şala «ïslam lañkesteri» degen qalıptasa bastadı. Buğan Qazaqstan memleketiniñ basşısı Nursultan Nazarbaevtıñ birden narazılıq bildirgenin zamandastarı Astanadağı din lïderleriniñ basqoswı barısında jïi aytıp jür. Atap aytqanda,  Katar memleketiniñ burınğı ämiri şeyh Hamad bïn Halïfa äl-Tänï: «2001 jıldıñ qır­küye­gindegi AQŞ-ta Bükilälem­dik Sawda Uyımı­nıñ üyi ğïmarattarına şabwıl jasalğannan keyin «ïslam terrorïzmi» degen termïn älemge taratıldı. Sonda bizder, arab jurtınıñ basşıları, ünsiz qaldıq. Sonday sın sağatta bir­in­şi bolıp qazaq eliniñ basşısı Nursultan Nazarbaev: «Bul – jala! Men «ïslam ekstre­mïz­mi», «ïslam terro­rïz­mi» degen ter­mïn­derdi qoldanwğa üzildi-kesildi qarsımın. Älemdegi soğıstar eşqaşan ïslamnan bas­taw almağan. Bizge ïslamdı türli jaladan qorğaytın kez keldi»– dep mälimdedi. Sodan keyin ğana basqalarımız batıldanıp, öz pikirimizdi jarïya ete bastadıq» degen edi. Qazirgi kezde terrorïzmdi tek ïslam dinimen uştastırw doğarıldı. Buğan Astana minberinen aytılğan mälimdemelerdiñ ıqpalı bolğanı anıq.

Qazirgi tañda qarapayım adamdardıñ dinï nanım-senimderin jekelengen aram pïğıldı toptardıñ öz paydalarına aldap-arbaw arqılı paydalanw ürdisi etek ala bastadı. Ïnternet, älewmettik jeli sïyaqtı tehnologïya jetistikterin osı aram oyların jüzege asırw üşin şeber paydalanğan olar är eldegi turğındardıñ sanasın wlap, soqır senimge ïlandıra otırıp adamzatqa qarsı sumdıq qılmıstar jasatwın toqtatar emes. Olardıñ torına oñay tüswge köptegen musılman elderdegi kedeyşilik pen turmıstıñ awırlığı sebep bolatını belgili. Bul twralı Astanada ötken Ewrazïya  musılmandarı ğulamalarınıñ jïınında Älemdik jäne dästürli dinder s'ezdi hatşılığınıñ basşısı, Qazaqstan Respwblïkası Senatınıñ törağası Qasım-Jomart Toqaev orındı ayttı: «Ïslam örkenïetine tän aldıñğı qatarlı ğılım men mädenïet dästürlerin meylinşe arttırw qajet. Meniñşe, bul qazirgi zamannıñ eñ özekti problemalarınıñ biri bolıp tabıladı. Sebebi, qazirgi kezde birqatar musılman memleketteri kedeylikpen, halıqtıñ sawatsızdığımen, densawlıq saqtaw isiniñ artta qalwımen, kürdeli demografïyalıq ahwalmen, lañkestik sın-qatermen, zañsız esirtki aynalımımen jäne sıbaylas jemqorlıqpen baylanıstı qïındıqtardı bastan ötkizwde. Bul sın-qaterlerdiñ barlığı da ïmandılıq dağdarısınan jäne äskerï-sayasï teketiresten alıp şığatın pärmendi tetikterdi, ïdeologïyalıq jäne moral'dıq ädisterdi izdestirwdi talap etedi. Qazirgi zamannıñ sın-qaterlerine jawap izdewde musılman ğulamaları öz qoltañbaların qaldırıp, bilim men beybitşilikke degen süyispenşilik twralı qasïetti Quran ilimderin qayta jandandırwğa tïis. Bul iste ğulamalar qasïetti jazbanıñ ulağattı sözderin kümändi wağızdawşılar usınıp jürgen jalğan tüsinikterge qarsı qoyuı kerek» dep atap ötti ol.

Orayı kelgende ayta ketken abzal, Ïslam dininde dinï senim bostandığına erkindik berilgen. Buğan ayğaq retinde Quran-Kärimdegi: «Dinde zorlıq joq» (Baqara, 256) degen ayattı aytsaq, äbden jetkilikti. Haq dinge özge dinï senimdi telwge bolmaytındığı da Quran-Kärimde: «Senderdiñ dinderiñ özderiñe, meniñ dinim özime tän» de» (Kafïrwn, 6) dep eskertilgen. Al özge din ökilderimen bir memlekettiñ qaramağında ömir sürwge bolatındığı qasïetti Quranda: «Din twrasında sendermen soğıspağan äri senderdi öz otandarıñnan qwıp şığarmağan adamdarğa jaqsılıq jasawlarıña jäne olarğa ädiletti bolwlarıña Alla tağala qarsı emes. Öytkeni, Alla ädilettilik jasağandardı jaqsı köredi» (Mwmtahïna, 7) dep bayandalğan. YAğnï, ädilettilik qağïdasınıñ negizinde musılmandardıñ özge din ökilderimen bir şañıraqtıñ astında ğumır keşwine ruqsat etilgen.

Osılayşa Älemdik jäne dästürli din lïderleriniñ bïılğı basqoswı eşqanday şekara men qorşaw toqtata almaytın «zamanawï» sın-qaterlerdiñ aldın alwdı qarastırmaq.

Ğılım men tehnologïya qarıştap damığan qazirgi dünïede «din ığısıp, ğılım-bilimnen keyingi orınğa jıljïdı» degen boljamdar äzirge orındalıp otırğan joq. Adamzat balası mıñdağan jıldar boyı qalıptasıp, sanasına siñgen dinï nanım-senimnen oñay bas tartar emes. Dünïejüzilik zerttew uyımdarınıñ deregine qarağanda, dinge degen senim kerisinşe burınğıdan da nığaya tüsken. Ewropalıq Odaq janındağı statïstïka qızmetiniñ mälimetine jüginsek, mıñjıldıq basında dinï nanım-senimnen bas tartıp, ğılım men bilimge ğana senim bildiretinderdiñ ülesi 26 payızdı ğana qurağan. Al 1980 jıldarı bul körsetkiş birşama joğarıraq bolatın. Sarapşılar dinge sene bermeytinderdiñ azayıp, dindi belgili bir deñgeyde ustanatındardıñ köbeyu ürdisin ateïstik qağïdattarğa negizdelgen kommwnïstik jüyeniñ qulawı sebebinen bolğanın aytıp otır.

Osıdan kelip dinniñ ıqpalı, yağnï onımen birge dinbasılardıñ bedeli edäwir attı. Sondıqtan da Astanadağı din lïderleriniñ jïınınan batıl qadamdar kütwge äbden boladı.

Onıñ üstine Astana 2015 jılı ötken 15-şi s'ezden beri EKSPO-2017 halıqaralıq körmesin ötkizip, Sïrïya dağdarısı boyınşa birneşe kezeñdik asa awqımdı kelissözder ötkizip birşama täjirïbe jïnaqtadı. Sonımen qatar, BUU-nıñ Qawipsizdik Keñesine turaqtı emes müşe bola otırıp, öz törağalığı barısında birqatar ïgi bastamaların jüzege asırwda. Elbası  Nursultan Nazarbaevtıñ «Älem. HHİ ğasır» dep atalatın manïfesi BUU Qawipsizdik Keñesine resmï qujat retinde bekitilip, ondağı qawipsiz äri soğıssız älem, yadrolıq qarwlardan as tartw mäseleleri sïyaqtı qundı ïdeyaları boyınşa naqtı jumıstar jürgizile bastadı. Osılayşa halıqaralıq qawımdastıqtıñ Qazaqstanğa degen senimi nığaya tüsti. Özgelerge ülgi etip körsete alatın jetistigimiz de joq emes. Atap aytqanda, Memleket basşısı N.Ä. Nazarbaevtıñ bastamasımen jüzege asırılıp jatqan «Rwhanï jañğırw» bağdarlaması jahandanw jağdayında sananı jañğırtw, ulttıq bolmıstan ayırılıp qalmawğa bağıttalğan.

Mine, Qazaqstan dästürli türde turaqtı ötip kele jatqan Älemdik jäne dästürli dinder lïderleriniñ s'eziniñ 15-şi jılına osınday kemel dayındıqpen kelip otır.

VI s'ezden kütiletin özindik jañalıqtar da joq emes. S'ezd hatşılığınıñ HV otırısında dinaralıq ünqatıswğa qosqan ülesi üşin arnayı Astana sıylığın tağayındaw, S'ezdiñ qurmetti medalimen marapattaw sonımen qatar Beybitşilik jäne kelisim mwzeyin aşw qatarlı bastamalar qarastırılğan bolatın. Öz kezeginde munday bastamalar alqalı jïınnıñ mañızın arttıra tüsetini sözsiz.

«Osı S'ezd bizge kerek pe? Qanday şeşim şığarıp, naqtı ne beredi?» degen suraqtıñ twındaytını belgili. Osı rette eskeretin jayt, S'ezd eki-üş kündik basqoswmen bite salmaydı. Onıñ jumısı jïınnan keyin de jalğasın tabadı. Köterilgen mäselelerdi jüzege asırw, dinaralıq dïalogtı nığayta tüsw sekildi jumıstar toqtamaydı. Onıñ jumısın üylestirip otıratın turaqtı Hatşılıq bar. Sonımen qatar, älemniñ alıs bir elinde tutanğan ört bizdiñ elge jetpeydi dep qamsız otıratın zaman emes qazir. Qazirgi sın-qaterlerden osınday jïındar arqılı aldın ala otırıp qorğanwğa boladı. Bul suraqqa Elbası N.Ä. Nazarbaevtıñ aldağı dinder qurıltayında talqılanatın «Älem. HHİ ğasır» attı manïfesindegi mına joldar däl jawap: «Adamdardıñ ötken ğasırdağı jasağanı sekildi, HHİ ğasırda da beybitşilik üşin bayıptılıqpen jäne tabandılıqpen küresw kerek. Biz balalarımız ben nemerelerimizdiñ bolaşağı twralı oylawğa tïispiz. Ötken ğasırlardıñ qasiretti qatelikterin qaytalawğa jol bermey, älemdi soğıs qaterinen tüpkilikti arıltw üşin bükil älem ükimetteriniñ, sayasatkerleriniñ, ğalımdarınıñ, bïznesmenderiniñ, öner qayratkerleriniñ jäne mïllïondağan adamdarınıñ küş-jigerin jumıldırw qajet. İs-äreketsiz otırw nemese bitimgerşilik qızmetpen aynalısqan keyip körsetw älemdik apatpen barabar».

Bawırjan ESMAHAN,
QMDB nayb-müftï

 

 

 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

thirteen + eight =