DAĞDARISTI EÑSERGEN DANAGÖY

0 142

Qazaqstan egemen el atanıp, täwelsiz­digin alğan tusta köptegen qïınşı­­lıq­tı bastan keşirdi. Jetpis jılğa jwıq KSRO-nıñ şïkizattıq qorı bolıp kel­gen baytaq elimizdiñ ekonomïkalıq qaw­qarı qazba baylığına say bolmay şıqtı. Şïkizattı öndirwmen ğana şuğıldanıp kelgen Qazaqstannıñ narıqqa ïkemsizdigi birden bayqaldı. Äwpirimdegen elimiz alğaşqı täy-täy basqan täwelsiz qada­mın­ tik­­tew üşin belgili bir sayasï-ekonomï­ka­lıq­­ strategïyağa süyendi.

Egemendik alısımen N.Nazar­baev­­­ ulttıq ekonomïkanıñ negiz­gi salaların narıqtıq qatınastarğa bağıttadı. Sonıñ arqasında memleket utılmay, az ğana jıldıñ işinde ötpeli kezeñdi eñse­­rip, 1997 jılı alğaş ret JİÖ ösi­mi­ne ïe boldı. Ol 1,7 payızğa östi. 1997 jıldan bastalğan örlew kezeñi 2006 jıl­­ğa deyin üzdiksiz ösw körsetkişin kör­­se­­tip otırdı. YAğnï, eldiñ ekonomïka­sı damwdıñ dañ­ğıl jolına tüsip, jıldamdığın jıl sayın üdetip otırdı. El işinde şa­ğın jäne orta bïznes örken jaydı.­ Memlekettik bolıp sanalğan iri­ käsiporındar jekeşelendi. Endigi bas­tı maqsat narıqqa beyimdele, onıñ zañdılıqtarın tez ïgerwge bağıttaldı. Francïyanıñ eks-prezïdenti Jak Şïrak: «Täwelsizdik jıldarında Qazaqstannıñ jedel ekonomïkalıq damwı – Prezïdent Nursultan Nazarbaevtıñ zor eñbegi jä­ne­­ onıñ qazaqstandıqtardıñ äl-awqa­tın jaqsartwğa bağıttay jürgizgen sayasatı­nıñ nätïjesi. Osı sayasat pen damwınıñ arqasında Qazaqstan Ewropağa öte tanımal bola bastadı» degen lebiz bildirgen edi.

Eldiñ damw qarqını däl osınday örlew bağıtındağı jürisinen jañılmas pa edi? Eger älemdik qarjılıq dağdarısqa tap­ bolmağanda. Ärïne, älemdik qarjı dağ­­da­rısı ülken qolbaylaw boldı. Degen­men,­ memleket basşısınıñ der şa­ğın­da şeşim qabıldawı arqasında qarjı­­lıq dağ­­da­­rıs­qa tötep bererlik bağdar­­la­­ma­lar jüzege astı. Prezïdenttiñ tapsırma­sı­­men Ükimettiñ, Ulttıq Bank pen Qar­­­jı narı­­ğın rettew jäne baqılaw agent­­­­­tigi­­­niñ «2009-2010 jıldarğa ar­­nal­­­­­­­­ğan­ eko­nomï­ka men qarjı narı­ğın turaqtandırw üşin qarjı narı­ğın rettew jäne baqılaw jönindegi birles­ken­ äreketter josparı» jasaldı. Son­­dıq­­tan, Qazaqstandı bul dağdarıs köp qïındıqqa urındıra almadı. 2007 jıldıñ ortasınan bastap bayqalğan dağdarıstı eñserw üşin onımen küres şaraları ünemi jürgizilip otırdı.

Älemde orın alğan qarjı dağdarısı­nıñ bastı sebebi — älemdik valyuta AQŞ dollarınıñ şekten tıs köp mölşerde şığarılwı dep baspasöz betterinde jïi jarïyalanğanı jadımızda jañğıradı. Alayda, bul dağdarıstıñ sebepteri Elbasınınıñ «Dağdarıstan şığw kilti» attı maqalasında  naqtı äri tereñinen qarastırılğan. «Büginde elder men kontïnentterdi titirentip turğan jahandıq älemdik dağdarıs – bul adamzat äli bilip bolmağan ayrıqşa qubılıs. Ol älem tarïhında teñdesi joq jäne älemdik tärtipti, barlıq ekonomïkalıq bastawlardı tübegeyli özgertetin qubılıstar sanatına jatatını anıq. Sondıqtan da onı taldawğa, oy-eleginen ötkizwge jä­ne eñserwge barlıq eski dogmalar men­ stereotïpterdi qayta qarastıratın ja­ña­şa közqaras qajet». N.Nazarbaev el eko­no­­mïkasın quldırawğa jibermey, aman-esen qïındıqtan alıp şıqtı. Bas­qa elderdiñ basına tüsken qïın kün­­der Qazaqstandı aynalıp ötti. Ekonomï­kalıq ösim bäseñsigenimen, recessïyağa jol­ berilmedi.

Ekonomïkanı qalıpqa keltirip, ösimdi qaytadan jañğırtw üşin respwblïkalıq awqımda mañızı zor birqatar bağdarla­ma­lar jüzege astı. Olardıñ arasında eñ­ bastı memlekettik mañızğa ïe bolğan bağdarlama Ïndwstrïaldı-ïnnovacïyalıq da­mw Strategïyası. Osı startegïyanıñ şeñ­be­rin­de «Jol kartası 2010», «Bïz­nes­tiñ jol kartası 2020» sındı bağ­dar­la­­ma­lar üzdiksiz jumıs istep kele­di.­

Ärïne, jañaşa közqarastıñ qalıpta­swı­­na birtalay waqıttıñ ketetini sözsiz. Alayda, munday ïgi bastamanıñ alğaşqı qadamın Qazaqstan jasap ta ülgerdi dep aytwğa boladı. Oğan joğarıda atap ötken Ïndwstrïaldı-ïnnovacïyalıq damw Strategïyası dälel. Ğılımï-tehnologïyalıq saya­sat – ekonomïkanıñ turaqtı damwınıñ bastı tetigi. Alayda, elde ğılımï zerttemelerge degen suranıstardıñ bolmawı jäne osınıñ saldarı bolıp tabılatın önerkäsipterdegi ïnnovacïyalıq bel­­sen­­­di­­liktiñ tömen deñgeyi ekonomïka­nı­ reformalawdağı ğılımnıñ rölin bağa­lamaw­dan twındap jatır. Şın mäninde, öndiris faktorlarınıñ önimdiligine tek­ qana ğılımï-tehnïkalıq jäne ïnnova­cïyalıq progress arqılı ğana qol jetki­zw­­ge bolatını büginginiñ aqïqatı.

Qazaqstanda ğılımdı qarjılandırwğa soñğı bes jıl işinde JİÖ-niñ 0,2% jum­­­­sa­­la­dı. Bul, ärïne, tömen körsetkiş. Alay­da, Qazaqstannıñ strategïyalıq müdde­­lerine oray, kezeñ-kezeñmen atalğan körsetkiş­ti JİÖ-niñ 2% deyin köterw, al 2015 jılı 2,5-3,0% jetkizw közdelip otır.

Ğılımï-tehnïkalıq salada käsipkerlik sektordı qalıptastırmay, ïnnovacïya salasın damıtw mümkin emes. Soñğı jıldar işinde önerkäsiptik öndiris quramındağı jäne eñbekpen qamtamasız etilgender işinde şağın bïznes sektorınıñ ülesi özgerissiz qalıp, säykesinşe 2,8-3,2% jäne 12,0-14,0% qurap otır. Bul körsetkişter ïndwstrïaldı damığan eldermen salıstırğanda birneşe ese az.

Qazaqstannıñ dağdırıstan aman-esen­ at köligin ötkizwi köp elderdiñ sarap­tama­­lıq jüyesine negiz boldı. Bükil ew­­­ra­zïya­lıq keñistikte sayasï tranzïttiñ mä­­se­­­­le­­lerin neğurlım tïimdi jäne jüyeli şe­şw­ tetikteri eñ alğaş Qazaqstan jüzege asır­­dı.

Qazaq elin turaqtı damwdıñ sara jo­lına tüsirgen ult köşbasşısınıñ naqtı qadamdarğa süyene otırıp, jüzege asırıp kele jatqan ekonomïkalıq jetis­tigi älemdi awzına qaratqan qaysar şeşim­derimen de bağalawğa layıqtı. Dağdarıstıñ özin kädege jarata bilgen N.Nazarbaevtıñ köregendigi bılayğı memleketterdi süysintip te, moyındatıp ta ülgerdi.

Şınar ÄBİLDA

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı

4 × 1 =